SuyKiet.comSuy Kiệt
Phòng biến chứng khi nằm lâu

Teo cơ khi nằm lâu: giữ sức cơ còn lại để người già còn tự trở mình, tự ngồi

Người già nằm vài tuần là cơ đùi, cơ lưng nhỏ đi rõ. Cách để người bệnh tự làm từng việc nhỏ, cử động chủ động tại giường và khi nào cần nhân viên y tế xem.

Frail Vietnamese grandfather gripping a bed rail to pull himself onto his side while his granddaughter steadies the pillow, side angle, quiet bedroom, late morning light

Teo cơ là cơ bắp nhỏ đi và yếu đi vì không được dùng. Ở người già nằm lâu, việc này xảy ra nhanh, nhất là cơ đùi, cơ mông và cơ lưng, khiến họ mất dần khả năng tự trở mình, tự ngồi, tự đứng. Cách giữ sức cơ tốt nhất ở nhà là để người bệnh tự làm mọi việc nhỏ họ còn làm được, có người đứng cạnh đỡ thêm, thay vì làm thay hết.

Người thân thường làm hộ vì thương, vì sợ ngã, vì làm nhanh hơn. Nhưng mỗi việc làm hộ là một lần cơ không được dùng. Bài này giúp gia đình nhìn lại các việc trong ngày, tách ra phần người bệnh tự làm được, và những cử động chủ động nhẹ tại giường, tất cả trong giới hạn mà nhân viên y tế cho phép với từng người. Trong bài có bảng mốc nhỏ để cả nhà theo dõi và những tình huống yếu đi bất thường cần gọi y tế ngay.

Vì sao nằm vài tuần đã yếu hẳn

Cơ bắp chỉ giữ được kích thước và sức khi được dùng. Người trẻ nằm một tuần cũng thấy chân run khi đứng dậy; người già vốn đã ít cơ thì mất đi một phần nhỏ cũng đủ để từ "đi được có người dìu" thành "không đứng được". Đó là lý do nhiều cụ vào viện vì một bệnh khác, về nhà lại không tự đi được nữa.

Teo cơ kéo theo nhiều chuyện khác. Người yếu thì nằm nhiều hơn, nằm nhiều thì da dễ loét, phổi kém nở, dễ táo bón, dễ ngã khi cố tự dậy ban đêm. Ăn uống kém, thiếu chất cũng làm cơ teo nhanh hơn, phần này cần trao đổi với nhân viên y tế. Vì vậy giữ sức cơ không phải chuyện tập cho khoẻ, mà là giữ lại những việc tự làm được, từng việc một.

Một điều dễ quên: sức cơ mất đi nhanh hơn rất nhiều so với lúc lấy lại. Vài tuần nằm có thể cần nhiều tháng mới gỡ lại được một phần, nên mỗi ngày giữ được là một ngày đáng giá. Gia đình không cần chờ người bệnh khoẻ hẳn mới bắt đầu, chỉ cần hỏi nhân viên y tế mức nào là an toàn rồi bắt đầu từ việc nhỏ nhất.

Rà lại một ngày: việc nào để người bệnh tự làm

Cả nhà cùng ngồi xem từng việc trong ngày, ghi ra người bệnh đang làm được tới đâu. Mục tiêu là chuyển dần từ cột "làm hộ" sang cột "tự làm, có người đỡ" khi nhân viên y tế cho phép:

Việc trong ngàyLàm hộ hoàn toànTự làm, có người đỡGợi ý cách để tự làm
Trở mìnhNgười chăm lật ngườiTự nắm thanh giường kéo người nghiêngĐặt thanh vịn trong tầm tay, đếm "một, hai, ba" rồi cùng làm
Lau mặt, chải đầuNgười chăm lauTự cầm khăn lau, người chăm lau lại chỗ sótĐưa khăn ấm vào tay, giữ gương trước mặt
ĂnĐút từng thìaTự cầm thìa, người chăm giữ bátThìa cán to, bát có đế chống trượt, ngồi thẳng
Ngồi dậyHai người kéo lênTự chống tay, người chăm đỡ vaiNghiêng người trước, thả chân xuống mép giường rồi chống tay
Mặc áoNgười chăm mặc hếtTự xỏ tay lành, người chăm giúp bên yếuÁo rộng, cài khuy trước, xếp sẵn theo thứ tự
Uống nướcNgười chăm cầm cốcTự cầm cốc có quaiCốc nhẹ, ít nước, đặt trong tầm với

Đừng chuyển hết một lúc. Mỗi tuần chọn một hai việc để tập tự làm, chờ người bệnh quen rồi mới thêm. Người chăm đứng sát bên, sẵn sàng đỡ, không bỏ đi làm việc khác khi người bệnh đang tự làm.

Cử động chủ động nhẹ tại giường

Nếu nhân viên y tế cho phép, những cử động dưới đây người bệnh tự làm khi nằm, người chăm chỉ nhắc nhịp và quan sát. Mỗi cử động làm chậm, giữ một chút rồi thả, số lần theo hướng dẫn:

  1. Siết cơ đùi: nằm ngửa, chân duỗi, ấn nhẹ khoeo xuống đệm như muốn duỗi thẳng gối, giữ đếm tới ba rồi thả.
  2. Co duỗi cổ chân: kéo mũi chân về phía mặt rồi đẩy xuống, như đạp ga nhẹ. Cử động này còn giúp máu ở chân lưu thông.
  3. Trượt gót: kéo gót trượt trên ga về phía mông để co gối, rồi trượt ra duỗi thẳng. Người chăm có thể đỡ nhẹ dưới gót nếu cần.
  4. Nâng mông nhẹ: chỉ khi được hướng dẫn trực tiếp. Co hai gối, bàn chân đặt trên đệm, nâng mông lên một chút rồi hạ xuống. Việc này cũng giúp lúc thay tã.
  5. Nắm mở bàn tay, nâng tay: bóp một quả bóng mềm, nâng cánh tay lên khỏi đệm một đoạn rồi hạ xuống chậm.
  6. Nghỉ giữa các cử động: hít vào thở ra vài nhịp. Không nín thở khi gắng sức.

Nếu người bệnh run, thở dốc, kêu mệt, dừng ngay. Ngày hôm sau làm ít đi. Tiến bộ ở người già rất chậm; giữ được không yếu đi đã là thành công.

Câu nói và cách khích lệ không làm người bệnh tự ái

Nhiều cụ thấy mình vụng về khi tự ăn, tự lau mặt thì xấu hổ, cáu, hoặc bảo "để con làm cho nhanh". Lời nói của người chăm lúc này quyết định họ có chịu tiếp hay không. Tránh những câu như "sao bố chậm thế", "để con làm cho". Thay bằng "bố cứ từ từ, con đợi được", "hôm qua bố tự cầm được thìa, hôm nay mình thử lại nhé".

Khen đúng việc, không khen chung chung: "Hôm nay mẹ tự xoay người được sang trái rồi đấy" có sức hơn "mẹ giỏi quá". Cho người bệnh được chọn: "Mẹ muốn tự lau mặt trước hay tự chải đầu trước?" Được chọn là được tôn trọng, và người được tôn trọng thường chịu cố gắng hơn. Khi người bệnh làm hỏng, đổ nước, rơi thìa, chỉ cần lặng lẽ lau đi và nói "không sao đâu bố, mình làm lại".

Với người lẫn, chia việc thật nhỏ, mỗi lần chỉ một yêu cầu, làm mẫu trước bằng tay mình. Ví dụ đặt khăn vào tay bà, nắm tay bà đưa lên má một lần, rồi thả ra cho bà tự làm tiếp.

Mốc nhỏ để cả nhà cùng thấy tiến bộ

Người già yếu tiến bộ rất chậm, nhìn từng ngày thì tưởng như không có gì đổi khác. Chia mục tiêu thành những mốc nhỏ có thể quan sát được giúp người chăm không nản và giúp người bệnh có điều để mong. Ví dụ một bảng mốc của một gia đình:

ViệcHiện tạiMốc kế tiếpGhi chú của người chăm
Trở mìnhCần người lật hoàn toànTự nắm thanh vịn kéo được nửa ngườiĐặt thanh vịn phía bên hay nằm nghiêng
ĂnĐút từng thìaTự cầm thìa ăn ba bốn thìa đầuCho ăn lúc tỉnh táo nhất trong ngày
NgồiNgồi tựa gối một lúc ngắnNgồi tựa lâu hơn, đủ hết một bữa ănTheo mức nhân viên y tế cho phép
TayNắm hờ khăn cuộnBóp được bóng mềm vài lầnLàm lúc xem ti vi
Tinh thầnÍt nói, hay nhắm mắtChủ động đòi việc gì đóHỏi ý về món ăn, bài hát

Mỗi tuần cả nhà nhìn lại bảng một lần. Mốc nào đạt thì ghi ngày, mốc nào lâu không đạt thì giữ nguyên hoặc hạ xuống, đừng trách người bệnh. Khi bảng đi lùi liên tục, đó là thông tin quan trọng cần báo nhân viên y tế.

Sai lầm hay gặp

Làm hết cho người bệnh vì sợ ngã. Sợ ngã là đúng, nhưng cách giải quyết là đứng sát, có thanh vịn, có người đỡ, chứ không phải làm thay. Làm thay hết thì sau vài tuần người bệnh không còn làm được gì.

Ép tập nhiều cho nhanh khoẻ. Người già yếu cần ít mà đều. Tập quá sức làm họ mệt cả ngày hôm sau, ăn kém, rồi sợ tập.

Chỉ lo tập mà không lo ăn. Cơ cần chất để giữ. Người ăn quá ít, sụt cân nhanh thì cần báo nhân viên y tế để được tư vấn dinh dưỡng phù hợp với bệnh của họ.

Cho rằng người già thì yếu là đương nhiên. Tuổi già có yếu đi, nhưng yếu đi rất nhanh trong vài tuần thường có lý do cần nhân viên y tế xem: nhiễm trùng, mất nước, tác dụng của thuốc, hoặc bệnh đang nặng lên.

Đổi chỗ đồ dùng liên tục. Người già yếu nhớ vị trí đồ vật bằng thói quen. Hôm nay cốc nước bên trái, mai bên phải thì họ thôi không với tay nữa. Giữ cố định chỗ để cốc, khăn, thanh vịn, chuông gọi, đặt ở phía tay khoẻ hơn và trong tầm với khi nằm nghiêng.

Chỉ khen khi làm được nhiều. Với người đang yếu đi, một việc rất nhỏ cũng là cố gắng lớn. Ghi nhận cả những lần thử mà chưa thành, để người bệnh không cảm thấy mình là gánh nặng.

Khi nào báo nhân viên y tế, khi nào cấp cứu

Yếu dần theo tuần là chuyện cần theo dõi; yếu đột ngột là chuyện khác:

  • Yếu đột ngột một bên tay chân, méo miệng, nói ngọng, nhìn mờ: gọi cấp cứu ngay, ghi giờ bắt đầu.
  • Yếu hẳn cả người chỉ trong một hai ngày, kèm sốt, lơ mơ, ăn uống không được: gọi nhân viên y tế ngay, không đỡ thì đưa đi cấp cứu.
  • Ngã khi đang tự làm, sau đó đau háng, không chịu được sức nặng lên chân, hoặc chân xoay lệch: không cố dựng dậy, gọi y tế hỗ trợ.
  • Sụt cân nhanh, quần áo rộng hẳn ra trong vài tuần: báo nhân viên y tế trong lần khám gần nhất, sớm hơn nếu kèm bỏ ăn.
  • Run, chuột rút, đau cơ nhiều sau khi đổi thuốc: báo nhân viên y tế, không tự ngưng hay đổi thuốc.

Người chăm cũng cần giữ sức cơ của chính mình. Đỡ người bệnh ngồi dậy nhiều lần mỗi ngày là một kiểu khuân vác. Nhờ nhân viên y tế chỉ cách dùng sức chân, học cách dùng tấm vải lót để xoay người, và đừng ngại nói khi mình đã quá mệt.

Câu hỏi thường gặp

Teo cơ do nằm lâu có hồi phục được không?

Ở nhiều người, sức cơ có thể cải thiện phần nào khi được ăn đủ và vận động lại từ từ theo hướng dẫn. Ở người rất già yếu hoặc bệnh đang nặng dần, mục tiêu thực tế hơn là giữ cho không yếu thêm và giữ những việc tự làm được.

Người già nằm lâu nên ngồi dậy bao lâu mỗi ngày?

Thời gian ngồi phụ thuộc vào tình trạng tim, huyết áp, vết thương và sức chịu đựng của từng người, nên phải hỏi nhân viên y tế. Thường bắt đầu ngắn, tăng dần, và có người ngồi cạnh trong những lần đầu.

Có nên thuê người tập phục hồi chức năng tại nhà?

Nếu gia đình có điều kiện, một vài buổi có người chuyên môn đến nhà đánh giá và chỉ bài tập rất có ích. Quan trọng là gia đình học được cách làm để duy trì hằng ngày giữa các buổi.

Người bệnh không muốn tự làm gì cả thì sao?

Tìm hiểu lý do: đau, mệt, buồn, sợ ngã hay xấu hổ. Mỗi lý do có cách gỡ riêng. Nếu người bệnh buồn chán kéo dài, không thiết gì, hãy báo nhân viên y tế vì tinh thần cũng cần được quan tâm.

Ăn uống có liên quan tới teo cơ không?

Có. Ăn quá ít, nhất là thiếu đạm, làm cơ teo nhanh hơn. Nhưng chế độ ăn phải phù hợp với bệnh của từng người và khả năng nuốt, nên nhờ nhân viên y tế tư vấn chứ không tự bồi bổ theo truyền miệng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138