Muốn xoay người bệnh sang nghiêng an toàn, hai người đứng hai bên giường, một người đếm nhịp, cả hai đặt tay vào vai và hông (hoặc nắm tấm lót) rồi lăn người bệnh về phía người đứng đón, giữ đầu, thân và chân xoay cùng lúc như một khối. Không kéo bằng cánh tay, không xoắn lưng, không kéo trượt da trên ga.
Lần đầu làm, bạn nên nhờ nhân viên y tế chỉ trực tiếp ngay bên giường, vì mỗi người bệnh có chỗ đau, chỗ yếu, có ống hay dây riêng cần tránh. Các bước dưới đây là cách làm chung để bạn hiểu trước, tập theo, và biết hỏi lại những gì.
Khi hai con trai xoay cha theo kiểu “bế cho nhanh”
Ông Bảy nằm một chỗ đã hơn bốn tháng. Hai con trai thay nhau chăm cha mỗi tối. Họ khoẻ, nên cách làm quen tay là một người luồn tay dưới nách, kéo cả cánh tay ông về phía mình, người kia đẩy hông. Xoay được, nhưng lần nào ông cũng nhăn mặt, và mấy hôm sau thì kêu đau vai bên bị kéo, không cho ai chạm vào.
Khi điều dưỡng đến nhà, chị chỉ cho hai anh một điều rất đơn giản: tay người chăm đặt vào xương vai và xương hông, là những chỗ chắc, chứ không nắm vào cánh tay hay cổ tay. Nếu có tấm lót dưới người thì nắm tấm lót. Và trước khi xoay, cánh tay ông phải được đặt gọn, chân co lên, để thân người lăn trơn chứ không bị vặn.
Từ hôm đó, hai anh xoay chậm hơn chừng mười giây nhưng ông Bảy không kêu đau nữa. Chuyện xoay sai không phải do thiếu thương, mà do không ai chỉ. Sức khoẻ của người chăm không thay được kỹ thuật; người càng khoẻ càng dễ dùng lực quá tay mà không biết.
Chuẩn bị trước khi xoay: một phút cho mười lần sau dễ
Trước khi chạm vào người bệnh, xem nhanh những điểm này. Làm quen rồi, bạn chỉ mất chừng một phút.
- Chiều cao giường: nếu giường nâng hạ được, đưa lên ngang hông người chăm để không phải cúi gập. Giường thường thì đặt một chân lên bậc thấp hoặc quỳ một gối lên mép giường khi cần.
- Thanh chắn: chỉ hạ thanh chắn ở phía bạn đứng; phía người đứng đón vẫn giữ lên nếu chỉ có một người.
- Gối sẵn trong tầm tay: ít nhất một gối đỡ lưng, một gối kẹp giữa hai gối chân, một gối mỏng cho cánh tay trên.
- Tấm lót dưới người: một tấm ga gấp đôi trải từ vai tới đùi, để nắm thay vì nắm da thịt.
- Ống, dây, túi: nếu có ống thông hay túi nước tiểu do nhân viên y tế đặt, gỡ khỏi chỗ vướng và để về phía người bệnh sẽ quay mặt tới, không để bị kéo căng.
- Báo trước: nói với người bệnh việc sắp làm, kể cả khi họ có vẻ không hiểu.
Câu nói mẫu: “Ba ơi, con với anh Hai đỡ ba nằm nghiêng sang phía cửa sổ nhé. Ba co chân lên giúp con, con đếm tới ba là mình xoay.” Người bệnh biết trước sẽ ít giật mình, ít gồng người chống lại, và cảm thấy mình vẫn được hỏi ý.
Hai người đứng đâu và ai làm gì
Người đón đứng ở phía người bệnh sẽ quay mặt tới. Ví dụ xoay sang nghiêng trái thì người đón đứng bên trái giường. Người này giữ cho người bệnh không lăn quá đà, đón vai và hông khi thân người lăn về phía mình.
Người đẩy đứng phía bên kia. Người này đặt một tay vào xương vai, một tay vào xương hông của người bệnh (hoặc nắm mép tấm lót ở ngang vai và ngang hông) và đẩy nhẹ cho người bệnh lăn sang.
Một người đếm nhịp, chỉ một người. Thường người đứng phía đầu hay người quen tay hơn đếm. Hai người cùng đếm, hoặc một người làm trước một người làm sau, là lúc người bệnh bị vặn xoắn.
Cả hai đứng chân rộng, gối hơi chùng. Một chân trước một chân sau, dồn trọng lượng từ chân sau ra chân trước khi xoay, thay vì dùng lưng kéo. Lưng giữ thẳng, không vặn eo.
Khi chỉ có một người. Bạn đứng ở phía người bệnh sẽ quay mặt tới, kéo tấm lót về phía mình theo nhịp, thanh chắn bên kia phải dựng lên. Nếu người bệnh nặng hơn sức bạn, đừng cố; nhờ thêm người hoặc hỏi nhân viên y tế cách làm phù hợp.
Các bước xoay sang nghiêng
Ví dụ dưới đây là xoay sang nghiêng trái. Xoay sang phải thì đổi bên tương ứng.
- Đặt người bệnh nằm ngửa, hơi lệch về phía người đẩy (bên phải) một chút, để khi nghiêng sang trái người bệnh nằm ở giữa giường chứ không sát mép.
- Quay đầu người bệnh nhẹ về phía sẽ nghiêng tới, đặt gối đầu cho ngay.
- Đặt cánh tay trái (tay sẽ nằm dưới) ra xa thân một chút hoặc gập lên ngang vai, để người bệnh không đè lên chính tay mình.
- Đặt cánh tay phải vắt chéo qua ngực.
- Co gối phải lên, bàn chân phải đặt phẳng trên đệm; nếu người bệnh không tự co được, người đẩy đỡ dưới gối mà co.
- Người đẩy đặt tay vào vai phải và hông phải (hoặc nắm tấm lót ngang hai chỗ đó). Người đón đặt tay chờ ở vai và hông phía trái.
- Người đếm nói “Một, hai, ba”. Ở nhịp ba, người đẩy đẩy nhẹ, người đón đỡ, cho cả thân lăn sang cùng lúc, đầu theo vai.
- Giữ người bệnh ở tư thế nghiêng trong khi một người chèn gối dọc sau lưng, đẩy sát vào để đỡ.
- Đặt gối giữa hai gối chân và hai mắt cá, chân trên hơi đưa ra trước chân dưới.
- Kéo nhẹ vai dưới ra trước một chút để người bệnh không nằm đè thẳng lên khớp vai; vuốt phẳng nếp ga và áo dưới lưng.
Toàn bộ chuỗi bước chỉ mất chừng một hai phút khi đã quen. Trong lúc làm, nhìn nét mặt người bệnh; nhăn mặt, nín thở hay gồng người là dấu hiệu nên chậm lại.
Kiểm tra nhanh sau khi xoay xong
Xoay được rồi chưa phải là xong. Trước khi rời giường, đi một vòng mắt qua các điểm sau:
| Chỗ cần nhìn | Thế nào là ổn | Nếu chưa ổn |
|---|---|---|
| Tai dưới | Không bị gập, gối đầu đủ cao để cổ thẳng | Vuốt tai ra, chỉnh thêm khăn mỏng dưới gối |
| Vai dưới | Được kéo nhẹ ra trước, không bị kẹp dưới thân | Một người giữ hông, người kia luồn tay kéo nhẹ bả vai ra |
| Tay dưới | Nằm thoải mái, không bị đè, không tê tím | Đổi cho tay hơi gập trước mặt |
| Hai đầu gối và mắt cá | Có gối kẹp giữa, xương không chạm xương | Thêm gối mỏng hoặc khăn gấp |
| Lưng | Có gối đỡ, người bệnh không lăn ngửa lại | Đẩy gối sát hơn hoặc dùng gối dài hơn |
| Ống, dây, túi nếu có | Không bị đè, không bị kéo căng, túi nước tiểu thấp hơn bàng quang | Gỡ lại, gọi nhân viên y tế nếu ống bị tuột hay rỉ |
| Nét mặt | Thở đều, mặt giãn ra | Hỏi chỗ nào khó chịu, chỉnh lại tư thế |
Sau mười lăm hai mươi phút, ghé lại nhìn thêm một lần. Người bệnh hay trượt dần về tư thế ngửa, nhất là khi gối đỡ lưng mềm quá hoặc đặt cách lưng một khoảng hở.
Điều chỉnh cho từng người bệnh
Cách làm chung trên cần đổi đôi chút tuỳ thể trạng. Những điều chỉnh dưới đây nên được nhân viên y tế xác nhận cho đúng người bệnh của bạn.
| Người bệnh | Điều cần chú ý khi xoay | Hỏi nhân viên y tế |
|---|---|---|
| Yếu hoặc liệt một bên người | Tay bên yếu luôn được đỡ, không để rơi thõng hay bị kéo; khi nằm nghiêng đè lên bên yếu, vai bên đó phải được đưa ra trước | Bên nào được nằm đè, bao lâu, đặt tay bên yếu thế nào |
| Rất gầy, xương nhô | Dùng thêm gối mỏng ở chỗ xương chạm nhau, xoay thật chậm | Có cần đệm giảm áp, nhịp xoay riêng không |
| Đau khi cử động | Báo trước, xoay từng chút, dừng khi người bệnh ra hiệu | Có nên sắp giờ xoay sau những lúc người bệnh dễ chịu hơn không |
| Khó thở khi nằm thấp | Giữ đầu hơi cao trong lúc xoay, không để nằm phẳng lâu | Tư thế nào giúp dễ thở nhất |
| Hay lo sợ, lẫn lộn | Một người nói, nói chậm, nắm tay trước khi xoay, tránh nhiều người cùng nói | Có cách nào giúp người bệnh bớt hoảng |
| Có ống thông, túi dẫn lưu | Gỡ ống khỏi chỗ vướng trước, xoay về phía không kéo ống | Bên nào được nằm, ống đặt ở đâu khi ngủ |
Ghi những điều nhân viên y tế dặn vào ngay trang đầu cuốn sổ chăm, để người mới vào ca, người giúp việc hay con cháu ở xa về cũng làm theo cùng một cách. Người bệnh đỡ khổ nhất khi mỗi người xoay mỗi kiểu.
Sai lầm hay gặp và khi nào phải gọi nhân viên y tế
Những cách làm sau đây tưởng nhanh nhưng dễ gây đau, trầy da hoặc tổn thương khớp:
- Nắm cổ tay hay cánh tay mà kéo, nhất là ở người yếu nửa người hay vai đã đau sẵn.
- Xoay phần vai trước rồi mới xoay hông, làm lưng bị vặn xoắn.
- Lăn người bệnh sát mép giường, không ai đứng đón.
- Quên ống, dây, túi nước tiểu, để chúng bị kéo căng hoặc bị đè dưới người.
Gọi nhân viên y tế trong ngày khi người bệnh kêu đau tăng dần ở vai, hông hay lưng mỗi lần xoay; khi thấy da trầy, bầm sau khi xoay; khi ống hay dây do nhân viên y tế đặt bị tuột, bị rỉ hay bị kéo lệch. Đừng tự đặt lại ống, việc đó là của nhân viên y tế. Gọi cấp cứu ngay khi sau một lần xoay người bệnh khó thở rõ, tím môi, lả đi hay gọi không tỉnh, hoặc khi người bệnh bị trượt rơi khỏi giường và đau dữ dội, không cử động được một chân hay một tay.
Một ý cho người chăm: hai người xoay thì mỗi người chỉ gánh nửa sức. Nếu nhà chỉ có một người khoẻ, hãy sắp những lượt xoay khó (thay ga, tắm) vào giờ có người thứ hai, còn các lượt khác dùng tấm lót và thanh chắn cho nhẹ. Lưng bạn hỏng thì không ai xoay được người bệnh nữa.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao không nên kéo tay người bệnh để xoay?
Khớp vai của người già yếu, nhất là người nằm lâu hay yếu một bên, rất dễ bị kéo giãn và đau. Đặt tay vào xương vai và xương hông, hoặc nắm tấm lót, giúp lực đi vào thân người chứ không dồn vào khớp vai.
Một người có tự xoay người bệnh được không?
Được với người bệnh nhẹ cân và khi có thanh chắn ở phía bên kia, bằng cách đứng phía người bệnh sẽ quay mặt tới và kéo tấm lót về phía mình. Nếu người bệnh nặng hoặc có nhiều ống, dây, nên có hai người.
Có cần nói với người bệnh khi họ không còn hiểu nữa không?
Có. Giọng nói quen và nhịp đếm giúp người bệnh bớt giật mình, bớt gồng người, kể cả khi họ không trả lời được. Đó cũng là cách giữ phẩm giá: người bệnh được báo trước, không bị xoay như đồ vật.
Xoay xong người bệnh cứ lăn về nằm ngửa thì làm sao?
Thường là do gối đỡ lưng mềm quá, đặt cách lưng một khoảng hoặc người bệnh nằm quá sát mép. Dùng gối dài, chắc hơn, nhét sát vào lưng và hông, và kiểm tra lại sau mười lăm phút.
Có ống thông thì xoay thế nào?
Trước khi xoay, gỡ ống khỏi chỗ vướng và để về phía người bệnh sẽ quay mặt tới, không để bị kéo căng hay bị đè. Cách xử lý ống, thay ống, đặt lại ống là việc của nhân viên y tế; nếu ống tuột hay rỉ, gọi họ.
Bao lâu thì phải xoay lại lần nữa?
Theo nhịp mà nhân viên y tế đã dặn cho người bệnh của bạn. Nhiều nhà được hướng dẫn khoảng hai giờ một lần, nhưng có người cần dày hơn hoặc khác đi. Ghi giờ và tư thế vào sổ để không ai bỏ lượt.