SuyKiet.comSuy Kiệt
Xoay trở, tư thế, di chuyển

Lịch xoay trở cho người nằm liệt giường: bao lâu một lần và ghi sổ thế nào

Người nằm liệt giường cần đổi tư thế đều theo nhịp nhân viên y tế dặn. Cách lập lịch xoay dán đầu giường, chia ca đêm và ghi sổ theo dõi da mỗi lượt.

Middle-aged Vietnamese woman seated beside a care bed writing quietly in a small notebook at dawn, her elderly mother sleeping on her side, soft window light, muted blue grey tones

Người nằm liệt giường thường cần được đổi tư thế đều đặn suốt ngày đêm, theo nhịp mà nhân viên y tế dặn riêng cho người đó; nhiều gia đình được hướng dẫn khoảng hai giờ một lần, có người cần dày hơn. Một tờ lịch xoay trở viết ra giấy, dán cạnh giường, giúp cả nhà khỏi phải nhớ trong đầu và không ai bỏ sót lượt đêm.

Lịch tốt không chỉ ghi giờ. Nó ghi tư thế kế tiếp (ngửa, nghiêng trái, nghiêng phải, nửa ngồi), người làm, và vài chữ về da, ăn uống, giấc ngủ. Sau một tuần, cuốn sổ đó cho bạn và nhân viên y tế thấy người bệnh đang ổn hơn hay yếu đi, chỗ nào trên da cần để ý.

Một gia đình bắt đầu lập lịch xoay như thế nào

Bà Tư năm nay tám mươi bảy tuổi, sau đợt ốm nặng hồi đầu năm thì yếu hẳn, nằm gần như cả ngày. Con gái là chị Hạnh chăm chính, con trai đi làm về phụ buổi tối, cháu nội học đại học thỉnh thoảng ngủ lại. Tuần đầu, mọi người xoay bà “khi nhớ ra”: sáng xoay một lần lúc thay tã, trưa xoay khi cho ăn, đêm thì ai cũng ngại đánh thức bà.

Đến ngày thứ mười, chị Hạnh thấy chỗ xương cùng của mẹ đỏ lên, ấn nhẹ không thấy nhạt màu. Nhân viên y tế đến thăm nhà dặn lại nhịp xoay cho bà, chỉ cách đặt gối, và gợi ý cả nhà làm một tờ lịch dán ở đầu giường. Từ hôm đó, ai xoay thì đánh dấu, ai thấy gì lạ thì ghi một dòng.

Câu chuyện này rất thường gặp. Không ai lười cả, chỉ là việc xoay trở lặp lại quá nhiều lần trong ngày nên trí nhớ không theo kịp, nhất là khi ba bốn người cùng chăm và ai cũng nghĩ người kia vừa làm. Một tờ giấy đơn giản gỡ được phần lớn chuyện đó, và nó còn là thứ để cả nhà nhìn vào mà bàn với nhau thay vì trách nhau.

Vì sao phải xoay theo lịch chứ không xoay khi nhớ

Da bị đè lâu sẽ thiếu máu nuôi. Những chỗ xương nhô sát da như xương cùng, gót chân, mấu hông, bả vai, sau đầu chịu sức nặng cơ thể liên tục. Người khoẻ tự trở mình khi thấy tê mỏi, kể cả trong lúc ngủ; người suy kiệt không còn làm được việc đó, hoặc không còn cảm thấy để mà trở mình.

Tổn thương bắt đầu từ bên trong. Khi bạn nhìn thấy chỗ đỏ thì phần mô bên dưới có thể đã chịu ảnh hưởng. Đợi thấy đỏ rồi mới xoay là chậm một nhịp; lịch xoay đều là cách phòng trước.

Đổi tư thế còn giúp thở và đỡ mỏi. Mỗi lần đổi bên, phổi hai phía được giãn nở luân phiên, lưng và vai đỡ cứng. Đó cũng là dịp để bạn nhìn lại da, tã, nếp ga trải giường.

Lịch giúp chia việc công bằng. Có tờ lịch, người chăm chính biết ca nào mình được nghỉ, người đi làm biết tối về phải nhận những lượt nào. Mâu thuẫn trong nhà thường bớt hẳn khi việc được viết ra giấy.

Lịch là dữ liệu cho nhân viên y tế. Khi điều dưỡng hỏi “bà nằm nghiêng bên nào thì dễ chịu hơn, đêm qua ngủ được bao lâu”, bạn mở sổ ra là có câu trả lời, không phải đoán.

Bao lâu xoay một lần: ai quyết định và dựa vào đâu

Không có một con số đúng cho mọi người. Nhịp xoay do nhân viên y tế đặt sau khi xem da, thể trạng, loại đệm đang dùng; bạn quan sát và báo lại để họ điều chỉnh. Bảng dưới giúp bạn biết nên để ý điều gì.

Bạn thấyÝ nghĩa với lịch xoayViệc nên làm
Sau khi xoay, chỗ vừa bị đè hồng lên rồi trở lại màu da bình thườngNhịp hiện tại có vẻ đang hợpGiữ lịch, vẫn nhìn da mỗi lượt
Chỗ tì đè đỏ lâu, ấn nhẹ không nhạt màuNhịp có thể đang thưa so với nhu cầuKhông cho nằm đè lên chỗ đó, báo nhân viên y tế trong ngày
Người bệnh rất gầy, xương nhô rõDa chịu đè kém hơn người khácHỏi nhân viên y tế về nhịp xoay và loại đệm phù hợp
Ra nhiều mồ hôi, tiểu tiện không tự chủDa ẩm dễ tổn thương hơnThay tã, lau khô mỗi lượt xoay, báo nếu da hăm đỏ
Người bệnh than đau khi nằm một bênTư thế đó cần chỉnh lại hoặc tránhGhi sổ, hỏi cách đặt gối khác
Đã có đệm giảm áp theo lời khuyên của nhân viên y tếĐệm giảm bớt sức đè nhưng không thay việc xoayHỏi lại nhịp xoay khi dùng đệm, đừng tự kéo dài

Nhiều gia đình được hướng dẫn khoảng hai giờ một lần khi người bệnh nằm đệm thường. Coi đó là điểm khởi đầu để hỏi, không phải luật cứng. Khi người bệnh đã ở những ngày cuối, nhân viên y tế có thể khuyên giảm số lần xoay để người bệnh được yên; quyết định đó nên bàn cùng họ và cùng cả nhà.

Lịch mẫu một ngày đêm để dán đầu giường

Dưới đây là một mẫu theo nhịp hai giờ, xoay vòng giữa nằm ngửa, nghiêng phải, nghiêng trái và nửa ngồi lúc ăn. Bạn sửa giờ theo nhịp nhân viên y tế dặn và theo giờ ăn, giờ ngủ thật của nhà mình.

GiờTư thếKèm việcNgười làm
6 giờNửa ngồiRửa mặt, chăm miệng, ăn sángChị Hạnh
8 giờNghiêng tráiThay tã, nhìn da lưng và hông phảiChị Hạnh
10 giờNgửa, gối dưới bắp chân cho gót hởCho uống nước, trò chuyệnChị Hạnh
12 giờNửa ngồiĂn trưa, giữ tư thế một lúc sau ănChị Hạnh
14 giờNghiêng phảiNgủ trưa, nhìn da hông tráiNgười giúp việc
16 giờNgửaLau người, đổi áoNgười giúp việc
18 giờNửa ngồiĂn tốiAnh Toàn
20 giờNghiêng tráiThay tã, chuẩn bị ngủAnh Toàn
Các lượt đêmLuân phiên ngửa, phải, tráiXoay nhẹ, đèn ngủ mờ, nói ítCa đêm chia cho hai người

Mẹo nhỏ: ghi tư thế kế tiếp ngay khi vừa xoay xong, đừng ghi tư thế vừa làm. Người đến ca sau chỉ cần nhìn dòng cuối là biết phải xoay sang bên nào. Đêm khuya, xoay nhẹ và nhanh, giữ đèn thấp, nói một câu ngắn kiểu “Mẹ ơi, con đỡ mẹ nghiêng về phía cửa sổ nhé” rồi làm, để người bệnh ngủ lại được.

Sổ theo dõi: mỗi lượt một dòng là đủ

Sổ không cần đẹp, chỉ cần ai cũng ghi được trong nửa phút. Kẻ sẵn cột cho những mục sau:

  • Giờ và tư thế: ví dụ “14 giờ, nghiêng phải”.
  • Da: chỗ nào đỏ, đỏ có nhạt sau khi giảm đè không, có trầy, phồng hay ẩm ướt.
  • Tã và vệ sinh: khô hay ướt, có đi ngoài không, có gì khác thường.
  • Ăn uống: ăn được mấy thìa, uống được mấy cốc, có ho sặc không.
  • Thái độ: tỉnh, lơ mơ hay cáu, kêu đau ở đâu khi xoay.
  • Người làm: tên viết tắt để biết hỏi ai khi cần.

Một dòng mẫu: “20 giờ, nghiêng trái. Xương cùng hồng, gót phải hơi đỏ, đã kê gối dưới bắp chân. Tã ướt, đã thay. Uống nửa cốc nước. Bà than mỏi vai phải. Toàn.” Đọc dòng đó, người ca sau biết ngay gót phải cần để hở và vai phải cần một chiếc gối mỏng.

Mang sổ theo khi đi khám, hoặc mở ra khi nhân viên y tế đến nhà. Chụp ảnh từng trang gửi vào nhóm gia đình để người ở xa cũng nắm được tình hình mà không phải gọi hỏi từng chuyện.

Nếu nhà có người giúp việc hay người chăm thuê theo giờ, dặn rõ từ ngày đầu rằng sổ là việc bắt buộc như thay tã, không phải việc làm thêm. Treo bút bằng sợi dây cạnh sổ; nhiều nhà bỏ sổ chỉ vì mỗi lần ghi lại phải đi tìm bút. Với người lớn tuổi trong nhà mắt kém, kẻ ô to, viết chữ in, dùng hai màu bút cho ngày và đêm cho dễ nhìn.

Những sai lầm làm lịch xoay mất tác dụng

Xoay rồi nhưng vẫn đè lên chỗ đã đỏ. Nằm nghiêng mà gối không đỡ đủ, chỉ vài phút sau người bệnh trượt về nằm ngửa, xương cùng lại chịu đè. Xoay xong, quay lại nhìn một lần nữa.

Bỏ lượt đêm vì sợ làm thức giấc. Đêm là quãng dài nhất trong ngày và cũng là lúc da chịu đè lâu nhất. Nếu người bệnh khó ngủ lại, hỏi nhân viên y tế cách sắp lượt đêm cho hợp, đừng tự bỏ.

Kéo lê người trên ga. Kéo trượt làm da bị cọ xát và xô lệch lớp mô bên dưới. Luôn nâng bằng tấm lót hoặc tấm ga gấp đôi, có hai người khi được.

Tin rằng đệm tốt thì khỏi xoay. Đệm chỉ phân tán bớt sức đè; nó không thay được việc đổi tư thế, trừ khi nhân viên y tế dặn khác cho trường hợp riêng.

Ghi sổ cho có rồi không ai đọc. Mỗi tối dành năm phút đọc lại các dòng trong ngày. Cùng một chỗ đỏ ba lượt liền, hay người bệnh ăn ít dần, là thông tin phải báo.

Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay

Lịch xoay giúp bạn thấy sớm, nhưng thấy rồi thì phải báo. Gọi nhân viên y tế trong ngày khi:

  • Một chỗ da đỏ không nhạt màu sau khi đã tránh đè, hoặc da trầy, phồng nước, sẫm màu, có vết hở.
  • Người bệnh kêu đau nhiều hơn mỗi lần xoay, hoặc nhăn mặt, co người dù không nói được.
  • Ăn uống giảm rõ trong hai ba ngày, tiểu ít đi hẳn.

Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh khó thở, thở rít hay môi tím; lơ mơ đột ngột, gọi không tỉnh; sốt cao kèm run hoặc tay chân lạnh; sặc rồi ho không dứt; đau dữ dội sau một lần xoay hay sau khi bị trượt khỏi giường. Trong lúc chờ, để người bệnh ở tư thế dễ thở nhất, không cho ăn uống gì thêm.

Còn một người cần theo dõi nữa là chính bạn. Nếu thấy mình gắt gỏng, mất ngủ triền miên, đau lưng sau mỗi ca đêm, hãy ghi vào lịch một dòng riêng: ca nghỉ của người chăm chính. Có lúc kiệt sức tới mức nghĩ quẩn hay muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.

Câu hỏi thường gặp

Có phải ai nằm lâu cũng phải xoay hai giờ một lần không?

Không hẳn. Hai giờ là nhịp nhiều gia đình được hướng dẫn khi người bệnh nằm đệm thường, nhưng nhân viên y tế sẽ đặt nhịp riêng dựa trên da, thể trạng, loại đệm và mong muốn của người bệnh. Có người cần dày hơn, có người được dặn khác.

Đêm mẹ ngủ say có nên đánh thức để xoay không?

Thường vẫn nên xoay, nhưng làm nhẹ, đèn mờ, nói ngắn để mẹ ngủ lại được. Nếu mẹ mất ngủ nhiều vì các lượt đêm, ghi vào sổ và hỏi nhân viên y tế cách sắp lại lượt đêm cho phù hợp, đừng tự bỏ lượt.

Người bệnh chỉ chịu nằm một bên thì làm sao?

Ghi lại vì sao người bệnh không chịu, ví dụ đau vai, khó thở hay sợ ngã. Thử đổi cách đặt gối, nghiêng ít hơn, báo trước khi xoay. Nếu vẫn không được, báo nhân viên y tế để họ xem tư thế nào an toàn cho riêng người đó.

Dùng đệm hơi rồi có cần lịch xoay nữa không?

Vẫn cần, trừ khi nhân viên y tế dặn khác. Đệm giảm áp làm sức đè phân tán hơn và có thể giúp nhịp xoay thưa hơn đôi chút, nhưng nó không thay được việc đổi tư thế và nhìn da mỗi lượt.

Sổ theo dõi nên giữ trong bao lâu?

Giữ suốt thời gian chăm và mang theo mỗi lần đi khám. Những trang cũ giúp nhân viên y tế so sánh, thấy da, ăn uống, giấc ngủ thay đổi theo tuần, điều mà trí nhớ của người chăm khó giữ được chính xác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138