SuyKiet.comSuy Kiệt
Phòng biến chứng khi nằm lâu

Viêm phổi ở người nằm lâu: vì sao dễ mắc, dấu hiệu sớm cần để ý và cách phòng

Người nằm lâu dễ bị nhiễm trùng phổi vì phổi nở kém, ho yếu, dễ sặc. Dấu hiệu sớm ở người già thường lặng lẽ, việc phòng mỗi ngày và khi nào phải cấp cứu.

Elderly Vietnamese woman sitting propped upright against pillows with a cup of warm water, her husband opening a window behind her, gentle breeze, pale curtains, wide shot

Người nằm lâu dễ bị viêm phổi vì ba lý do chồng lên nhau: phổi nở kém khi nằm ngửa suốt ngày, ho yếu nên đờm đọng lại, và dễ sặc thức ăn, nước uống hay nước bọt vào đường thở. Phòng được phần lớn bằng việc nâng đầu cao khi ăn và sau ăn, đổi tư thế đều, chăm miệng sạch, cho ngồi dậy theo mức được phép và báo sớm khi có dấu hiệu lạ.

Điều khó nhất là ở người già yếu, viêm phổi nhiều khi không ồn ào: không sốt cao, không ho dữ dội, chỉ thấy lơ mơ hơn, ăn kém hơn, thở nhanh hơn một chút. Gia đình không chẩn đoán được và không nên tự chữa, nhưng người ở cạnh suốt ngày lại là người nhìn ra thay đổi sớm nhất. Bài này giúp nhìn ra những thay đổi ấy và biết lúc nào cần gọi nhân viên y tế.

Ba con đường dẫn tới nhiễm trùng phổi và việc chặn từng đường

Hiểu được vì sao giúp gia đình làm đúng chỗ, thay vì làm thật nhiều việc mà bỏ sót việc chính:

Con đườngChuyện gì xảy raViệc gia đình làm được
Phổi nở kémNằm ngửa phẳng lâu, phần đáy phổi bị ép, không khí và đờm ứ lạiĐổi tư thế đều, nâng đầu giường khi được phép, ngồi dậy trong ngày, thở sâu nếu nhân viên y tế cho phép
Ho yếuCơ yếu, mệt, buồn ngủ nên không khạc được đờm raCho ngồi thẳng khi ho, uống đủ nước theo hướng dẫn, báo khi đờm nhiều lên
SặcNuốt kém nên thức ăn, nước, nước bọt lọt vào đường thở, nhiều khi không thấy hoNgồi thẳng khi ăn, ăn chậm, đúng độ đặc được dặn, giữ tư thế cao sau ăn, chăm miệng sạch

Miệng bẩn là nguồn vi khuẩn. Khi người bệnh sặc dù chỉ một chút nước bọt, vi khuẩn trong miệng theo xuống phổi. Vì vậy chăm răng miệng sạch mỗi ngày, kể cả với người không còn ăn bằng miệng, là một việc phòng phổi chứ không chỉ là vệ sinh. Ba con đường này thường đi cùng nhau ở người già yếu, nên chặn được đường nào cũng giảm được một phần nguy cơ.

Tình huống: bà ăn ít hơn và ngủ nhiều hơn

Bà Tâm tám mươi lăm tuổi, nằm một chỗ đã nửa năm. Mấy hôm nay chị giúp việc thấy bà ăn bỏ dở nửa bát cháo, ngủ li bì cả buổi chiều, gọi thì mở mắt nhưng trả lời chậm. Bà không sốt cao, chỉ hơi âm ấm. Chị nghĩ bà mệt do thời tiết.

Tối đó, con gái bà ngồi đếm nhịp thở của mẹ theo cách điều dưỡng đã chỉ: nhìn ngực bà phồng lên xẹp xuống trong một phút. Bà thở nhanh hơn hẳn so với mấy con số đã ghi trong sổ tuần trước. Chị gọi bác sĩ gia đình, được dặn đưa bà đi khám ngay. Bà được điều trị kịp thời.

Điều đáng chú ý là không có dấu hiệu nào nổi bật. Chính sự thay đổi so với bình thường của bà mới là tín hiệu: ăn kém hơn, ngủ nhiều hơn, chậm hơn, thở nhanh hơn. Nếu gia đình có sổ ghi lại những điều này mỗi ngày, việc nhận ra sẽ dễ hơn nhiều. Cách đếm nhịp thở và các con số bình thường của từng người nên nhờ nhân viên y tế chỉ trực tiếp.

Năm việc phòng ngừa làm mỗi ngày

Không cần dụng cụ đắt tiền. Đây là những việc lặp lại, làm đều mới có tác dụng:

  1. Ngồi thẳng khi ăn uống. Nâng đầu giường cao hoặc cho ngồi ghế, lưng thẳng, cằm hơi cúi. Không bao giờ cho ăn khi người bệnh đang nằm ngửa phẳng hay đang buồn ngủ.
  2. Giữ tư thế cao sau ăn. Sau bữa ăn để người bệnh ngồi hoặc nằm đầu cao một lúc, theo thời gian nhân viên y tế dặn, rồi mới hạ xuống.
  3. Chăm miệng sáng và tối. Đánh răng nhẹ bằng bàn chải lông mềm hoặc lau miệng, lưỡi, má trong bằng gạc ẩm quấn ngón tay theo hướng dẫn. Lau nhẹ, không để nước đọng trong miệng.
  4. Đổi tư thế và ngồi dậy trong ngày. Xen kẽ nghiêng trái, nghiêng phải, nằm đầu cao. Mỗi lần ngồi dậy là một lần phổi được nở ra.
  5. Giữ không khí trong lành. Mở cửa sổ cho thoáng, tránh để gió lùa thẳng vào người, không hút thuốc trong nhà, người thăm đang ho sốt thì hẹn lúc khác hoặc đeo khẩu trang và rửa tay.

Với người có ống nuôi ăn, việc phòng sặc vẫn cần thiết: nâng đầu cao khi cho ăn qua ống và sau đó, theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế. Việc đặt, thay hay kiểm tra vị trí ống là của nhân viên y tế.

Thấy gì, làm gì, gọi ai

Viêm phổi ở người già có thể nặng nhanh. Bảng sau giúp phân mức hành động; khi phân vân, chọn mức cao hơn:

Thấy gìLàm gì ngayGọi ai
Thở rất nhanh, thở rút lõm, phải ngồi dậy mới thở được, môi tímNâng đầu cao, nới áo, ở bên cạnhGọi cấp cứu ngay
Lơ mơ, gọi khó tỉnh, hoặc lú lẫn hẳn so với bình thườngKhông cho ăn uống bằng miệng, theo dõi nhịp thởGọi cấp cứu ngay
Sặc khi ăn rồi ho không dứt, khó thở, tím táiNgừng cho ăn, cho ngồi thẳng, cúi nhẹ ra trướcGọi cấp cứu ngay nếu không đỡ nhanh
Sốt, ho đờm đặc hoặc đổi màu, thở nhanh hơn thường ngàyGhi nhiệt độ, nhịp thở, màu đờmGọi nhân viên y tế trong ngày
Ăn kém hơn, ngủ nhiều hơn, mệt hơn không rõ lý doGhi vào sổ, theo dõi sátBáo nhân viên y tế, không chờ quá một hai ngày
Ho mỗi lần uống nước hoặc ăn, giọng ướt sau khi nuốtTạm ngưng thức ăn lỏng, ngồi thẳngBáo nhân viên y tế để được đánh giá nuốt

Với người đang được chăm sóc giảm nhẹ, gia đình nên hỏi trước bác sĩ sẽ làm gì khi có dấu hiệu nhiễm trùng phổi: đưa đi viện hay chăm cho dễ chịu tại nhà. Có kế hoạch từ trước giúp cả nhà bớt hoảng khi chuyện xảy ra vào nửa đêm.

Theo dõi hơi thở mỗi ngày: nhìn gì và ghi gì

Người ở bên giường mỗi ngày là người nhìn ra thay đổi sớm nhất, với điều kiện có ghi lại để so. Mỗi sáng và tối, dành vài phút quan sát những điều dưới đây và viết ngắn gọn vào sổ:

  • Nhịp thở lúc nghỉ: đếm số lần ngực phồng lên trong một phút khi người bệnh đang nằm yên, không nói chuyện. Nhờ nhân viên y tế chỉ cách đếm và cho biết mức thường ngày của người nhà mình.
  • Kiểu thở: êm hay phải gắng, có thấy hõm trên xương ức hay giữa các xương sườn lõm vào mỗi lần hít, có phải ngồi dậy mới thở được không.
  • Tiếng thở: có khò khè, rít, hay tiếng lọc xọc như có nước trong họng không.
  • Màu da: môi, đầu ngón tay hồng như mọi ngày hay tái, tím.
  • Ho và đờm: ho nhiều hơn hay ít hơn hôm qua, đờm màu gì, nhiều hay ít.
  • Mức tỉnh táo và ăn uống: gọi có thưa ngay không, ăn được bao nhiêu phần so với mọi ngày.

Một dòng ghi mẫu: "Sáng: nằm yên thở êm, đếm được bằng mọi ngày, ho ít, đờm trắng; ăn hết nửa bát cháo; gọi thưa ngay." Khi một vài mục cùng xấu đi trong một hai ngày, đó là lúc gọi nhân viên y tế, kể cả khi chưa sốt.

Những sai lầm thường gặp

Cho ăn khi đang nằm thấp cho đỡ mệt. Đây là nguyên nhân sặc phổ biến nhất. Người bệnh mệt thì để ăn sau, hoặc ăn ít một, chứ không cho ăn khi đầu thấp.

Đổ nước vào miệng người đang lơ mơ. Người không tỉnh táo không nuốt được an toàn. Chỉ lau môi cho ẩm và báo nhân viên y tế.

Bỏ chăm miệng vì người bệnh không ăn bằng miệng nữa. Miệng khô, bẩn càng nhiều vi khuẩn. Người ăn qua ống càng cần chăm miệng đều.

Tự cho uống thuốc ho, thuốc hạ sốt còn trong nhà. Thuốc có thể che dấu hiệu và không hợp với bệnh nền. Mọi loại thuốc cần hỏi nhân viên y tế đang theo dõi.

Đóng kín cửa cả ngày vì sợ gió. Phòng bí làm không khí ẩm, nhiều bụi. Thông gió nhẹ, tránh gió lùa trực tiếp mới là cách đúng.

Nghĩ rằng lơ mơ là do tuổi già. Một người đang nói chuyện được, vài hôm sau chỉ nằm ngủ, gọi mới mở mắt, thì đó là thay đổi cần báo nhân viên y tế, không phải chuyện già thì thế. Nhiễm trùng ở người già hay biểu hiện qua tinh thần trước tiên.

Để nhiều người thăm cùng lúc trong phòng kín. Con cháu về thăm là niềm vui, nhưng phòng chật, đông người, có người đang cảm cúm thì người nằm lâu dễ lây. Chia nhau vào thăm từng nhóm nhỏ, rửa tay trước khi chạm vào người bệnh.

Người chăm cũng cần được bảo vệ

Người chăm tiếp xúc gần người bệnh mỗi ngày, lúc lau miệng, lúc đỡ ho. Rửa tay trước và sau khi chăm, đeo khẩu trang khi người bệnh ho nhiều hoặc khi chính mình đang ốm. Nếu người chăm bị cảm sốt, nên đổi ca cho người khác trong nhà vài ngày, vì người già yếu nằm lâu rất dễ lây và trở nặng.

Những đêm người bệnh ho, thở khò khè, người chăm thường thức trắng vì lo. Sắp xếp hai người luân phiên những đêm như vậy, và nhớ rằng gọi nhân viên y tế hỏi ý kiến không phải là làm phiền, đó là một phần việc chăm.

Cũng nên chuẩn bị sẵn một túi nhỏ phòng khi phải đưa người bệnh đi viện gấp: giấy tờ khám chữa bệnh, giấy ra viện lần trước, danh sách thuốc đang dùng, sổ theo dõi, một bộ quần áo. Có sẵn túi này, người chăm đỡ cuống cuồng lúc nửa đêm và nhân viên y tế cũng nắm được tình hình nhanh hơn.

Câu hỏi thường gặp

Người già bị viêm phổi có luôn sốt cao không?

Không. Ở người già yếu, viêm phổi có thể chỉ sốt nhẹ hoặc không sốt, biểu hiện bằng lơ mơ, ăn kém, thở nhanh, mệt hơn bình thường. Vì vậy theo dõi sự thay đổi so với hằng ngày quan trọng hơn chỉ đo nhiệt độ.

Nâng đầu giường cao bao nhiêu khi ăn là đủ?

Mức nâng phù hợp tuỳ từng người, nhất là người có vết thương ở mông hay cột sống. Nguyên tắc chung là ngồi càng thẳng càng tốt khi ăn, giữ tư thế cao một lúc sau ăn, nhưng hãy hỏi nhân viên y tế mức cụ thể cho người nhà mình.

Người bệnh ho mỗi lần uống nước có sao không?

Ho khi uống có thể là dấu hiệu nước đang lọt vào đường thở. Cần báo nhân viên y tế để được đánh giá khả năng nuốt và hướng dẫn độ đặc của đồ uống, trong lúc chờ thì cho ngồi thẳng và uống từng ngụm nhỏ.

Có nên tiêm phòng cho người nằm lâu không?

Một số loại vắc xin có thể giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp ở người cao tuổi. Việc tiêm loại nào, lúc nào, có phù hợp với tình trạng hiện tại không cần bác sĩ quyết định, gia đình nên hỏi trong lần khám.

Chăm miệng cho người không há miệng được thế nào?

Không cạy miệng mạnh. Lau môi, lau mặt ngoài răng và lợi bằng gạc ẩm khi người bệnh hé miệng, chọn lúc họ thư giãn. Nếu miệng khô nứt, có mảng trắng hay chảy máu, báo nhân viên y tế để được hướng dẫn.

Sau khi khỏi viêm phổi về nhà cần lưu ý gì?

Người bệnh thường yếu hơn trước nên cần tăng dần vận động, theo dõi ăn uống, nhịp thở và giữ đủ các việc phòng sặc. Mang giấy ra viện theo mỗi lần tái khám và hỏi rõ những dấu hiệu phải quay lại viện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138