Người nằm lâu cần được đưa đi cấp cứu ngay khi có dấu hiệu đe doạ tính mạng: khó thở nặng hoặc tím tái, đau ngực, lơ mơ khó đánh thức, yếu liệt hoặc méo miệng đột ngột, co giật, nôn ra máu hay đi ngoài ra máu nhiều, ngã rồi không cử động được, sốt cao kèm run và lú lẫn. Những trường hợp này không chờ, không tự chở đi nếu người bệnh đang rất nặng, mà gọi cấp cứu.
Khó khăn thật sự nằm ở vùng xám: những thay đổi lặng lẽ mà gia đình không biết có đáng lo không. Bài này chia dấu hiệu theo từng bộ phận để dễ tra, phân ba mức: gọi cấp cứu ngay, báo nhân viên y tế trong ngày, và ghi lại để hỏi trong lần khám tới. Cuối cùng là những việc nên chuẩn bị từ bây giờ, khi mọi thứ đang yên, để nếu có lúc phải gọi thì không rối.
Hơi thở, tim và màu da
Đây là nhóm cần phản ứng nhanh nhất:
| Dấu hiệu | Mức | Trong lúc chờ |
|---|---|---|
| Khó thở nặng, thở rít, phải ngồi bật dậy mới thở được | Gọi cấp cứu | Cho ngồi hoặc nằm đầu cao, nới quần áo, mở thoáng phòng |
| Môi, lưỡi, đầu ngón tím tái | Gọi cấp cứu | Giữ ấm, ở bên cạnh, đếm nhịp thở |
| Đau ngực, tức ngực, vã mồ hôi lạnh | Gọi cấp cứu | Cho nằm nghỉ, không cho đi lại |
| Tim đập rất nhanh hoặc rất chậm kèm choáng, ngất | Gọi cấp cứu | Cho nằm phẳng nếu không khó thở |
| Thở nhanh hơn thường ngày, ho đờm nhiều lên, sốt | Báo nhân viên y tế trong ngày | Ghi nhiệt độ, màu đờm |
| Da tái, lạnh, nổi vân tím ở chân tay | Gọi cấp cứu, trừ khi đã có kế hoạch chăm sóc cuối đời khác | Giữ ấm |
Nếu người bệnh ngừng thở hoặc không còn đáp ứng, gọi cấp cứu ngay và làm theo hướng dẫn của người trực tổng đài. Gia đình nên học sơ cứu cơ bản từ một khoá có người hướng dẫn trực tiếp, vì đọc trên giấy không đủ để làm đúng lúc hoảng. Trong lúc chờ, mở sẵn cửa, bật đèn, cất thú nuôi vào phòng khác để người tới cấp cứu vào được ngay và có chỗ làm việc quanh giường.
Đầu óc, thần kinh và tinh thần
Người già yếu khi có chuyện thường biểu hiện qua tinh thần trước tiên. So với thường ngày của chính họ, không so với người khác:
| Dấu hiệu | Mức |
|---|---|
| Méo miệng, nói khó, yếu hoặc tê một bên tay chân xuất hiện đột ngột | Gọi cấp cứu ngay, ghi lại giờ bắt đầu thấy |
| Co giật | Gọi cấp cứu; dẹp đồ cứng xung quanh, nghiêng người bệnh sang một bên, không cho gì vào miệng |
| Lơ mơ, gọi khó tỉnh, hoặc mê man | Gọi cấp cứu |
| Lú lẫn hẳn đi trong vài giờ tới một ngày, kích động, nói lảm nhảm, nhìn thấy những thứ không có | Gọi nhân viên y tế ngay; kèm sốt cao hay li bì thì cấp cứu |
| Đau đầu dữ dội đột ngột, nhất là ở người đang dùng thuốc chống đông | Gọi cấp cứu |
| Buồn bã, bỏ ăn, nói muốn chết | Báo nhân viên y tế sớm, ở bên người bệnh, trò chuyện nhẹ nhàng |
Với người vốn đã lẫn, điều cần để ý là lẫn khác hẳn kiểu thường ngày: hôm qua còn nhận ra con cháu, hôm nay không nhận ra; hôm qua ngủ đêm, hôm nay thức trắng la hét. Thay đổi nhanh như vậy thường có nguyên nhân thân thể như nhiễm trùng, mất nước, bí tiểu, cần nhân viên y tế xem.
Bụng, tiêu hoá, tiểu tiện và da
Nhóm này dễ bị bỏ qua vì diễn ra từ từ, nhưng vẫn có những lúc phải đi ngay:
- Gọi cấp cứu: nôn ra máu hoặc chất như bã cà phê; đi ngoài ra máu nhiều hoặc phân đen như hắc ín; bụng chướng căng, đau dữ dội, nôn liên tục, không trung tiện được.
- Gọi cấp cứu: sặc khi ăn uống rồi ho không dứt, khó thở, tím tái.
- Báo nhân viên y tế trong ngày: không đi tiểu được gần như cả ngày, bụng dưới căng tức; nước tiểu đỏ, đục, mùi rất nặng kèm sốt; ống thông tiểu không ra nước tiểu.
- Báo nhân viên y tế trong ngày: tiêu chảy nhiều lần liền, nhất là kèm khô môi, ít tiểu, lơ mơ; không đi ngoài nhiều ngày kèm bụng chướng, đau, nôn.
- Báo nhân viên y tế trong ngày: vết loét có mùi hôi, chảy dịch đục, vùng da quanh đó đỏ nóng lan rộng, kèm sốt.
- Ghi lại để hỏi lần khám tới: táo bón kéo dài nhưng không đau, da khô ngứa, chỗ đỏ ở gót hay mông mà mất đi sau khi đổi tư thế.
Với người có ống nuôi ăn, ống thông tiểu hay vết thương đang được chăm, hỏi trước nhân viên y tế: ống tuột ra, tắc hay chảy máu thì làm gì, gọi ai. Gia đình không tự đặt lại hay thông ống.
Khi gọi cấp cứu: nói gì và làm gì trong lúc chờ
Người gọi thường rối, nói lộn xộn. Viết sẵn những ý sau trên một tờ giấy dán cạnh điện thoại bàn hoặc tủ đầu giường:
- Nói địa chỉ đầy đủ trước tiên, kèm một mốc dễ tìm và tầng, hẻm, cổng nào.
- Nói tuổi, tình trạng nền: "Bố tám mươi tuổi, nằm một chỗ ba tháng sau tai biến."
- Nói dấu hiệu đang thấy và bắt đầu từ lúc nào: "Từ mười phút trước khó thở, môi tím."
- Trả lời câu hỏi của tổng đài, làm theo hướng dẫn của họ, không cúp máy trước.
- Cử một người ra đầu ngõ đón, mở sẵn cổng, dọn lối đi từ giường ra cửa.
- Chuẩn bị giấy tờ, danh sách thuốc, sổ theo dõi; nếu có kế hoạch chăm sóc đã thống nhất với bác sĩ, mang theo để đưa cho nhân viên y tế.
- Ở bên người bệnh, nói với họ bằng giọng bình tĩnh: "Có con đây, người ta đang tới rồi."
Nếu người bệnh không quá nặng và gia đình tự đưa đi, cần ít nhất hai người: một lái, một ngồi cạnh theo dõi. Không để người đang khó thở nằm phẳng trên xe. Gọi báo trước cho bác sĩ đang theo dõi nếu có thể, để họ dặn thêm điều cần làm trên đường.
Chuẩn bị từ lúc mọi thứ còn yên
Phần lớn sự rối khi cấp cứu đến từ việc không ai chuẩn bị. Một buổi tối cả nhà ngồi lại chừng nửa tiếng là đủ để làm ba việc. Việc thứ nhất là một túi đi viện để ở chỗ cố định: bản sao giấy tờ tuỳ thân và thẻ khám chữa bệnh, giấy ra viện gần nhất, danh sách thuốc ghi rõ tên và giờ uống, sổ theo dõi, một bộ quần áo, tã, khăn, cốc có nắp, sạc điện thoại.
Việc thứ hai là một tờ thông tin dán ở đầu giường: tên, tuổi, bệnh chính, dị ứng nếu có, tên bác sĩ đang theo dõi, số liên lạc của hai người nhà. Người giúp việc, hàng xóm sang trông hộ hay nhân viên cấp cứu đều cần tờ này.
Việc thứ ba, quan trọng và khó nói nhất, là hỏi bác sĩ và hỏi chính người bệnh khi họ còn tỉnh táo: trong những tình huống nặng, họ mong được điều trị thế nào. Với người già rất yếu hoặc đang được chăm sóc giảm nhẹ, có gia đình sẽ chọn đưa đi viện mọi lúc, có gia đình chọn chăm cho dễ chịu tại nhà ở những ngày cuối. Không có lựa chọn nào đúng cho mọi nhà; điều quan trọng là quyết định được bàn trước, cùng bác sĩ, và tôn trọng mong muốn của người bệnh.
Khi người ở nhà là người giúp việc hoặc chỉ có một mình
Rất nhiều nhà, ban ngày chỉ có người giúp việc hoặc một người già khác ở cạnh người bệnh. Họ thường ngại quyết định, sợ gọi nhầm làm phiền, sợ bị trách. Cần nói rõ từ trước: những dấu hiệu ở mức cấp cứu thì không cần hỏi ai, gọi ngay, gọi xong mới báo gia đình. Gọi nhầm không ai trách; chậm trễ mới đáng lo.
Hãy tập dượt một lần: chỉ cho người giúp việc tờ thông tin ở đầu giường, túi đi viện ở đâu, số của bác sĩ và của hai người nhà, cách nói địa chỉ. Cho họ nói thử một lượt như đang gọi thật. Với người giúp việc mới hoặc chưa quen tiếng địa phương, viết sẵn câu mở đầu để họ đọc.
Ban đêm, người trực nên ngủ đủ gần để nghe được tiếng người bệnh, có đèn ngủ, điện thoại sạc đầy để cạnh. Nếu người chăm là người cao tuổi chăm vợ hay chồng mình, con cháu ở xa nên gọi hỏi thăm vào một giờ cố định mỗi ngày; một cuộc gọi không ai nghe là tín hiệu để nhờ hàng xóm sang xem.
Sai lầm hay gặp và chăm cho người chăm
Chờ con cái đi làm về rồi mới quyết. Người ở nhà thường là người giúp việc hay người già khác, ngại tự quyết. Thống nhất trước: thấy dấu hiệu ở mức cấp cứu thì ai đang ở đó cũng được gọi ngay, gọi xong mới báo cả nhà.
Cho uống thuốc giảm đau, hạ sốt để xem có đỡ không. Thuốc có thể che dấu hiệu và làm bác sĩ khó đánh giá. Ở mức cấp cứu, không cho ăn uống gì trừ khi tổng đài hướng dẫn.
Tự dựng người bệnh vừa ngã dậy. Người già ngã có thể gãy xương háng, chấn thương đầu. Nếu họ đau nhiều, không cử động được chân, hay lơ mơ sau ngã, giữ ấm tại chỗ và gọi hỗ trợ.
Người chăm tự trách mình sau mỗi lần cấp cứu. Biến chứng ở người già yếu xảy ra cả khi được chăm rất chu đáo. Việc nhận ra và gọi kịp đã là làm đúng. Nếu cảm giác tội lỗi, mất ngủ, buồn bã kéo dài sau những đêm như vậy, hãy chia sẻ với người thân; khi có lúc nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy nói ngay với người bên cạnh và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Người già nằm lâu sốt nhẹ có cần đi cấp cứu không?
Sốt nhẹ mà người bệnh vẫn tỉnh, thở bình thường, ăn uống được thì báo nhân viên y tế trong ngày để được hướng dẫn. Nếu sốt kèm lơ mơ, thở nhanh, rét run, tím tái hay không ăn uống được thì cần đi cấp cứu.
Người lẫn hay la hét ban đêm có phải cấp cứu không?
Nếu đó là kiểu quen thuộc của họ thì không cần cấp cứu, nhưng nên trao đổi với nhân viên y tế. Nếu thay đổi đột ngột, khác hẳn mọi ngày, kèm sốt, li bì hay không tiểu được thì cần gọi nhân viên y tế ngay.
Có nên tự chở người bệnh đi viện thay vì gọi cấp cứu?
Khi người bệnh khó thở nặng, đau ngực, lơ mơ, co giật hay có dấu hiệu đột quỵ thì nên gọi cấp cứu vì nhân viên có thể xử trí trên đường. Trường hợp nhẹ hơn, gia đình tự đưa đi cần hai người và tư thế an toàn.
Gia đình đã chọn chăm cuối đời tại nhà thì có gọi cấp cứu không?
Điều này nên được bàn trước với bác sĩ. Có những tình huống vẫn cần hỗ trợ y tế để giữ người bệnh dễ chịu, như đau không kiểm soát, khó thở nhiều. Hỏi bác sĩ cách liên hệ và những gì gia đình làm được tại nhà.
Nên dán những gì ở đầu giường người nằm lâu?
Tên, tuổi, bệnh chính, dị ứng, thuốc đang dùng, tên bác sĩ theo dõi, số của hai người nhà, và một bảng ngắn các dấu hiệu phải gọi cấp cứu. Viết chữ to, rõ để người giúp việc hay người lạ đọc được ngay.
Người ngã khỏi giường nhưng trông bình thường có cần đi khám không?
Nên báo nhân viên y tế, nhất là khi người bệnh dùng thuốc chống đông, bị va đầu hoặc đau ở hông. Theo dõi sát trong một hai ngày sau: lơ mơ, nôn, đau đầu tăng, đau háng không đứng được thì đi khám ngay.