Người nằm lâu dễ bị cứng khớp và co rút vì các khớp bị giữ ở một tư thế cong suốt nhiều giờ: gối co, háng gập, khuỷu gập, cổ tay cụp, bàn chân rũ xuống. Gân và cơ quanh khớp ngắn dần theo tư thế đó, đến lúc muốn duỗi ra thì không duỗi được nữa. Cách phòng chính là giữ khớp ở tư thế trung tính bằng gối kê đúng chỗ và cử động nhẹ mỗi ngày.
Co rút đã thành rất khó gỡ, có khi gây đau mỗi lần thay đồ, vệ sinh và làm da ở nếp gấp bị hăm loét. Vì vậy phòng từ sớm đáng giá hơn mọi cố gắng về sau. Bài này tập trung vào phần tư thế và gối kê; phần bài tập cử động khớp nên được nhân viên y tế hoặc người làm phục hồi chức năng hướng dẫn trực tiếp lần đầu.
Khớp nào dễ co rút và tư thế nào giữ được nó
Mỗi khớp có một hướng hay bị kéo về. Biết hướng đó thì biết cần kê gối để kéo ngược lại một cách nhẹ nhàng:
| Vùng | Hay bị co về | Giữ bằng cách |
|---|---|---|
| Bàn chân, cổ chân | Mũi chân rũ xuống, bàn chân duỗi thõng | Không để chăn đè mũi chân; khi nằm ngửa, kê một gối êm áp lòng bàn chân theo hướng dẫn của nhân viên y tế |
| Gối | Co gập, nhất là khi kê gối to dưới khoeo suốt ngày | Gối mỏng dưới bắp chân thay vì dưới khoeo; xen kẽ thời gian để gối duỗi thẳng |
| Háng | Gập và khép vào trong, đùi xoay ra ngoài | Nằm ngửa một lúc mỗi ngày nếu được phép; gối giữa hai đùi khi nằm nghiêng |
| Vai | Khép sát vào thân, khó đưa tay lên | Kê gối dưới cánh tay để tay cách thân một khoảng nhỏ |
| Khuỷu, cổ tay, ngón tay | Gập, cổ tay cụp, các ngón nắm chặt | Kê cẳng tay trên gối, cổ tay ngang; cho nắm hờ một khăn cuộn mềm nếu được hướng dẫn |
| Cổ | Gập ra trước do gối đầu quá cao | Gối đầu vừa phải, giữ cổ thẳng hàng với thân |
Người bị yếu liệt sau tai biến, người có bệnh thần kinh hay người đã có co rút thì cách kê có thể khác. Hỏi người làm phục hồi chức năng để được chỉ đúng cho trường hợp của mình.
Câu chuyện: tay ông co lại từ lúc nào không ai để ý
Ông Bảy nằm một chỗ gần ba tháng. Con cháu chăm ăn uống, tắm rửa rất chu đáo, ông thích nằm co nên mọi người để ông nằm co cho dễ chịu. Đến một hôm thay áo, cô cháu nhận ra không sao duỗi được khuỷu tay trái của ông, mỗi lần kéo nhẹ ông lại nhăn mặt. Hai đầu gối cũng không duỗi thẳng được nữa, kẽ khoeo bắt đầu hăm đỏ.
Không ai trong nhà làm sai điều gì lớn. Chỉ là co rút đến rất chậm, mỗi ngày một chút, nhìn bằng mắt khó thấy. Bài học từ trường hợp này là phải có một cách kiểm tra đều đặn, chẳng hạn mỗi tuần một lần thử duỗi nhẹ từng khớp và ghi lại xem duỗi được tới đâu, không phải chỉ trông vào cảm giác.
Gia đình ông đưa ông đi khám, được người làm phục hồi chức năng hướng dẫn cách kê gối mới và bài cử động nhẹ hằng ngày. Khớp đã co thì cải thiện chậm, có phần không lấy lại được, nhưng việc giữ cho nó không co thêm và làm cho việc thay đồ bớt đau đã là kết quả đáng kể.
Kê gối cho tư thế nằm nghiêng, từng bước
Nằm nghiêng là tư thế hay dùng nhất khi đổi tư thế, và cũng là tư thế dễ làm háng, gối co lại nhất nếu kê sai. Cách kê gợi ý (tần suất đổi tư thế theo hướng dẫn nhân viên y tế):
- Báo cho người bệnh: "Bây giờ con giúp bố nằm nghiêng sang phía cửa sổ nhé." Chờ họ nghe rõ rồi mới làm.
- Sau khi nghiêng, kê một gối dài dọc lưng để người không ngả ngửa trở lại, lưng hơi nghiêng chứ không cần nghiêng hẳn.
- Đặt một gối giữa hai gối và hai cổ chân, để hai đầu gối không đè lên nhau và chân trên không bị kéo khép vào trong.
- Chân dưới để hơi duỗi, chân trên hơi co, như tư thế đang bước. Tránh để cả hai chân co gập sát bụng.
- Tay dưới không bị đè dưới thân: kéo nhẹ vai dưới ra phía trước một chút. Tay trên kê trên một gối trước ngực, cổ tay thẳng.
- Gối đầu vừa đủ để cổ thẳng hàng với lưng. Nhìn từ phía sau, đầu, cổ, lưng gần như một đường.
- Vuốt phẳng ga và áo dưới người, không để nếp nhăn hay vật cứng. Hỏi: "Bố nằm thế này có chỗ nào cấn không?"
Khi chuyển sang nằm ngửa, bỏ gối dưới khoeo hoặc thay bằng gối mỏng dưới bắp chân để gót chân không chạm đệm mà gối vẫn duỗi gần thẳng.
Theo dõi mỗi tuần: duỗi được tới đâu
Một bảng theo dõi đơn giản giúp gia đình nhìn ra khớp đang co dần trước khi quá muộn. Mỗi tuần một lần, cùng một người làm, lúc người bệnh thoải mái nhất, duỗi nhẹ khớp tới chỗ hơi căng thì dừng, không cố ép:
| Khớp | Tuần 1 | Tuần 2 | Tuần 3 | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Gối phải | Duỗi gần thẳng | Còn hở một gang tay dưới khoeo | Báo khi tái khám | |
| Gối trái | Duỗi gần thẳng | Duỗi gần thẳng | ||
| Khuỷu trái | Duỗi được | Hơi khó, kêu đau | Kê gối cẳng tay | |
| Cổ chân hai bên | Bàn chân vuông góc được | Rũ xuống nhiều hơn | Bỏ chăn đè mũi chân | |
| Các ngón tay | Mở được bàn tay | Mở được |
Cách ghi bằng lời như "còn hở một gang tay", "bàn chân vuông góc được" là đủ cho gia đình, không cần dụng cụ đo. Khi thấy một khớp xấu đi hai tuần liền, đó là lúc cần nhờ nhân viên y tế xem.
Mang bảng này theo mỗi lần tái khám. Người làm phục hồi chức năng nhìn vào sẽ biết khớp nào cần ưu tiên và có thể điều chỉnh bài cử động cho phù hợp, thay vì phải đoán qua lời kể.
Lồng cử động nhẹ vào những việc chăm hằng ngày
Lúc thay áo. Luồn tay áo là dịp đưa vai và khuỷu đi hết tầm một cách tự nhiên. Luồn bên yếu hoặc bên cứng trước, cởi bên đó sau cùng, đỡ dưới khuỷu chứ không kéo ở cổ tay.
Lúc lau người. Lau tay thì mở từng ngón, lau lòng bàn tay, nhẹ nhàng xoay cổ tay vài vòng. Lau chân thì gập duỗi cổ chân, lau kẽ ngón. Người bệnh không thấy đang bị tập, chỉ thấy đang được chăm.
Lúc đổi tư thế. Trước khi kê gối, cho người bệnh co duỗi gối, háng vài lần trong tầm thoải mái. Những cử động này cũng giúp máu ở chân lưu thông.
Lúc trò chuyện, xem ti vi. Đặt vào tay người bệnh một quả bóng mềm hay khăn cuộn để bóp nhẹ, khuyến khích họ tự nhấc tay, xoay cổ tay. Phần nào người bệnh tự làm được thì để họ tự làm.
Nguyên tắc chung cho mọi lần cử động. Báo trước một câu, đỡ ở hai đầu khớp, làm chậm như đang đếm thầm, dừng ở chỗ hơi căng chứ không ép tới chỗ đau, mắt luôn nhìn nét mặt người bệnh. Khớp nào đang sưng, nóng hay vừa bị ngã thì bỏ qua và báo nhân viên y tế. Nếu chưa ai chỉ cho cách cầm đỡ, hãy nhờ điều dưỡng hoặc người làm phục hồi chức năng làm mẫu một lần, gia đình đứng xem và làm thử ngay trước mặt họ.
Những việc không nên làm
Kéo mạnh để duỗi khớp đã co. Gân, cơ và xương người già rất dễ tổn thương. Cố kéo có thể gây đau dữ dội, rách gân, thậm chí gãy xương ở người loãng xương. Việc gỡ co rút là việc của người có chuyên môn.
Kê gối to dưới khoeo cả ngày. Người bệnh thấy dễ chịu lúc đầu nhưng gối sẽ quen ở tư thế co. Nếu cần kê, kê thấp, xen kẽ với thời gian để gối duỗi.
Để người bệnh nằm một tư thế quen thuộc suốt. Ai cũng có tư thế mình thích, nhưng nằm mãi một kiểu là khớp quen kiểu ấy. Đổi tư thế vừa chống loét vừa chống co rút.
Cột tay chân để người bệnh khỏi giật ống. Trói buộc làm khớp đứng yên một tư thế, gây hoảng sợ và có thể gây thương tích. Mọi biện pháp giữ người bệnh an toàn khi có ống thông phải do nhân viên y tế quyết định và hướng dẫn.
Bỏ qua cơn đau khi cử động. Đau là tín hiệu. Đau mới xuất hiện, đau tăng dần hay khớp sưng nóng cần được báo cho nhân viên y tế chứ không phải cố tập qua.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu
Cứng khớp thường đến chậm, nhưng có những thay đổi không được chờ:
- Một khớp đột nhiên sưng to, nóng, đỏ, đau khi chạm: báo nhân viên y tế trong ngày.
- Sau một lần xoay trở hay kéo người lên, người bệnh kêu đau dữ dội ở háng, đùi, vai, hoặc một chân trông ngắn lại, xoay lệch hẳn: có thể đã có chấn thương, cần đi khám ngay, không tự nắn.
- Bắp chân sưng, căng, đau một bên: không xoa bóp, báo nhân viên y tế; kèm khó thở, đau ngực thì gọi cấp cứu.
- Tay chân một bên đột ngột yếu đi, kèm méo miệng, nói khó: gọi cấp cứu ngay, ghi giờ bắt đầu.
- Co rút tiến triển nhanh trong vài tuần dù đã kê gối đúng: xin hẹn khám phục hồi chức năng.
- Da ở nếp gấp khuỷu, khoeo, bẹn bị trợt, rỉ dịch, có mùi: cần nhân viên y tế xem và hướng dẫn chăm.
Người chăm cũng đừng quên mình. Kê gối và đổi tư thế nhiều lần mỗi ngày làm mỏi lưng; hãy hạ giường hoặc đứng sát mép giường, gập gối chứ không gập lưng, và nhờ thêm người cho các lần đổi tư thế khó. Một người chăm đau lưng sẽ không giữ được lịch kê gối lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Khớp đã bị co rút rồi có duỗi lại được không?
Tuỳ mức độ và thời gian bị co. Co rút mới, còn mềm thì có thể cải thiện một phần nhờ tư thế và tập theo hướng dẫn. Co rút lâu thường khó lấy lại hoàn toàn, khi đó mục tiêu là không co thêm và đỡ đau khi chăm.
Có nên dùng nẹp cho tay chân người nằm lâu không?
Nẹp có thể hữu ích nhưng phải do nhân viên y tế chỉ định, chọn cỡ và hướng dẫn đeo bao lâu. Nẹp sai cỡ hoặc đeo quá lâu có thể gây loét da và đau, nên gia đình không tự mua về dùng.
Người bệnh thích nằm co, ép duỗi ra thì họ khó chịu, phải làm sao?
Tôn trọng cảm giác của họ nhưng xen kẽ: cho nằm co một lúc, sau đó đổi sang tư thế duỗi hơn với gối kê êm. Giải thích ngắn gọn vì sao, và làm từ từ qua nhiều ngày thay vì đổi ngay một lần.
Bàn chân rũ xuống thì kê bằng gì?
Trước tiên bỏ chăn đè lên mũi chân, có thể dựng một khung nhỏ cuối giường để chăn không chạm chân. Việc kê đỡ lòng bàn chân hay dùng dụng cụ giữ cổ chân nên hỏi nhân viên y tế để làm đúng và không làm loét gót.
Bao lâu thì nên kiểm tra khớp một lần?
Kê gối và cử động nhẹ thì làm hằng ngày. Còn việc thử duỗi để ghi lại khớp duỗi được tới đâu, mỗi tuần một lần là vừa, cùng một người làm để so sánh cho đúng.