Người già nằm lâu không chịu ăn thường có lý do cụ thể mà gia đình tìm ra được: đau miệng, răng giả cấn, táo bón, buồn nôn, buồn chán, mệt, món ăn không hợp, ăn một mình, hoặc đang sợ sặc. Việc đầu tiên là kiểm tra miệng và hỏi chuyện, sau đó đổi cách mời ăn thay vì ép; bỏ ăn kéo dài, sụt cân nhanh hay kèm dấu hiệu lạ thì phải báo nhân viên y tế.
Cũng có lúc người bệnh ăn ít đi vì cơ thể đang yếu dần, nhất là ở giai đoạn cuối đời. Khi đó, ép ăn có thể khiến người bệnh khó chịu hơn. Phân biệt hai tình huống này không phải việc gia đình tự làm; bạn quan sát, ghi lại, rồi cùng bác sĩ bàn mục tiêu chăm sóc. Phần dưới đi qua từng bước.
Lý do thường gặp khiến người già bỏ ăn
Mỗi dòng là một hướng để kiểm tra. Cột cuối là điều gia đình thử được, không phải cách chữa.
| Lý do có thể | Dấu hiệu gợi ý | Gia đình thử gì |
|---|---|---|
| Đau miệng, lở miệng, răng đau | Nhăn mặt khi nhai, chỉ ăn bên một bên, đưa tay lên má | Nhìn kỹ trong miệng, báo nhân viên y tế hoặc nha sĩ |
| Răng giả lỏng, cấn | Tháo răng ra rồi không chịu đeo, ăn món mềm thì được | Cho ăn món mềm hơn, nhờ xem lại răng giả |
| Miệng khô, đắng, mất vị | Than “ăn gì cũng nhạt”, lưỡi khô | Chăm miệng trước bữa, món có vị chua nhẹ, thơm nếu được phép |
| Táo bón, đầy bụng | Nhiều ngày không đi ngoài, bụng căng, ăn vài thìa đã no | Ghi số ngày, báo nhân viên y tế |
| Buồn nôn | Quay mặt khi ngửi mùi thức ăn | Món nguội, ít mùi, ghi lại và báo nhân viên y tế |
| Thuốc đang dùng | Chán ăn từ khi đổi thuốc | Báo bác sĩ, không tự ngưng hay đổi thuốc |
| Buồn, cô đơn, mất người thân | Ít nói, nằm quay mặt vào tường | Ăn cùng, trò chuyện, cho con cháu thăm |
| Sợ sặc | Né nước, né món khô, ăn rất chậm | Xem lại tư thế, độ mềm, báo nhân viên y tế đánh giá nuốt |
Có khi nhiều lý do chồng lên nhau. Giải quyết được một lý do, như cái răng giả cấn, đôi khi đủ để người bệnh ăn lại được thêm vài thìa mỗi bữa.
Kiểm tra miệng trước khi kết luận người bệnh chán ăn
Đây là việc nhanh nhất, lại hay bị bỏ qua nhất. Làm lúc ánh sáng tốt, sau khi đã nói trước với người bệnh.
- Nói: “Mẹ há miệng cho con xem một chút nhé, con xem có chỗ nào đau không.”
- Rửa tay, đeo găng nếu có, dùng đèn pin nhỏ soi.
- Tháo răng giả nếu có, xem chỗ lợi tì vào răng giả có đỏ, loét không.
- Nhìn lưỡi, má trong, vòm miệng: có mảng trắng, vết loét, chỗ sưng đỏ không.
- Hỏi người bệnh chỗ nào đau, hoặc để ý họ nhăn mặt khi bạn chạm nhẹ vùng nào bên ngoài má.
- Lau miệng bằng gạc ẩm, đeo lại răng giả đã rửa sạch nếu không có chỗ đau.
- Ghi lại những gì thấy được, báo nhân viên y tế nếu có vết loét, mảng trắng, sưng hay chảy máu.
Đừng tự bôi thuốc hay đắp lá vào chỗ loét trong miệng. Việc xử lý thuộc về nhân viên y tế. Phần gia đình làm được là giữ miệng sạch, ẩm, và cho món mềm, nguội, ít gia vị cay trong thời gian chờ.
Mời ăn mà không ép: cách nói và cách làm
Hỏi ý trước khi bưng tới. “Trưa nay bố muốn ăn cháo cá hay cháo gà?” Được chọn, người bệnh thấy bữa ăn vẫn là của mình. Chọn giữa hai món là đủ, nhiều quá người bệnh mệt.
Phần ăn nhỏ trong bát nhỏ. Một bát đầy làm người bệnh ngợp và thấy có lỗi khi ăn không hết. Một bát nhỏ ăn hết lại thấy vui, muốn thêm thì múc thêm.
Nói về món ăn, không nói về số thìa. Thay vì “ăn thêm năm thìa nữa”, nói “cháo hôm nay con nấu với tôm mẹ thích ngày trước”.
Ngồi ăn cùng. Một người ngồi ăn bên giường, nói chuyện nhẹ nhàng, thường giúp người già ăn được nhiều hơn ăn một mình nhìn tường.
Mời lại sau, không mời dồn. Người bệnh từ chối thì cất đi, nửa tiếng sau mời lại món khác. Mời liên tục khiến người bệnh càng phản ứng.
Không doạ, không trách. Những câu như “không ăn thì yếu, lại phải đi viện” làm người bệnh lo và càng nuốt không trôi.
Khen thật lòng, không khen quá. Ăn được nửa bát thì nói “hôm nay mẹ ăn ngon miệng hơn hôm qua, con vui lắm”. Người già nhận ra ngay lời khen giả, nhưng một câu ghi nhận nhỏ, đúng sự thật lại khiến họ muốn cố thêm ở bữa sau.
Để người bệnh tự cầm thìa nếu còn làm được. Được tự xúc vài miếng, người bệnh thấy mình còn làm chủ bữa ăn. Bạn đỡ tay hoặc đút phần còn lại khi họ mệt.
Thay đổi bữa ăn để người bệnh ăn được hơn
Không phải người bệnh thay đổi, mà là bữa ăn thay đổi theo người bệnh.
- Cho ăn vào giờ người bệnh tỉnh táo và ít mệt nhất, thường là buổi sáng, thay vì giữ đúng giờ cơm của cả nhà.
- Chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay cho ba bữa lớn.
- Nấu lại những món người bệnh thích từ trước, theo độ mềm đã được dặn.
- Làm món đậm đà hơn một chút, có mùi thơm, có màu, nếu không phải ăn kiêng.
- Cho người bệnh ra ngồi bàn ăn hoặc ngồi gần cửa sổ nếu sức khoẻ cho phép.
- Giảm tiếng ồn, mùi nồng trong phòng, mở cửa cho thoáng trước bữa.
- Không để thuốc, đồ vệ sinh, tã bẩn trong tầm mắt lúc ăn.
Đừng tự nghiền thuốc trộn vào cháo cho người bệnh “uống cho dễ” khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Có thuốc không được nghiền, và người bệnh phát hiện vị lạ có thể từ chối luôn cả bát cháo những lần sau.
Khi người bệnh ăn ít dần vì cơ thể đang yếu đi
Ở người già suy kiệt nặng hoặc người bệnh đang ở những ngày cuối, ăn ít dần là điều thường gặp. Cơ thể không còn cần và không còn xử lý được nhiều thức ăn như trước. Lúc này, ép ăn có thể gây đầy bụng, buồn nôn, sặc, và khiến bữa ăn thành nỗi sợ của cả người bệnh lẫn người chăm.
Nếu bạn thấy người thân ăn ít dần nhiều tuần, ngủ nhiều hơn, yếu đi rõ, hãy xin gặp bác sĩ để nói chuyện về mục tiêu chăm sóc: giờ đây điều gì quan trọng nhất với người bệnh, ăn bao nhiêu là đủ, có nên nuôi ăn bằng cách khác không. Quyết định đó là của người bệnh nếu họ còn bày tỏ được, của gia đình cùng bác sĩ, có tôn trọng những gì người bệnh từng mong muốn. Không ai nên quyết một mình.
Trong lúc đó, gia đình vẫn chăm được rất nhiều: giữ miệng ẩm và sạch, cho những thìa nhỏ món người bệnh thích khi họ muốn, ngồi bên cạnh, cầm tay. Cho ăn lúc này là để dễ chịu và để gần nhau, không còn là để đủ lượng.
Nhiều người con thấy có lỗi khi mẹ cha không ăn. Cảm giác đó rất tự nhiên, nhưng người bệnh ăn ít không có nghĩa bạn chăm chưa tốt. Nói chuyện với người trong nhà, với nhân viên y tế đang theo dõi, đừng giữ một mình.
Sai lầm hay gặp khi người già bỏ ăn
Hầu hết xuất phát từ lo lắng và thương.
- Ép “thêm một thìa nữa thôi” nhiều lần, người bệnh mím môi vẫn đút vào.
- Doạ, trách, so sánh với người khác, kể chuyện tiền thuốc men.
- Cho ăn quà vặt cả ngày nên tới bữa chính không còn đói.
- Đổi liên tục nhiều loại sữa, thực phẩm bổ sung mà không hỏi ai.
- Bỏ qua chuyện đau miệng, táo bón, vì nghĩ “già rồi chán ăn là bình thường”.
- Một mình quyết định chuyện nuôi ăn qua ống khi chưa bàn với người bệnh và bác sĩ.
Khi thấy mình bắt đầu căng thẳng mỗi lần mang bát cháo vào phòng, đó là dấu hiệu bạn cần người thay một vài bữa trong ngày, hoặc cần được nói chuyện với nhân viên y tế về kế hoạch chăm. Nghỉ một bữa không làm bạn là người con kém đi.
Một cách giúp cả nhà bớt căng: thống nhất với nhau mục tiêu mỗi ngày là gì, ví dụ “mỗi bữa mời một lần, mời lại một lần, không ép”, và ghi lượng ăn vào sổ chung. Khi ai cũng biết hôm nay mẹ đã ăn được bao nhiêu, sẽ bớt cảnh người này trách người kia cho ăn ít, và bớt cảnh mỗi người vào phòng lại ép thêm vài thìa.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu
Bỏ ăn đi kèm những dấu hiệu sau thì không tự theo dõi ở nhà nữa.
- Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh lơ mơ khó đánh thức, khó thở, đau bụng dữ dội, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
- Gọi cấp cứu ngay khi sặc mà không ho ra, không nói, không thở được.
- Báo nhân viên y tế trong ngày khi người bệnh gần như không ăn uống gì trong một ngày, tiểu rất ít, sốt, nôn nhiều lần.
- Báo nhân viên y tế sớm khi bỏ ăn kéo dài nhiều ngày, sụt cân nhanh, quần áo rộng hẳn ra.
- Báo nhân viên y tế khi có vết loét miệng, đau khi nuốt, hoặc chán ăn bắt đầu từ khi đổi thuốc.
- Xin gặp bác sĩ để bàn mục tiêu chăm sóc khi người bệnh yếu dần, ăn ít dần qua nhiều tuần.
Trước khi gọi hoặc đi khám, chuẩn bị sẵn vài thông tin: người bệnh bỏ ăn từ hôm nào, mỗi ngày ăn uống được khoảng bao nhiêu bát, cốc, có đi ngoài không, tiểu mấy lần, có đổi thuốc gần đây không, có sốt, nôn, đau ở đâu không. Mang theo danh sách thuốc đang dùng. Nếu người bệnh còn trả lời được, để chính họ kể với bác sĩ điều họ thấy, gia đình chỉ bổ sung.
Câu hỏi thường gặp
Người già không chịu ăn mấy ngày thì phải đi khám?
Nếu gần như không ăn uống gì trong một ngày, kèm tiểu ít, sốt hoặc lơ mơ thì cần báo nhân viên y tế ngay. Ăn ít dần kéo dài nhiều ngày, sụt cân rõ cũng nên đi khám sớm, không nên chờ thêm.
Có nên ép người già ăn cho đủ bữa không?
Không nên ép. Ép ăn dễ gây sặc, nôn và làm người bệnh sợ bữa ăn. Thay vào đó, tìm lý do bỏ ăn, mời món người bệnh thích với phần nhỏ, chia nhiều bữa và mời lại sau một lúc.
Có nên nghiền thuốc trộn vào cháo cho người già dễ uống không?
Chỉ làm khi bác sĩ hoặc dược sĩ đã xác nhận thuốc đó được nghiền. Có thuốc không được nghiền vì thay đổi tác dụng. Người bệnh phát hiện vị lạ cũng có thể từ chối luôn cả món ăn đó những lần sau.
Người già ăn rất ít ở giai đoạn cuối đời có phải do gia đình chăm không tốt?
Không phải. Ở giai đoạn cuối, cơ thể thường cần và xử lý được ít thức ăn hơn. Gia đình vẫn chăm được bằng cách giữ miệng ẩm sạch, cho vài thìa món người bệnh thích khi họ muốn và ở bên cạnh.
Có nên cho người già uống sữa bổ sung thay bữa ăn không?
Một số loại sữa và thực phẩm bổ sung giúp người ăn ít nhận thêm năng lượng, nhưng nên hỏi nhân viên y tế loại nào phù hợp với bệnh nền và độ đặc người bệnh được phép uống, thay vì tự đổi nhiều loại.
Ăn chung với người già có thật sự giúp họ ăn nhiều hơn không?
Thường là có. Bữa ăn có người ngồi cùng, có chuyện trò nhẹ nhàng giúp người bệnh thấy vẫn là một phần của gia đình. Chỉ cần nhớ đừng hỏi han lúc miệng người bệnh còn thức ăn.