Vận động thụ động là người chăm cầm đỡ và đưa từng khớp của người bệnh đi qua tầm cử động của nó một cách chậm rãi, trong khi người bệnh không phải gắng sức. Làm đều mỗi ngày theo hướng dẫn của nhân viên y tế giúp khớp đỡ cứng, máu ở tay chân lưu thông tốt hơn và người bệnh đỡ mỏi vì nằm một tư thế.
Đây không phải xoa bóp, cũng không phải kéo giãn mạnh. Toàn bộ buổi làm chỉ cần nhẹ tay, đúng trình tự và dừng đúng lúc. Lần đầu tiên, gia đình nên nhờ điều dưỡng hoặc người làm phục hồi chức năng làm mẫu và xem mình làm lại, vì mỗi người bệnh có những khớp cần tránh riêng: vai đau cũ, háng đã mổ, chân có ống truyền, vùng có vết thương.
Trước khi bắt đầu: hỏi gì, chuẩn bị gì
Có ba câu cần hỏi nhân viên y tế trước buổi đầu tiên. Thứ nhất, khớp nào được cử động, khớp nào phải để yên. Thứ hai, có tư thế nào cấm không, chẳng hạn người vừa mổ háng thường không được khép chân hay gập háng quá mức. Thứ ba, mỗi ngày làm mấy lần, mỗi khớp mấy lượt. Ghi ba câu trả lời ra giấy dán đầu giường để ai làm cũng theo cùng một cách.
Chuẩn bị đơn giản: hạ hoặc nâng giường tới ngang hông người chăm, rửa tay ấm, tháo nhẫn đồng hồ để không cào da. Người bệnh nằm ngửa thoải mái, đắp một khăn mỏng phần thân không làm tới để giữ ấm và giữ kín đáo. Chọn lúc người bệnh tỉnh táo, không ngay sau bữa ăn, không lúc đang buồn ngủ hay đau.
Nói trước bằng một câu ngắn, ví dụ: "Mẹ ơi, giờ con cử động tay chân cho mẹ đỡ mỏi nhé, chỗ nào đau mẹ bảo con dừng." Người lẫn hoặc không nói được thì nhìn nét mặt, bàn tay, nhịp thở để đọc phản ứng. Có thể thoả thuận một tín hiệu riêng, chẳng hạn bóp tay người chăm hai cái nghĩa là muốn dừng, và luôn tôn trọng tín hiệu đó dù buổi làm chưa xong.
Cách cầm đỡ đúng: năm nguyên tắc tay
Đỡ ở hai đầu khớp. Muốn cử động khuỷu thì một tay đỡ trên khuỷu, một tay giữ cổ tay. Muốn cử động gối thì một tay đỡ dưới khoeo, một tay nâng gót. Không nắm vào giữa bắp tay hay bắp chân rồi lắc.
Dùng lòng bàn tay, không dùng đầu ngón. Đầu ngón tay bấm vào da người già dễ để lại vết bầm. Cầm bằng cả lòng bàn tay mở rộng, như đang đỡ một vật dễ vỡ.
Chậm và đều. Mỗi lượt đi và về chừng vài nhịp thở. Đếm thầm giúp giữ nhịp. Động tác nhanh làm cơ co lại phản xạ, vừa đau vừa vô ích.
Dừng ở chỗ hơi căng. Khi cảm thấy khớp bắt đầu cản lại, dừng ở đó, không đẩy thêm. Tầm cử động sẽ khác nhau giữa các ngày, đừng cố đạt được như hôm qua.
Mắt nhìn mặt, không nhìn tay. Tay làm theo thói quen, mắt theo dõi nét mặt. Nhăn mặt, nín thở, rụt lại, rên khẽ đều là tín hiệu dừng.
Trình tự gợi ý, từ trên xuống dưới
Trình tự từ trên xuống giúp không bỏ sót khớp nào. Số lượt mỗi khớp theo hướng dẫn nhân viên y tế; bảng chỉ tả động tác và cách đỡ:
| Khớp | Động tác | Cách đỡ | Cần tránh |
|---|---|---|---|
| Vai | Đưa tay ra ngang rồi về; đưa tay lên phía đầu trong tầm thoải mái | Một tay đỡ khuỷu, một tay giữ cổ tay | Kéo tay khi vai đang đau; đưa quá đầu nếu người bệnh nhăn mặt |
| Khuỷu | Gập rồi duỗi cẳng tay | Đỡ trên khuỷu, cầm cổ tay | Bẻ duỗi mạnh khuỷu đã co |
| Cổ tay, ngón tay | Gập ngửa cổ tay; mở từng ngón rồi khép lại | Cầm bàn tay như bắt tay | Bẻ ngược ngón tay |
| Háng và gối | Co gối về phía bụng rồi duỗi ra, chân trượt nhẹ trên ga | Một tay dưới khoeo, một tay dưới gót | Gập háng quá mức ở người đã mổ háng |
| Háng dạng ra | Đưa chân ra ngoài một khoảng rồi đưa về giữa | Đỡ dưới gối và gót, chân trượt trên ga | Đưa chân bắt chéo qua đường giữa |
| Cổ chân | Kéo mũi chân về phía người rồi đẩy xuống; xoay nhẹ | Một tay giữ cẳng chân, một tay ôm gót | Làm khi bắp chân đang sưng đau |
Cổ và lưng của người nằm lâu thường không tự làm, nên để nhân viên y tế chỉ trực tiếp. Làm xong một bên rồi sang bên kia, giữa chừng cho người bệnh nghỉ, hỏi xem có mỏi không.
Câu chuyện nhỏ: anh con trai và buổi tập mười lăm phút
Anh Hùng đi làm cả ngày, vợ anh chăm mẹ ban ngày. Anh nhận phần cử động tay chân cho mẹ mỗi tối sau bữa cơm. Mấy hôm đầu anh làm nhanh cho xong, mẹ anh co tay lại, có hôm gạt tay anh ra. Điều dưỡng đến thăm nhà xem anh làm rồi chỉ ra hai điều: anh cầm giữa bắp tay chứ không đỡ hai đầu khớp, và anh không nói gì với mẹ suốt buổi.
Từ hôm đó, anh vừa làm vừa kể chuyện ở chỗ làm, đếm to "một, hai, ba" theo nhịp. Mẹ anh bắt đầu tự nhấc tay theo được một đoạn ngắn. Buổi tập vẫn chỉ mười lăm phút nhưng thành khoảng thời gian hai mẹ con mong chờ. Vận động thụ động làm đúng không chỉ giữ khớp, nó còn là một cách ở bên người bệnh.
Một thay đổi nhỏ khác: anh chuyển giờ tập lên trước bữa tối nửa tiếng thay vì ngay sau bữa, vì mẹ anh no thì buồn ngủ và hay khó chịu khi bị cử động. Anh cũng ghi vào cuốn sổ đầu giường mỗi tối một dòng: khớp nào cứng, mẹ có kêu đau chỗ nào. Lần tái khám, bác sĩ đọc sổ và điều chỉnh lại số lượt cho khớp vai đang đau.
Một buổi mẫu khoảng mười lăm phút
Bảng dưới đây là ví dụ cách sắp một buổi để không quá sức. Gia đình điều chỉnh theo hướng dẫn nhân viên y tế và theo sức của người bệnh hôm đó:
| Thời gian | Việc | Người chăm để ý |
|---|---|---|
| Hai phút đầu | Chào hỏi, giải thích, kéo khăn đắp, xem da tay chân | Người bệnh có tỉnh táo, có đau ở đâu không |
| Bốn phút | Tay bên phải: vai, khuỷu, cổ tay, ngón | Nét mặt khi đưa tay lên cao |
| Bốn phút | Tay bên trái, theo cùng trình tự | So hai bên xem bên nào cứng hơn |
| Một phút | Nghỉ, cho uống một ngụm nước nếu được phép, hỏi có mỏi không | Nhịp thở, màu da |
| Bốn phút | Chân hai bên: háng, gối, cổ chân | Bắp chân có sưng, nóng, đau không |
| Cuối buổi | Kê gối, đắp lại chăn, ghi một dòng vào sổ | Người bệnh nằm có dễ chịu không |
Nếu hôm đó người bệnh mệt, chỉ làm phần tay hoặc chỉ cổ tay, cổ chân, phần còn lại để buổi sau. Một buổi ngắn mà đều mỗi ngày giữ khớp tốt hơn một buổi dài thỉnh thoảng mới làm.
Sổ chỉ cần ghi gọn: giờ làm, khớp nào cứng hay đau, người bệnh có hợp tác không. Ba dòng mỗi ngày là đủ để thấy xu hướng sau một tháng.
Sai lầm hay gặp
Làm trên khớp đang sưng nóng hoặc chân đang sưng đau. Khớp sưng nóng, bắp chân căng đau một bên là việc cần nhân viên y tế xem, không phải chỗ để tập. Bỏ qua khớp đó và báo ngay.
Tập quá nhiều trong một buổi. Người già yếu mệt rất nhanh. Chia nhỏ ra nhiều lần trong ngày tốt hơn một buổi dài. Sau buổi tập mà người bệnh mệt lả, ngủ li bì, hôm sau cần giảm bớt.
Bỏ hẳn những ngày người bệnh mệt. Ngày mệt vẫn có thể làm vài cử động rất nhẹ ở cổ tay, cổ chân, hoặc chỉ đổi tư thế. Bỏ hẳn nhiều ngày liền thì khớp cứng lại nhanh.
Cứ làm thụ động cả những phần người bệnh tự làm được. Phần nào người bệnh tự nhấc, tự gập được, dù ít, cứ để họ tự làm và chỉ đỡ thêm. Tự làm giữ được sức cơ, làm thay hoàn toàn thì cơ yếu thêm.
Mỗi người trong nhà làm một kiểu. Người này làm nhanh, người kia làm mạnh, người khác bỏ qua chân vì sợ. Người bệnh không biết đường nào mà lần, khớp cũng không được chăm đều. Nên có một người đã được nhân viên y tế chỉ trực tiếp làm mẫu cho cả nhà xem, rồi dán trình tự ở đầu giường để ai thay ca cũng làm giống nhau.
Quên giữ ấm và kín đáo. Cởi bỏ chăn hết để làm cho tiện khiến người bệnh lạnh, ngượng và co người lại. Chỉ mở phần đang làm, phần còn lại đắp khăn, đóng cửa phòng khi làm phần chân.
Lúc nào dừng ngay và gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu
Dừng buổi tập ngay khi thấy một trong những dấu hiệu sau, rồi xử lý theo mức độ:
- Người bệnh kêu đau nhói, đau dữ dội ở một khớp hay vùng xương, hoặc nghe tiếng kêu lạ khi cử động: để yên tư thế, báo nhân viên y tế, đi khám nếu đau không giảm hoặc chi biến dạng.
- Khó thở, thở dốc, mặt tái hay vã mồ hôi trong lúc làm: dừng, nâng đầu cao, nếu không đỡ nhanh hoặc kèm đau ngực thì gọi cấp cứu.
- Một bên bắp chân sưng, đau, nóng: không làm tiếp chân đó, báo nhân viên y tế trong ngày; kèm khó thở, đau ngực thì gọi cấp cứu ngay.
- Chóng mặt, lơ mơ, khó đánh thức: dừng, theo dõi, gọi nhân viên y tế ngay; không tỉnh lại thì gọi cấp cứu.
- Da chỗ cầm đỡ bầm tím dễ dàng dù đã nhẹ tay: báo nhân viên y tế để được xem.
Với người chăm, mười lăm phút cử động mỗi lần là đủ, nhưng tư thế của chính mình rất quan trọng: đứng sát giường, chân rộng bằng vai, dồn sức bằng chân chứ không gập lưng. Đau lưng, mỏi vai kéo dài là lúc cần chia việc này cho người khác trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày nên làm vận động thụ động mấy lần?
Số lần và số lượt mỗi khớp do nhân viên y tế quyết định theo tình trạng từng người. Nhiều gia đình được hướng dẫn chia ra vài lần ngắn trong ngày, lồng vào lúc thay đồ hay đổi tư thế cho đỡ mệt.
Vận động thụ động có thay được xoa bóp không?
Hai việc khác nhau. Vận động thụ động là đưa khớp qua tầm cử động, còn xoa bóp tác động lên da và cơ. Người nằm lâu có thể không được xoa bóp ở một số vùng, nhất là bắp chân, nên hỏi nhân viên y tế trước.
Người bệnh lẫn, không hợp tác thì có nên làm không?
Có thể làm nếu họ không chống cự mạnh. Chọn lúc họ bình tĩnh, nói chuyện nhẹ, bắt đầu từ bàn tay vì đó là chỗ dễ chấp nhận nhất. Nếu họ hoảng sợ, gạt ra, hãy dừng và thử vào lúc khác.
Người đang được chăm sóc giảm nhẹ có cần làm không?
Ở giai đoạn cuối, mục tiêu thường là dễ chịu. Một vài cử động rất nhẹ giúp đỡ mỏi có thể vẫn hữu ích, nhưng không nên làm như một buổi tập. Hỏi bác sĩ và quan sát xem người bệnh có thấy dễ chịu không.
Có cần mua dụng cụ gì để tập không?
Vận động thụ động chỉ cần đôi tay và vài chiếc gối. Dụng cụ tập riêng, nếu cần, nên theo chỉ định của người làm phục hồi chức năng để không mua về rồi không dùng được.
Làm sao biết buổi tập đang có ích?
Dấu hiệu tốt là khớp không cứng thêm theo thời gian, người bệnh đỡ kêu mỏi, thay đồ dễ hơn. Ghi lại mỗi tuần khớp duỗi được tới đâu giúp nhìn thấy điều này rõ hơn cảm giác.