Sổ theo dõi người nằm lâu là nơi ghi ngắn gọn mỗi ngày những điều cơ bản: ăn uống bao nhiêu, tiểu tiện và đi ngoài thế nào, da có chỗ nào đỏ, hơi thở và cơn ho, mức tỉnh táo, giấc ngủ, những lần đổi tư thế và điều bất thường. Cái lợi lớn nhất của sổ là giúp nhìn ra xu hướng xấu đi sớm hơn trí nhớ, và giúp nhân viên y tế nắm tình hình trong vài phút.
Một cuốn vở kẻ ô là đủ, không cần mẫu in sẵn hay ứng dụng gì. Điều quan trọng là ghi cùng một kiểu, mỗi ngày, ai chăm ca nào ghi ca đó. Dưới đây là cách kẻ sổ, những gì nên ghi và không cần ghi, cách đọc lại sau một tuần, và cách dùng sổ khi gọi nhân viên y tế hay đi tái khám. Cuối bài là những điều vừa ghi xong là phải gọi ngay, không chờ đọc lại cuối tuần.
Mẫu một trang sổ cho một ngày
Kẻ một trang vở thành các dòng dưới đây. Mỗi ca ghi phần của mình, viết tắt cũng được miễn cả nhà hiểu giống nhau:
| Mục | Sáng | Chiều | Tối, đêm |
|---|---|---|---|
| Ăn | Nửa bát cháo, sặc một lần | Hết bát súp | Vài thìa sữa chua |
| Uống | Hai cốc nhỏ | Một cốc | Một cốc |
| Tiểu | Thay tã, ướt nhiều | Ướt vừa | Ướt ít, màu đậm |
| Đi ngoài | Không | Không | Có, phân khô |
| Da | Gót phải hơi đỏ, mất sau khi kê gối | Bình thường | |
| Hơi thở, ho | Thở êm | Ho vài lần, đờm trắng | Thở êm |
| Tinh thần | Tỉnh, nói chuyện | Ngủ nhiều | Bồn chồn đầu hôm |
| Đổi tư thế | Nghiêng trái, ngửa | Nghiêng phải | Theo lịch đêm |
| Khác, người ghi | Kêu đau vai trái. Lan | Hoa | Ngủ được từ nửa đêm. Hùng |
Nếu nhân viên y tế yêu cầu theo dõi thêm nhiệt độ, nhịp thở hay đường huyết, thêm dòng cho mục đó, ghi đúng như họ dặn. Đừng tự thêm những phép đo không ai yêu cầu: sổ dài quá người ta sẽ bỏ.
Ghi thế nào cho có ích
Ghi điều nhìn thấy, không ghi điều đoán. "Ăn hết nửa bát, quay mặt đi khi đút thìa thứ năm" có ích hơn "chắc bà chán ăn". Nhân viên y tế cần sự việc để tự đánh giá.
Dùng cùng một thước đo. Đã ghi ăn theo "phần bát" thì cả nhà cùng dùng. Hôm ghi "nửa bát", hôm ghi "ít", hôm ghi "kha khá" thì không so được.
Ghi giờ cho những việc bất thường. "Mười giờ đêm: khó thở, phải ngồi dậy, mười lăm phút sau đỡ." Giờ giấc giúp nhận ra quy luật, chẳng hạn đêm nào cũng khó thở vào một giờ nhất định.
Ghi cả điều tốt. "Hôm nay tự cầm thìa ăn ba thìa", "cười khi cháu gọi video". Điều tốt giúp người chăm thấy công sức của mình có kết quả, và cho bác sĩ biết việc gì đang hiệu quả.
Ký tên hoặc ghi tên người ghi. Khi có thắc mắc, biết ngay hỏi ai. Đây không phải để kiểm tra nhau, chỉ để thông tin không bị đứt.
Viết chữ to, bút không phai. Sổ sẽ được nhiều người đọc, có cả người lớn tuổi và người đọc vội lúc nửa đêm. Chữ rõ, bút bi thường, không dùng bút chì dễ mờ.
Câu chuyện: ba anh em, một cuốn sổ
Ba anh em nhà chị Nga thay nhau chăm mẹ. Trước đây, mỗi lần đổi ca là một cuộc gọi dài, ai cũng kể theo trí nhớ, nhiều chuyện lặp lại, có chuyện bị quên. Có lần mẹ không đi tiểu suốt từ trưa tới tối, nhưng mỗi người chỉ thấy phần ca mình nên không ai thấy lạ.
Sau lần đó, chị Nga mua một cuốn vở, kẻ mẫu như trên, để cố định ở tủ đầu giường. Ai vào ca đọc hai trang gần nhất trước khi làm việc gì, ai hết ca ghi xong mới về. Một tháng sau, nhìn lại cuốn sổ, chị thấy rõ những hôm mẹ uống ít nước thì hôm sau lại táo bón và bồn chồn về đêm. Chị mang sổ đi tái khám; bác sĩ đọc lướt vài trang rồi điều chỉnh lại hướng dẫn chăm, việc mà một cuộc trò chuyện mười phút khó làm được.
Cuốn sổ cũng làm ba anh em bớt cãi nhau. Trước đây ai cũng nghĩ mình làm nhiều hơn. Giờ mọi việc nằm trên giấy, chia lại ca cho công bằng trở nên dễ nói hơn.
Năm phút bàn giao ca bằng sổ
Lúc đổi ca là lúc thông tin dễ rơi rớt nhất. Một nghi thức ngắn, lặp lại mỗi lần, giúp người vào ca nắm tình hình mà không phải hỏi dồn:
- Người vào ca đọc trang hôm nay và trang hôm qua trước, đọc thầm, không cần người hết ca kể lại.
- Người hết ca nói thêm đúng ba điều: điều gì khác hôm qua, việc gì còn dở, điều gì cần để ý trong ca tới.
- Hai người cùng vào phòng chào người bệnh, nhìn qua da lưng, gót, tư thế nằm, cốc nước, chuông gọi.
- Người vào ca ghi giờ nhận ca và tên mình vào sổ.
- Nếu có điều chưa rõ, hỏi ngay lúc đó, đừng đợi gọi điện sau khi người kia đã về.
Với người giúp việc hoặc người chăm thuê, nghi thức này cũng là cách giao việc rõ ràng và công bằng: ai làm được gì có ghi lại, không phải dựa vào lời kể của bên nào. Giữ giọng hỏi han chứ không tra hỏi, để người chăm thoải mái ghi cả những sơ suất nhỏ, vì một sơ suất được ghi ra thì sửa được, bị giấu đi mới đáng lo.
Đọc lại sổ sau một tuần: tìm xu hướng
Mỗi cuối tuần dành mười lăm phút đọc lại bảy trang. Không cần phân tích gì phức tạp, chỉ tìm những điều đang dần thay đổi:
| Thấy trong sổ | Có thể là tín hiệu gì | Làm gì |
|---|---|---|
| Lượng ăn giảm dần qua nhiều ngày | Mệt, khó nuốt, đau miệng, buồn, hoặc bệnh đang nặng lên | Báo nhân viên y tế trong tuần |
| Tã ướt ít dần, nước tiểu đậm màu | Uống chưa đủ, hoặc vấn đề tiểu tiện | Báo nhân viên y tế; nếu gần như không tiểu cả ngày thì báo ngay |
| Cùng một chỗ da đỏ lại nhiều lần | Chỗ đó đang bị tì đè quá nhiều | Đổi cách kê, báo điều dưỡng xem |
| Ngủ ngày nhiều hơn, đêm bồn chồn hơn | Có thể do thiếu ánh sáng ban ngày, đau, hoặc thay đổi về sức khoẻ | Thêm hoạt động ban ngày, báo nhân viên y tế nếu kéo dài |
| Ho nhiều dần, đờm đổi màu | Vấn đề hô hấp | Báo nhân viên y tế trong ngày |
| Không đi ngoài nhiều ngày liền | Táo bón | Báo nhân viên y tế, không tự dùng thuốc |
Một điều xấu đi rõ trong một hai ngày quan trọng hơn mười điều nhỏ dao động lên xuống. Và nếu có dấu hiệu ở mức cấp cứu thì không chờ cuối tuần mới đọc sổ. Có thể dùng bút màu khoanh những dòng bất thường để khi lật lại, mắt dừng ngay ở đó, cả nhà cũng dễ cùng nhìn.
Không cần ghi gì, và giữ riêng tư cho người bệnh
Không cần ghi lại từng việc lặp đi lặp lại. Lau mặt, thay ga, cho uống từng ngụm đều đặn thì không cần ghi từng lần. Chỉ ghi tổng trong ca và những gì khác thường.
Không ghi suy đoán về bệnh. Những dòng như "chắc bị nhiễm trùng" dễ làm người đọc sau hoảng hoặc hiểu sai. Ghi dấu hiệu, việc chẩn đoán để nhân viên y tế làm.
Không ghi lời phàn nàn về người khác trong nhà. Sổ là công cụ chăm người bệnh, không phải nơi giải quyết chuyện anh chị em. Chuyện chia việc nên nói trực tiếp vào buổi họp gia đình.
Giữ kín đáo. Sổ ghi chuyện tiêu tiểu, thân thể của người bệnh. Để ở tủ đầu giường, không để ngoài phòng khách cho khách khứa lật xem, không chụp đăng lên mạng. Người bệnh còn tỉnh có quyền biết sổ ghi gì về mình, đọc cho họ nghe nếu họ muốn.
Dùng sổ khi gọi nhân viên y tế hoặc đi tái khám
Sổ chỉ có giá trị khi được dùng đúng lúc. Vài thói quen giúp tận dụng nó:
- Khi gọi điện hỏi ý kiến, mở sổ ra trước mặt, đọc đúng những gì đã ghi trong hai ba ngày gần nhất thay vì kể chung chung.
- Trước buổi tái khám, viết riêng ra một trang: ba điều thay đổi nhiều nhất từ lần khám trước, và các câu muốn hỏi.
- Mang cả cuốn sổ đi khám, đánh dấu sẵn những trang có điều bất thường để bác sĩ lật nhanh.
- Trong buổi khám, ghi ngay vào sổ những gì bác sĩ dặn: thay đổi trong chăm sóc, dấu hiệu cần quay lại, ngày khám tiếp.
- Về nhà, đọc lại lời dặn cho cả nhà, dán phần quan trọng ở đầu giường.
Sổ ghi cả đơn thuốc đang dùng và lịch uống thì rất tiện, nhưng mọi thay đổi thuốc phải do bác sĩ quyết định. Sổ là để ghi lại, không phải để tự điều chỉnh.
Những điều trong sổ báo hiệu phải gọi ngay, không chờ
Sổ giúp thấy xu hướng, nhưng có những điều vừa ghi xong là phải gọi luôn:
- Khó thở nặng, tím tái, đau ngực, lơ mơ khó đánh thức, co giật, méo miệng hay yếu một bên: gọi cấp cứu.
- Gần như không đi tiểu cả ngày, bụng dưới căng: gọi nhân viên y tế ngay.
- Sặc khi ăn rồi ho không dứt, khó thở: gọi cấp cứu nếu không đỡ nhanh.
- Một bên chân sưng, đau, nóng: báo nhân viên y tế trong ngày; kèm khó thở thì cấp cứu.
- Sốt cao, rét run, lú lẫn hẳn so với hôm qua: gọi nhân viên y tế ngay.
- Nôn hay đi ngoài ra máu, phân đen: gọi cấp cứu.
Ghi lại giờ và những gì đã làm, sau đó mới tiếp tục ghi sổ bình thường. Với người chăm, cuốn sổ cũng có thể là chỗ để viết vài dòng cho chính mình: hôm nay mệt thế nào, cần nhờ ai việc gì. Khi thấy những dòng ấy buồn dần đi nhiều tuần liền, đó là lúc cần nói với người thân và tìm sự hỗ trợ cho chính bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng vở giấy hay ghi trên điện thoại?
Vở giấy để cố định ở đầu giường thường tiện nhất vì ai vào ca cũng thấy, người giúp việc hay người lớn tuổi cũng dùng được. Nếu cả nhà quen ghi trên điện thoại chung thì cũng được, miễn là mọi người cùng ghi một chỗ.
Ghi sổ mất nhiều thời gian không?
Nếu kẻ sẵn mẫu, mỗi ca chỉ mất vài phút. Ghi ngắn, đúng mục, không viết văn. Sổ chỉ bền khi ghi nhẹ nhàng; ghi quá chi tiết thì vài tuần sau mọi người sẽ bỏ.
Có cần đo huyết áp, nhiệt độ hằng ngày không?
Chỉ đo những gì nhân viên y tế yêu cầu, theo cách họ chỉ. Đo nhiều thứ mà không biết đọc kết quả dễ gây lo lắng thừa. Khi được yêu cầu đo, ghi đúng giờ đo và kết quả.
Người giúp việc không quen ghi chép thì làm sao?
Làm mẫu sổ thật đơn giản, dùng dấu tích hoặc ký hiệu cả nhà thống nhất, ví dụ đánh dấu phần bát đã ăn. Hướng dẫn họ những điều bất thường cần gọi ngay cho gia đình thay vì chỉ ghi.
Sổ theo dõi có thay được việc đi khám định kỳ không?
Không. Sổ giúp buổi khám hiệu quả hơn và giúp gia đình nhận ra sớm khi có gì thay đổi, nhưng việc đánh giá và điều chỉnh chăm sóc vẫn là của nhân viên y tế.