Khi một người phải nằm một chỗ nhiều ngày, gần như mọi bộ phận đều chậm lại: khớp cứng dần, cơ teo đi, phổi ứ đờm, máu ở chân lưu thông kém, da bị tì đè, ruột kém nhu động và tinh thần dễ chùng xuống. Phần lớn các biến chứng này phòng được bằng những việc nhỏ lặp lại mỗi ngày: đổi tư thế, cử động khớp, thở sâu, uống đủ, giữ da khô và trò chuyện.
Gia đình không cần làm thay việc của nhân viên y tế. Việc của người nhà là giữ cho các thói quen phòng ngừa diễn ra đều đặn, nhìn ra sớm dấu hiệu bất thường và biết lúc nào phải gọi người có chuyên môn. Dưới đây là bức tranh chung về từng nhóm biến chứng, một lịch việc trong ngày có thể dán ở đầu giường, thứ tự ưu tiên trong ba tuần đầu và những tình huống phải đi cấp cứu ngay.
Nằm lâu ảnh hưởng tới những bộ phận nào
Khớp và gân. Khớp không được cử động sẽ khô và cứng dần, gân co ngắn lại. Hay gặp nhất ở vai, khuỷu, háng, gối và cổ chân. Bàn chân dễ bị duỗi thõng xuống nếu chăn đè lên mũi chân suốt ngày, về sau rất khó đứng lại.
Cơ bắp. Cơ không làm việc thì nhỏ đi nhanh, nhất là cơ đùi và cơ lưng. Người già vốn đã ít cơ nên chỉ sau vài tuần nằm, việc tự trở mình hay ngồi dậy cũng trở nên nặng nhọc.
Phổi. Nằm ngửa lâu làm phổi nở không hết, đờm đọng ở đáy phổi, ho yếu nên khó khạc ra. Đây là lý do người nằm lâu dễ bị nhiễm trùng đường hô hấp.
Mạch máu ở chân. Cơ bắp chân là cái bơm đẩy máu về tim. Khi không cử động, máu chảy chậm và có nguy cơ đông thành cục trong lòng mạch. Đây là biến chứng cần được nhân viên y tế đánh giá từ sớm.
Da. Những chỗ xương nhô ra bị đè liên tục sẽ thiếu máu nuôi và dễ loét. Việc chống loét có hướng dẫn riêng, nhưng nó luôn đi kèm với lịch đổi tư thế.
Tiêu hoá, tiểu tiện và tinh thần. Ít vận động, ít uống thì dễ táo bón và nước tiểu đặc. Nằm một chỗ, ít người trò chuyện, ít ánh sáng ban ngày thì dễ buồn, ngủ ngày thức đêm, có người trở nên lẫn hơn.
Lịch việc trong một ngày có thể dán ở đầu giường
Lịch dưới đây là khung tham khảo cho gia đình. Tần suất đổi tư thế, có tập thở hay không, được ngồi dậy bao lâu phải theo đúng hướng dẫn của bác sĩ hoặc điều dưỡng đang theo dõi người bệnh.
| Thời điểm | Việc cần làm | Phòng biến chứng nào |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Chào hỏi, mở rèm, xem da vùng lưng, mông, gót; lau mặt, chăm miệng | Da, tinh thần, phổi |
| Sau bữa sáng | Ngồi dậy hoặc nâng đầu giường theo mức được phép; cho uống nước từng ngụm | Phổi, tiêu hoá |
| Giữa buổi sáng | Cử động nhẹ từng khớp tay chân, mỗi khớp vài lần | Cứng khớp, teo cơ, máu ở chân |
| Trưa | Đổi tư thế, kê gối; cho nghỉ trưa trong phòng thoáng | Da, phổi |
| Chiều | Thở sâu vài nhịp nếu được phép; trò chuyện, nghe nhạc, cho nhìn ra cửa sổ | Phổi, tinh thần |
| Tối | Vệ sinh, thay đồ khô, xem lại da; ghi sổ theo dõi trong ngày | Da, phát hiện sớm bất thường |
| Đêm | Đổi tư thế theo lịch đã được dặn; để đèn ngủ mờ | Da, phòng ngã, giảm lú lẫn ban đêm |
Mẹo nhỏ: dùng một tờ giấy chia ô theo giờ, ai làm xong việc nào thì đánh dấu và ghi tên. Người thay ca nhìn vào là biết việc nào chưa làm, không phải hỏi lại.
Tình huống: bà về nhà sau đợt nằm viện ba tuần
Bà Lan bảy mươi tám tuổi, sau một đợt ốm nặng phải nằm viện ba tuần. Về nhà, bà nằm gần như cả ngày, đi vệ sinh cũng cần hai người dìu. Cô con dâu chăm chính để ý thấy gối bà dần không duỗi thẳng được, bà ho nhiều về đêm, bàn chân phải hơi phù. Cả nhà lúng túng không biết lo việc nào trước.
Cách làm hợp lý là tách ra hai nhóm. Nhóm thứ nhất là những gì cần nhân viên y tế xem ngay: bàn chân phù một bên và cơn ho về đêm. Gia đình gọi cho bác sĩ đã điều trị hoặc đưa bà đi khám lại, mang theo giấy ra viện. Nhóm thứ hai là việc người nhà tự làm được ngay hôm đó: lập lịch đổi tư thế, kê gối dưới bắp chân sao cho gót không chạm đệm, mỗi ngày cử động nhẹ các khớp theo hướng dẫn, đặt bình nước trong tầm mắt bà.
Sau buổi khám, điều dưỡng chỉ thêm cho gia đình cách nâng đầu giường khi bà ăn và nhắc những dấu hiệu phải quay lại viện. Cô con dâu chép lại vào sổ, dán lịch ở đầu giường. Hai tuần sau, gối bà mềm hơn, bà tự nắm thanh giường trở mình được một phần. Điều đáng học ở đây không phải mẹo nào cao siêu, mà là gia đình tách bạch được việc của mình và việc của y tế.
Ba tuần đầu: làm việc gì trước, việc gì sau
Tuần đầu nằm một chỗ là lúc biến chứng hình thành nhanh nhất và cũng là lúc dễ phòng nhất. Thứ tự dưới đây giúp gia đình không bị ngợp:
- Ngày đầu tiên: hỏi nhân viên y tế ba điều — người bệnh được ngồi dậy, đứng dậy tới mức nào; có cần đề phòng cục máu đông ở chân không; có được tập thở, vỗ lưng không. Ghi câu trả lời vào sổ.
- Hai ngày đầu: sắp giường, gối kê, đệm; lập lịch đổi tư thế và lịch uống nước; phân ai trực ca nào.
- Trong tuần đầu: bắt đầu cử động nhẹ từng khớp mỗi ngày, mỗi động tác chậm, dừng khi người bệnh nhăn mặt hay kêu đau.
- Tuần thứ hai: nếu được phép, tăng dần thời gian ngồi dậy, ngồi ăn, ngồi thòng chân bên mép giường có người đỡ.
- Tuần thứ ba: rà lại sổ theo dõi xem có gì xấu đi (ăn kém hơn, ho nhiều hơn, khớp cứng hơn) để báo nhân viên y tế trong lần tái khám.
- Suốt cả ba tuần: mỗi ngày ít nhất một lần trò chuyện thật sự với người bệnh, hỏi ý họ về việc chăm, đừng chỉ làm xong việc rồi đi.
Nếu người bệnh ở giai đoạn rất yếu hoặc đang được chăm sóc giảm nhẹ, mục tiêu có thể khác: ưu tiên sự dễ chịu hơn là tập luyện. Hãy hỏi bác sĩ mục tiêu chăm sóc hiện tại là gì để làm cho đúng.
Những sai lầm hay gặp khi chăm người nằm lâu
Để người bệnh nằm yên cho khoẻ. Nhiều gia đình nghĩ nằm yên là nghỉ ngơi. Với người nằm lâu, nằm yên hoàn toàn lại là nguyên nhân của cứng khớp, teo cơ và đờm ứ. Nghỉ ngơi đúng nghĩa là nằm thoải mái nhưng vẫn được đổi tư thế và cử động nhẹ.
Cho uống ít nước để đỡ phải thay tã. Uống ít làm nước tiểu đặc, dễ táo bón, da khô và người lơ mơ hơn. Lượng nước phù hợp với từng người, nhất là người có bệnh tim, thận, cần hỏi nhân viên y tế.
Kéo người bệnh trượt trên ga. Khi đẩy người lên đầu giường mà kéo lê, da ở mông và gót bị cọ xát, rất dễ trầy và loét. Cần hai người cùng nâng hoặc dùng một tấm vải lót để nhấc.
Tự xoa bóp mạnh bắp chân bị sưng. Bắp chân sưng, đau, nóng có thể liên quan tới cục máu đông. Xoa bóp mạnh lúc này là việc không nên làm; cần báo nhân viên y tế ngay.
Chỉ chăm thân thể, quên con người. Người nằm lâu vẫn cần được hỏi ý, được kể chuyện, được tự chọn món ăn hay áo mặc. Tinh thần tốt giúp họ chịu hợp tác khi đổi tư thế, khi tập thở.
Khi nào gọi nhân viên y tế, khi nào đi cấp cứu ngay
Bảng sau là các mốc chung để gia đình hành động. Khi phân vân, gọi hỏi nhân viên y tế đang theo dõi; khi có dấu hiệu ở cột cấp cứu, đừng chờ xem thêm.
| Thấy gì | Làm gì | Gọi ai |
|---|---|---|
| Khó thở đột ngột, thở rất nhanh, môi hoặc đầu ngón tím tái | Nâng đầu cao, nới áo, ở bên cạnh | Gọi cấp cứu ngay |
| Đau ngực, vã mồ hôi, ngất hoặc lơ mơ khó đánh thức | Không cho ăn uống, theo dõi nhịp thở | Gọi cấp cứu ngay |
| Méo miệng, nói khó, yếu một bên tay chân xuất hiện đột ngột | Ghi lại giờ bắt đầu thấy | Gọi cấp cứu ngay |
| Một bên chân sưng, đau, nóng đỏ | Không xoa bóp, để chân nằm yên | Báo nhân viên y tế trong ngày; kèm khó thở thì cấp cứu |
| Sốt, ho nhiều đờm, ăn uống kém hơn hẳn | Ghi nhiệt độ, màu đờm vào sổ | Gọi nhân viên y tế đang theo dõi |
| Không đi tiểu gần như cả ngày, bụng chướng căng | Ghi lượng nước đã uống | Gọi nhân viên y tế trong ngày |
| Lú lẫn hơn hẳn chỉ trong vài giờ đến một ngày | Giữ phòng yên tĩnh, có người bên cạnh | Gọi nhân viên y tế ngay |
Nếu gia đình và bác sĩ đã thống nhất kế hoạch chăm sóc giảm nhẹ cho người bệnh, hãy hỏi trước bác sĩ trong những tình huống nào cần đưa đi viện, tình huống nào chăm tại nhà, để lúc bất ngờ không phải quyết định một mình.
Chia việc để người chăm không gục
Phòng biến chứng là việc lặp lại nhiều lần mỗi ngày, kéo dài hàng tháng. Một người làm hết sẽ kiệt sức rất nhanh, mà người chăm kiệt sức thì lịch đổi tư thế bị bỏ, sổ theo dõi bị quên. Cách bền nhất là chia việc theo ca và theo loại: người ở gần nhận ca ngày, người đi làm nhận ca tối và cuối tuần, người ở xa nhận việc mua đồ, đặt lịch tái khám, góp tiền.
Người chăm chính nên có ít nhất một buổi nghỉ trọn trong tuần, không phải vừa nghỉ vừa trực điện thoại. Khi thấy mình mất ngủ kéo dài, cáu gắt, khóc một mình hay có ý nghĩ muốn buông bỏ, hãy nói ngay với người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý. Chăm người khác lâu dài chỉ được khi chính người chăm còn đứng vững. Một tuần thử chia ca, cuối tuần cả nhà ngồi lại xem chỗ nào vướng rồi sửa, sẽ thực tế hơn mọi kế hoạch bàn trên giấy.
Câu hỏi thường gặp
Người già nằm một chỗ bao lâu thì bắt đầu có biến chứng?
Không có mốc chung cho mọi người. Ở người già yếu, khớp, cơ và da có thể thay đổi chỉ sau vài ngày nằm liền. Vì vậy việc đổi tư thế và cử động nhẹ nên bắt đầu ngay từ ngày đầu, theo mức nhân viên y tế cho phép.
Có cần mua đệm chống loét ngay từ đầu không?
Đệm giúp giảm tì đè nhưng không thay được việc đổi tư thế. Nên hỏi điều dưỡng xem với tình trạng của người bệnh thì loại đệm nào phù hợp, trong lúc chờ vẫn phải đổi tư thế và kê gối đúng chỗ.
Người bệnh không chịu cho cử động vì đau thì làm sao?
Không ép. Báo nhân viên y tế về cơn đau để họ đánh giá và hướng dẫn cách giảm đau phù hợp. Khi cử động, làm thật chậm, trong tầm không gây đau, vừa làm vừa nói cho người bệnh biết mình sắp làm gì.
Một mình chăm thì có làm được các việc phòng biến chứng không?
Phần lớn việc như cử động khớp, cho uống nước, xem da, trò chuyện thì một người làm được. Việc nâng, kéo người lên đầu giường, chuyển sang ghế nên có hai người hoặc dụng cụ hỗ trợ để tránh ngã cho người bệnh và đau lưng cho người chăm.
Người bệnh đang được chăm sóc giảm nhẹ có cần tập vận động không?
Tuỳ mục tiêu chăm sóc mà gia đình và bác sĩ đã thống nhất. Ở những ngày cuối, ưu tiên thường là sự dễ chịu, đổi tư thế nhẹ nhàng để đỡ mỏi và đỡ đau hơn là tập luyện. Hỏi bác sĩ để làm cho đúng.
Ghi sổ theo dõi có thật sự cần không, hay chỉ cần nhớ?
Nên ghi. Khi nhiều người thay nhau chăm, trí nhớ rất dễ sai. Sổ ghi ăn uống, tiểu tiện, da, ho, sốt giúp nhân viên y tế nhìn ra xu hướng xấu đi sớm hơn và giúp người thay ca biết việc gì đã làm.