SuyKiet.comSuy Kiệt
Ăn uống khi yếu, khi nuốt khó

Cách cho người già yếu ăn từng thìa: lượng mỗi thìa, nhịp đút và lời nói mẫu

Đút từng thìa cho người già yếu thế nào để bớt sặc: thìa nhỏ cỡ nào, đặt thìa vào đâu, chờ bao lâu, nói gì khi người bệnh ngậm lâu hay cắn chặt thìa.

Close-up of a Vietnamese granddaughter hands holding a small spoon toward an elderly man mouth, his face turned slightly away, bedside table with a bowl, warm lamp light

Cho người già yếu ăn từng thìa an toàn gói trong ba chữ: ít, chậm, nhìn. Mỗi thìa chỉ khoảng nửa thìa cà phê đến một thìa cà phê, đặt vào giữa lưỡi, chờ người bệnh nuốt xong và giọng trong trở lại mới đưa thìa tiếp, suốt bữa bạn nhìn mặt và cổ họ chứ không nhìn bát.

Phần lớn ca sặc ở nhà không do món ăn mà do nhịp đút: thìa quá đầy, thìa sau đến khi miệng còn thức ăn, người cho ăn vội vì còn việc khác. Phần dưới hướng dẫn từng động tác của một thìa, chọn dụng cụ, lời nói mẫu, cách xử khi người bệnh ngậm lâu, nhè ra hay cắn chặt thìa, và dấu hiệu phải dừng bữa gọi người có chuyên môn.

Ba nguyên tắc trước khi cầm thìa

Ít. Thìa nhỏ, thức ăn chỉ phủ nửa lòng thìa. Người khoẻ ăn một thìa canh đầy không sao, người nuốt yếu cần nhiều lần nuốt cho một miếng to và mỗi lần nuốt là một lần có thể sặc. Nếu nhân viên y tế đã dặn lượng cụ thể cho người thân của bạn, làm theo lượng đó.

Chậm. Không có con số chung cho mọi người, nhưng cách chắc nhất là chờ thấy người bệnh nuốt xong hẳn: cổ họng nhô lên rồi hạ xuống, miệng trống, giọng trả lời trong. Có người cần nuốt thêm một lần “nuốt khô” sau mỗi thìa để đẩy phần còn đọng; bạn có thể nhắc nhẹ.

Nhìn. Mắt bạn đặt vào mặt người bệnh: mắt có tỉnh không, môi có khép không, có hắng giọng không. Đừng vừa đút vừa xem điện thoại, vừa nói chuyện với người khác trong phòng.

Tỉnh mới ăn. Người đang ngủ gật, lơ mơ, vừa uống thuốc gây buồn ngủ theo lời dặn của bác sĩ, hoặc vừa lên cơn ho thì chưa cho ăn. Chờ người tỉnh hẳn, ngồi thẳng rồi mới bắt đầu.

Bữa ăn có giới hạn thời gian. Người nuốt khó mệt rất nhanh, càng về cuối bữa càng dễ sặc. Nếu bữa kéo quá dài, nên dừng và chia thành bữa phụ sau, thay vì cố cho hết bát.

Chọn thìa, bát và cốc cho người nuốt khó

Đồ dùng phù hợp giúp bạn kiểm soát lượng mỗi miếng mà không phải tập trung căng thẳng.

Dụng cụNên chọnVì sao
ThìaThìa cà phê hoặc thìa nhựa mềm, lòng nông, cán dàiLòng nông khó múc đầy; thìa nhựa mềm không làm đau khi người bệnh cắn
BátBát nhỏ, thành cao, đáy nặng hoặc có đế chống trượtBát nhỏ chia sẵn phần, người bệnh đỡ ngợp; đáy nặng giúp người còn tự xúc được
CốcCốc khoét một bên vành để mũi, hoặc cốc có hai quaiUống mà không phải ngửa đầu ra sau, một tư thế rất dễ sặc
Ống hútChỉ dùng khi nhân viên y tế cho phépỐng hút đưa nước vào nhanh và khó kiểm soát lượng ở nhiều người nuốt yếu
Khăn ănKhăn vải to, màu trơn, quàng như khăn ăn nhà hàngGiữ áo sạch mà không làm người bệnh thấy mình như trẻ con
Ghế người cho ănGhế thấp ngang tầm giườngNgồi ngang mắt người bệnh, thìa đưa tới từ phía dưới

Không cần mua đồ chuyên dụng ngay. Một chiếc cốc nhựa mềm cắt khoét một bên vành, một chiếc thìa cà phê và khăn sạch là đủ để bắt đầu tối nay.

Một thìa đúng cách: từng động tác

Làm chậm theo đúng thứ tự dưới đây trong vài bữa đầu, sau sẽ thành phản xạ.

  1. Múc thức ăn phủ nửa lòng thìa, gạt nhẹ mép thìa vào thành bát để không nhỏ giọt.
  2. Đưa thìa tới từ phía dưới, ngang tầm miệng, để người bệnh nhìn thấy thìa đang đến.
  3. Chạm nhẹ thìa vào môi dưới, chờ người bệnh mở miệng; không đẩy thìa vào khi môi còn mím.
  4. Đặt thìa vào giữa lưỡi, ấn rất nhẹ xuống lưỡi một chút, giúp người bệnh cảm nhận có thức ăn.
  5. Để người bệnh khép môi lại rồi rút thìa ra thẳng, không cạo thìa lên răng trên hay lên môi.
  6. Chờ. Nhìn cổ họng nhô lên hạ xuống, nhìn miệng đã trống chưa.
  7. Hỏi một câu ngắn hoặc nhờ người bệnh nói “a” để nghe giọng trong hay ướt.
  8. Giọng trong, miệng trống, người bệnh sẵn sàng thì mới múc thìa tiếp theo.
  9. Xen giữa vài thìa thức ăn là một ngụm nhỏ nước đã được làm đúng độ đặc nhân viên y tế dặn, nếu người bệnh được phép uống loại đó.

Nếu giọng ướt, nhắc người bệnh hắng giọng hoặc ho nhẹ, nuốt thêm một lần nữa, rồi mới tiếp tục. Giọng vẫn ướt sau vài lần như vậy thì dừng bữa, giữ người ngồi thẳng và ghi lại.

Lời nói mẫu trong bữa ăn

Người bệnh nghe giọng bạn nhiều hơn nghe nội dung. Nói chậm, ngắn, một ý mỗi câu, gọi đúng cách xưng hô quen trong nhà.

Lúc nàoNên nóiTránh nói
Bắt đầu bữa“Bố ơi, con mời bố ăn cháo tôm nhé, cháo còn ấm.”“Ăn đi, ăn nhanh lên còn ngủ.”
Đưa thìa tới“Bố há miệng nhé.”Đưa thìa mà không báo trước
Người bệnh ngậm lâu“Bố nuốt đi ạ, cúi nhẹ cằm rồi nuốt.”“Sao cứ ngậm mãi thế.”
Sau khi ho“Không sao đâu, bố ho cho hết rồi mình ăn tiếp.”“Đấy, lại sặc rồi.”
Người bệnh từ chối“Bố mệt à, mình nghỉ một lát rồi ăn tiếp nhé.”Ép thêm “một thìa nữa thôi” nhiều lần
Kết thúc“Hôm nay bố ăn được nửa bát, con mừng lắm.”So sánh với hôm qua, với người khác

Với người không còn hiểu lời, giọng nhẹ, cử chỉ chậm và một bàn tay đặt lên vai vẫn có tác dụng trấn an. Bạn cũng có thể đưa thìa chạm môi trước như một tín hiệu quen thuộc.

Để người bệnh tự ăn phần nào còn làm được

Nhiều người già nằm lâu vẫn còn tự cầm thìa được vài miếng, nhưng gia đình đút hết cho nhanh và sạch. Mất luôn việc tự ăn là mất thêm một phần tự chủ, người bệnh càng buồn và càng ít muốn ăn. Nếu nhân viên y tế thấy người bệnh vẫn tự ăn an toàn được, nên để họ tự làm phần đó, bạn chỉ hỗ trợ.

Cách hỗ trợ khéo là đặt bàn tay bạn lên bàn tay người bệnh đang cầm thìa, cùng múc và cùng đưa lên miệng. Người bệnh vẫn cảm thấy mình đang ăn, bạn thì kiểm soát được lượng và nhịp. Bát đặt gần, thức ăn đã cắt hoặc nghiền sẵn, thìa cán to dễ cầm. Món cầm tay được như một miếng bánh mềm vừa miệng, nếu đúng độ mềm nhân viên y tế cho phép, cũng giúp người bệnh tự ăn.

Cho người bệnh ăn cùng giờ với cả nhà, hoặc có một người ngồi ăn cùng bên giường, thường ăn được nhiều hơn ăn một mình. Bữa ăn vẫn là lúc sum họp, không chỉ là việc nạp đủ lượng. Chấp nhận áo dính một chút, bàn bẩn một chút để đổi lấy niềm vui tự ăn của người thân.

Khi người bệnh ngậm lâu, nhè ra hoặc cắn chặt thìa

Ngậm thức ăn mãi không nuốt. Nhắc bằng lời ngắn, chạm nhẹ thìa rỗng vào môi dưới hoặc vuốt nhẹ dưới cằm theo chiều xuống nếu người bệnh không khó chịu. Không đút thêm khi miệng còn thức ăn. Ngậm lâu ở nhiều bữa thì cần ghi lại và báo nhân viên y tế.

Nhè thức ăn ra. Có thể do món quá nóng, quá lạnh, vị lạ, miếng to, hoặc đã no. Thử đổi món, đổi nhiệt độ, hỏi người bệnh thích gì. Đừng coi đó là bướng.

Cắn chặt thìa. Đây thường là phản xạ, không phải cố ý. Không giật thìa ra. Chờ một lúc, nói nhẹ nhàng, người bệnh sẽ nhả ra. Dùng thìa nhựa mềm để tránh gãy răng hoặc rách môi.

Mím chặt môi, quay mặt đi. Người bệnh đang nói “không”. Tôn trọng điều đó, nghỉ một lát rồi mời lại. Ép ăn khi người bệnh từ chối dễ gây sặc và làm bữa sau khó hơn.

Ăn được vài thìa thì ngủ gật. Dừng bữa, giữ người bệnh ngồi, lau sạch miệng. Bữa sau chọn giờ tỉnh táo hơn, chia nhỏ phần ăn ra nhiều lần trong ngày.

Sai lầm hay gặp và giữ sức cho người đút

Những thói quen dưới đây rất dễ mắc khi bữa ăn lặp lại ba bốn lần mỗi ngày.

  • Múc đầy thìa cho nhanh hết bát.
  • Thổi nguội thức ăn bằng miệng ngay trên thìa, vừa mất vệ sinh vừa khó biết độ nóng thật. Nên để nguội trong bát và thử vài giọt lên cổ tay.
  • Cho uống nước loãng để chiêu thức ăn khi chưa được nhân viên y tế cho phép.
  • Trộn tất cả món vào một bát cháo lẫn lộn, người bệnh không biết mình đang ăn gì nên ăn kém.
  • Để người khác trong nhà chen vào trò chuyện, hỏi han lúc người bệnh đang nuốt.
  • Cho ăn ngay sau khi người bệnh vừa ho nhiều, vừa được thay tã, còn thở mệt.

Người đút cũng cần ngồi thoải mái: ghế có tựa, chân chạm sàn, bát để trên bàn nhỏ chứ không cầm tay suốt bữa. Nếu thấy mình bắt đầu sốt ruột, cáu với người bệnh, đó là lúc nên đổi người cho ăn hoặc nghỉ vài phút. Nhịp đút chậm chỉ giữ được khi người đút không kiệt sức.

Khi nào dừng bữa, gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu

Ghi nhớ hai mức: dừng ngay tại chỗ, và gọi người có chuyên môn.

  • Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh không ho ra được, không nói được, không thở được, ôm cổ, tím môi hoặc lả người.
  • Gọi cấp cứu ngay khi sau bữa ăn người bệnh thở rít, thở gấp tăng dần, vã mồ hôi, lơ mơ.
  • Dừng bữa và báo nhân viên y tế khi giọng ướt mãi không trong lại, ho liên tục, ho kèm chảy nước mắt sau nhiều thìa.
  • Báo nhân viên y tế trong ngày khi có sốt kèm ho đờm sau những bữa ăn hay sặc.
  • Hẹn khám sớm khi bữa ăn kéo dài mãi, người bệnh ăn ngày càng ít, hay ngậm thức ăn hoặc cắn thìa nhiều hơn trước.

Trong lúc chờ cấp cứu, ngừng cho ăn uống, giữ người bệnh ngồi thẳng hoặc nghiêng hẳn một bên nếu đang lơ mơ. Người đã học sơ cứu dị vật đường thở làm đúng như đã được dạy; người chưa học thì làm theo hướng dẫn qua điện thoại của bên cấp cứu.

Câu hỏi thường gặp

Mỗi thìa cho người già nuốt khó nên múc bao nhiêu là vừa?

Thường chỉ nửa đến một thìa cà phê, thức ăn phủ nửa lòng thìa. Mỗi người mỗi khác, nên nếu nhân viên y tế đã dặn lượng cụ thể cho người thân của bạn thì làm đúng theo lời dặn đó.

Làm sao biết người bệnh đã nuốt xong để đút thìa tiếp?

Nhìn cổ họng nhô lên rồi hạ xuống, miệng đã trống và giọng trả lời trong. Có thể nhờ người bệnh nói một tiếng ngắn. Nếu giọng còn ướt, nhắc hắng giọng và nuốt thêm một lần trước khi cho thìa mới.

Người già cắn chặt thìa không nhả thì làm thế nào?

Đừng giật thìa ra vì dễ gãy răng hoặc rách môi. Giữ yên tay, nói nhẹ nhàng và chờ người bệnh tự nhả. Nên đổi sang thìa nhựa mềm và báo nhân viên y tế nếu chuyện này lặp lại nhiều bữa.

Có nên dùng ống hút cho người nằm lâu uống sữa không?

Chỉ nên dùng khi nhân viên y tế cho phép. Ống hút đưa chất lỏng vào nhanh, khó kiểm soát lượng ở người nuốt yếu. Cốc khoét một bên vành thường là lựa chọn an toàn hơn vì người bệnh không phải ngửa đầu.

Người bệnh còn tự xúc được nhưng làm đổ nhiều, có nên đút hết cho nhanh không?

Nên để người bệnh tự làm phần còn làm được, bạn đặt tay lên tay họ để hỗ trợ. Tự ăn giữ được sự tự chủ và niềm vui bữa ăn, đổ một ít ra áo hay bàn là cái giá đáng chấp nhận.

Bữa ăn kéo dài quá lâu có sao không?

Người nuốt khó mệt dần theo bữa ăn nên càng về cuối càng dễ sặc. Nếu bữa kéo quá dài, nên dừng lại và chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày, đồng thời báo nhân viên y tế để được hướng dẫn thêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138