SuyKiet.comSuy Kiệt
Ăn uống khi yếu, khi nuốt khó

Tư thế cho người nằm lâu khi ăn: kê gối, nâng đầu, giữ ngồi sau bữa để bớt sặc

Đỡ người nằm lâu ngồi dậy ăn thế nào cho an toàn: kê gối chỗ nào, đầu cằm ra sao, người cho ăn ngồi đâu và giữ ngồi bao lâu sau bữa để giảm sặc.

Two Vietnamese family members gently help an elderly woman sit upright in a care bed, arranging pillows behind her back, wide shot, bedroom with care bed, soft afternoon light

Người nằm lâu nên ăn ở tư thế ngồi thẳng nhất có thể: lưng gần thẳng đứng, hông gập, đầu thẳng với cằm hơi cúi xuống, hai bên có gối đỡ để không đổ nghiêng, và giữ ngồi như vậy khoảng nửa giờ sau bữa hoặc theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Người cho ăn ngồi ngang tầm mắt người bệnh, không đứng từ trên đút xuống.

Tư thế đúng không làm khỏi nuốt khó, nhưng giúp thức ăn đi đúng đường dễ hơn và cho người bệnh thời gian để nuốt. Phần dưới đi từ khâu chuẩn bị, cách đỡ người dậy, vị trí từng chiếc gối, tới việc sau bữa ăn, kèm những lỗi gia đình hay mắc.

Vì sao tư thế quyết định nhiều đến việc sặc

Khi người bệnh nằm ngửa hoặc chỉ hơi kê đầu, thức ăn trong miệng trôi ra sau bằng sức nặng trước khi lưỡi kịp gom và trước khi đường thở kịp đậy lại. Nước loãng càng chảy nhanh. Khi ngồi thẳng, lưỡi điều khiển được viên thức ăn, người bệnh có thời gian nhận ra mình đang nuốt và ho ra nếu cần.

Đầu ngửa ra sau là tư thế dễ sặc nhất, vì nó mở thẳng đường thở. Nhiều người đút từ trên cao xuống khiến người bệnh phải ngước lên đón thìa, vô tình tạo đúng tư thế này. Ngược lại, cằm hơi cúi về phía ngực giúp đường thở được che tốt hơn. Có người được nhân viên y tế dặn tư thế riêng, ví dụ quay đầu về một bên khi nuốt; khi đã được dặn, làm theo lời dặn đó thay vì theo hướng dẫn chung.

Người suy kiệt ngồi một lúc là trượt xuống, gập người hoặc đổ sang bên yếu. Một tư thế đúng lúc bắt đầu bữa có thể sai sau mười phút. Vì vậy, chỉnh tư thế không phải việc làm một lần trước bữa ăn, mà là việc nhìn lại nhiều lần trong bữa.

Chuẩn bị trước khi đỡ người bệnh dậy

Chuẩn bị xong hết rồi mới đỡ người dậy, để người bệnh không phải ngồi chờ đến mỏi.

  • Đánh thức người bệnh từ trước vài phút, nói rõ sắp ăn, để họ tỉnh hẳn. Người còn ngủ gật thì chưa cho ăn.
  • Đi vệ sinh, thay tã nếu cần, để bữa ăn không bị gián đoạn.
  • Kiểm tra miệng: răng giả đã lắp chặt chưa, miệng có khô hay còn đờm không; lau sạch trước khi ăn.
  • Chuẩn bị đủ gối: một gối lớn hoặc gối tựa lưng, hai gối nhỏ cho hai bên, một gối hoặc khăn cuộn kê dưới gối chân.
  • Đặt thức ăn, thìa nhỏ, khăn lau, cốc nước trong tầm tay bạn, không để người bệnh phải với.
  • Tắt ti vi hoặc vặn nhỏ, để người bệnh tập trung vào việc ăn.
  • Nếu giường có thể nâng đầu, kiểm tra cần nâng còn chắc, khoá bánh xe giường lại.

Với người đang có ống thở, có vết thương vùng lưng hông hoặc vừa mổ, hỏi nhân viên y tế tư thế được phép trước khi đỡ dậy.

Đỡ người bệnh ngồi dậy trên giường: các bước

Lần đầu nên có nhân viên y tế chỉ tận tay. Nếu người bệnh nặng cân hoặc không tự giữ đầu được, luôn làm hai người.

  1. Nói trước với người bệnh: “Mẹ ơi, con đỡ mẹ ngồi dậy ăn nhé, mẹ chống tay giúp con nếu được.”
  2. Kéo người bệnh lên phía đầu giường trước, bằng tấm lót kéo hai người hai bên, để khi nâng đầu giường hông nằm đúng chỗ gập của giường chứ không gập ở bụng.
  3. Nâng đầu giường từ từ. Nếu là giường thường, một người đỡ vai và lưng, người kia chèn gối tựa lưng vào.
  4. Gập nhẹ gối chân, kê khăn cuộn dưới đầu gối để người bệnh không trượt xuống.
  5. Đặt gối nhỏ hai bên hông và dưới cánh tay, đặc biệt bên yếu, để người không đổ nghiêng.
  6. Chỉnh đầu thẳng, không ngửa, cằm hơi cúi. Nếu đầu ngả ra sau, kê thêm một gối mỏng sau gáy.
  7. Hỏi người bệnh có chỗ nào đau, cấn không, rồi chờ một hai phút cho người bệnh quen tư thế mới bắt đầu.

Người chăm giữ lưng thẳng, chân rộng bằng vai, gập gối thay vì gập lưng khi đỡ. Đỡ không nổi thì dừng lại gọi thêm người, đừng cố.

Kê gối ở đâu và để làm gì

Gối là công cụ rẻ nhất mà hiệu quả nhất. Mỗi chiếc gối có một việc riêng.

Chỗ kêĐể làm gìLưu ý
Sau lưng, từ thắt lưng lên vaiGiữ lưng thẳng, không gập ở bụngGối đủ dày, không chỉ kê sau đầu
Sau gáy, gối mỏngGiữ đầu không ngửa ra sauĐừng kê quá dày khiến cằm ép sát ngực
Hai bên hôngChống đổ nghiêngBên yếu kê chắc hơn bên khoẻ
Dưới hai cánh tayĐỡ vai, giảm mỏi, giúp người bệnh tự cầm thìa nếu còn làm đượcTay yếu đặt hẳn lên gối, không để thõng
Dưới đầu gốiChống trượt người xuống chân giườngKhông kê cứng ép vào khoeo chân lâu
Dưới gót chân hoặc bắp chânGiảm tì đè gót trong lúc ngồiGót chân nên lơ lửng, không chạm nệm

Nếu người bệnh ngồi được ghế hoặc xe lăn, đó thường là tư thế ăn tốt hơn ngồi trên giường: hai bàn chân chạm sàn hoặc bàn để chân, hông sát lưng ghế, bàn ăn ngang tầm khuỷu tay.

Đầu, cằm và chỗ ngồi của người cho ăn

Ngồi ngang tầm mắt người bệnh. Bạn ngồi ghế thấp cạnh giường, mặt đối mặt hoặc chéo một chút. Thìa đưa tới từ phía dưới miệng, người bệnh không phải ngước lên.

Ngồi về phía bên khoẻ. Người yếu nửa người thường nuốt tốt hơn khi thức ăn đặt vào phía miệng bên khoẻ, trừ khi nhân viên y tế dặn khác.

Nhìn được mặt người bệnh suốt bữa. Để thấy họ đã nuốt chưa, giọng có ướt không, mặt có đỏ lên không. Đừng vừa đút vừa xem điện thoại.

Cằm hơi cúi khi nuốt. Có thể nhắc bằng lời: “Bố cúi nhẹ cằm rồi nuốt nhé.” Không ấn đầu người bệnh xuống bằng tay.

Chỉnh lại tư thế giữa bữa. Cứ vài thìa nhìn lại: người có trượt xuống, nghiêng sang bên, đầu có ngả ra sau không. Trượt nhiều thì dừng, kéo lên lại rồi mới ăn tiếp.

Không cho ăn khi người bệnh đang nằm nghiêng hay nằm ngửa. Kể cả chỉ vài thìa nước. Nếu người bệnh không ngồi dậy được chút nào, báo nhân viên y tế để được hướng dẫn cách riêng.

Sau bữa ăn: giữ ngồi, lau miệng, rồi mới cho nằm

Sau khi ăn xong, giữ người bệnh ngồi như lúc ăn khoảng nửa giờ, hoặc lâu hơn nếu nhân viên y tế dặn. Thức ăn còn đọng trong miệng, họng có thể trôi xuống sai đường nếu nằm ngay. Trong lúc ngồi, bạn lau miệng, kiểm tra xem còn thức ăn đọng trong má không, cho súc miệng nếu người bệnh súc và nhổ được.

Khoảng thời gian này rất hợp để trò chuyện, nghe nhạc nhẹ, mở cửa sổ cho có ánh sáng. Người bệnh đỡ thấy ngồi là một cực hình nếu có chuyện để làm. Nếu người bệnh mệt quá, có thể hạ đầu giường xuống một chút nhưng vẫn giữ nửa ngồi, chứ không nằm phẳng.

Khi cho nằm lại, hạ đầu giường từ từ, rút bớt gối, xoay người bệnh về tư thế theo lịch xoay trở đang làm. Kiểm tra lại da vùng mông, xương cùng vì ngồi lâu cũng gây tì đè. Ghi lại vào sổ: ăn được bao nhiêu, có ho không, ngồi được bao lâu. Người chăm cũng nên ngồi nghỉ vài phút sau bữa, uống một cốc nước, vì đỡ người dậy và giữ tư thế suốt bữa là việc nặng cho cột sống.

Lỗi hay gặp về tư thế khi cho ăn

Những lỗi này rất phổ biến vì làm đúng thì mất công hơn.

  • Chỉ kê gối sau đầu, người vẫn nằm, đầu gập về trước còn thân thì ngửa.
  • Nâng đầu giường khi người bệnh nằm tụt xuống thấp, khiến người gập ở bụng, ép dạ dày, khó thở.
  • Đứng đút từ trên xuống, người bệnh phải ngửa cổ đón thìa.
  • Cho ăn tiếp khi người đã trượt nghiêng hẳn sang một bên.
  • Cho nằm xuống ngay sau miếng cuối vì thấy người bệnh mệt.
  • Vừa cho ăn vừa trò chuyện, hỏi han khiến người bệnh phải trả lời khi miệng còn thức ăn.

Muốn nói chuyện trong bữa, hãy hỏi lúc miệng người bệnh đã trống, và hỏi kiểu trả lời ngắn được.

Một cách tự kiểm tra đơn giản: trước khi đưa thìa đầu tiên, nhìn người bệnh từ phía bên cạnh. Tai, vai và hông nên gần như nằm trên một đường thẳng đứng, cằm không chĩa lên trần nhà. Giữa bữa nhìn lại một lần nữa theo đúng cách đó. Nếu nhà có nhiều người thay nhau cho ăn, chụp một tấm ảnh tư thế đã chỉnh đúng (xin phép người bệnh, che kín người) dán ở đầu giường để ai cũng làm giống nhau.

Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay

Tư thế tốt vẫn có lúc sặc. Biết dừng đúng lúc quan trọng hơn ăn cho hết bát.

  • Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh sặc mà không ho, không nói, không thở được, tím tái hoặc lả đi.
  • Gọi cấp cứu ngay khi sau bữa ăn người bệnh khó thở tăng dần, thở rít, môi tím.
  • Báo nhân viên y tế khi người bệnh không còn giữ được đầu thẳng hay không ngồi được dù đã kê đủ gối.
  • Báo nhân viên y tế khi người bệnh than đau lưng, đau hông mỗi lần ngồi dậy, hoặc xuất hiện vùng da đỏ ở mông không mất đi.
  • Báo nhân viên y tế khi sau bữa ăn người bệnh hay ho, khò khè, sốt nhẹ.
  • Hỏi trước khi người bệnh có ống thông, vết mổ, hoặc từng được dặn phải nằm yên.

Khi người bệnh sặc mà vẫn ho được, ho mạnh, nói được: đó là cơ thể đang tự tống ra. Bạn dừng đút, giữ người ngồi thẳng, để người bệnh ho, không vỗ mạnh lưng, không cho uống nước ngay. Chờ hết ho, thở đều lại, giọng trong trở lại mới hỏi người bệnh có muốn ăn tiếp không. Nếu ho mãi không dứt, mệt lả đi, hãy dừng bữa và báo nhân viên y tế.

Ghi lại mỗi lần sặc vào sổ, kể cả lần nhẹ. Lần khám sau, những ghi chép đó giúp nhân viên y tế điều chỉnh tư thế hoặc độ đặc thức ăn cho đúng với người thân của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Người nằm liệt không ngồi thẳng được thì cho ăn ở tư thế nào?

Nâng cao nhất mức người bệnh chịu được, kê gối đỡ hai bên và giữ đầu không ngửa. Nếu vẫn không ngồi được chút nào, cần nhân viên y tế đến đánh giá và hướng dẫn cách cho ăn riêng cho người bệnh.

Sau khi ăn bao lâu thì được cho người bệnh nằm xuống?

Thường giữ ngồi khoảng nửa giờ sau bữa ăn, có người được dặn lâu hơn. Nếu người bệnh mệt, có thể hạ đầu giường thấp bớt nhưng vẫn ở tư thế nửa ngồi, không cho nằm phẳng ngay.

Có cần mua giường nâng đầu để cho người bệnh ăn không?

Không bắt buộc. Gối tựa lưng dày và các gối nhỏ hai bên vẫn làm được tư thế tốt. Giường nâng đầu giúp người chăm đỡ vất vả hơn và giữ tư thế ổn định hơn khi người bệnh phải ăn trên giường nhiều bữa mỗi ngày.

Người yếu nửa người thì nên đút thức ăn vào bên nào?

Thường đặt thức ăn vào phía miệng bên khoẻ và người cho ăn ngồi về phía đó, vì bên yếu hay đọng thức ăn. Nếu nhân viên y tế đã dặn cách khác, làm theo lời dặn đó.

Một người chăm có tự đỡ người bệnh ngồi dậy được không?

Được nếu người bệnh nhẹ cân và còn hợp tác, có giường nâng đầu. Người nặng cân, không tự giữ đầu được thì nên làm hai người để tránh trượt ngã và đau lưng cho người chăm. Lần đầu nên nhờ nhân viên y tế chỉ trực tiếp.

Ngồi xe lăn ăn có tốt hơn ngồi trên giường không?

Thường tốt hơn vì lưng thẳng, chân chạm sàn và người bệnh có cảm giác bữa ăn bình thường. Nhưng chỉ nên ngồi xe lăn khi người bệnh giữ được thân mình và không quá mệt; ngồi lâu cũng cần kiểm tra da vùng mông.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138