Với người nằm lâu, trò chuyện là việc chăm sóc thật sự chứ không phải chuyện phụ: mỗi ngày nên có vài lần nói chuyện ngắn, ngồi ngang tầm mắt, gọi tên, kể chuyện trong nhà, hỏi những câu dễ trả lời và chấp nhận cả lúc người bệnh chỉ nghe mà không đáp. Mười phút ngồi yên bên giường, nói chậm và chạm tay nhẹ thường có ích hơn một tiếng đồng hồ vừa làm việc vừa nói vọng vào.
Phần dưới đây đưa ra một khung mười phút dễ làm, bảng đề tài nên mở và nên tránh, câu nói mẫu dùng lúc lau người, cho ăn, xoay trở, cách trò chuyện khi người bệnh đã rất mệt, những sai lầm hay gặp và các dấu hiệu thay đổi tinh thần phải báo nhân viên y tế ngay. Mọi câu mẫu đều có thể đổi cách xưng hô cho hợp với nhà bạn: ông, bà, bố, mẹ, thầy, u, cậu, mợ.
Vì sao lời nói lại là một phần của việc chăm
Hãy hình dung một ngày của người nằm liệt giường: trần nhà, tiếng quạt, người ra vào để thay tã, cho ăn, rồi đi. Cơ thể được lo khá đủ, nhưng phần con người bên trong thì ít khi được hỏi han. Nhiều cụ không than đau mà than "cả ngày chẳng ai nói với câu nào". Cảm giác mình thành gánh nặng, thành một việc phải làm, nặng nề không kém cái mỏi lưng.
Trò chuyện đều đặn giúp người bệnh còn bám được vào nhịp sống của gia đình: biết hôm nay thứ mấy, đứa cháu thi xong chưa, cây ổi ngoài vườn ra quả chưa. Với người hay quên, những mẩu chuyện nhỏ lặp lại mỗi ngày giống những cột mốc giúp họ đỡ hoang mang. Với người tỉnh táo nhưng yếu, đó là bằng chứng họ vẫn là ông, là mẹ trong nhà, vẫn được hỏi ý kiến.
Lời nói còn giúp chính người chăm. Khi bạn kể trước "Con lau lưng cho bố nhé, hơi lạnh một chút", người bệnh bớt giật mình, bớt gồng cứng, việc lau chùi nhẹ hơn cho cả hai. Một câu chào buổi sáng tử tế đổi được không khí của cả ngày chăm. Trò chuyện không thay được khám chữa, nhưng nó là phần mà gia đình làm tốt hơn bất cứ ai.
Mười phút trò chuyện mỗi ngày: một khung dễ làm
Không cần nghĩ ra chuyện hay. Một khung cố định giúp bạn đỡ bí lời, nhất là những hôm mệt. Có thể làm vào buổi sáng sau khi lau rửa, hoặc buổi chiều lúc người bệnh tỉnh nhất.
- Ngồi xuống, ngang tầm mắt. Kéo ghế sát giường, ngồi phía người bệnh nghe rõ hơn, tắt tivi hoặc hạ nhỏ tiếng. Đứng nói từ trên cao xuống dễ thành giọng ra lệnh.
- Gọi tên và tự giới thiệu. "Mẹ ơi, con Hạnh đây." Kể cả với người tỉnh, câu này giúp họ khỏi phải đoán.
- Nói ngày, giờ, thời tiết. "Hôm nay thứ Bảy, trời nắng nhẹ, con mở cửa sổ một chút nhé." Một câu đặt người bệnh vào lại ngày hôm nay.
- Kể một chuyện nhỏ trong nhà. Cháu được khen, con mèo bắt chuột, bà hàng xóm hỏi thăm. Chọn chuyện vui hoặc bình thường.
- Hỏi một câu dễ trả lời. "Mẹ muốn uống nước cam hay nước ấm?" tốt hơn "Mẹ thấy trong người thế nào?" khi người bệnh đã mệt.
- Chờ. Đếm thầm tới mười trước khi nói tiếp. Người yếu cần thời gian để nghĩ và để đủ hơi nói.
- Chạm nhẹ và chào khi rời đi. "Con ra nấu cơm, lát con vào." Nói rõ khi nào quay lại để người bệnh không thấy mình bị bỏ đó.
Ghi vào sổ chăm vài chữ về buổi nói chuyện: hôm nay mẹ cười khi nghe chuyện cháu, hay hôm nay mẹ không muốn nói. Những ghi chú này giúp cả nhà thấy tinh thần người bệnh đổi ra sao theo tuần.
Đề tài dễ mở lời và đề tài nên để sau
Mỗi người mỗi khác, nhưng có những đề tài thường mở được câu chuyện và những đề tài dễ làm người nằm lâu buồn hoặc lo thêm. Hãy dùng bảng như gợi ý rồi tự thêm điều bạn biết về người thân.
| Nên mở lời | Vì sao dễ nói | Nên để sau hoặc tránh |
|---|---|---|
| Chuyện ngày xưa: quê, nghề cũ, thời đi học, ngày cưới | Ký ức xa thường còn rõ, người bệnh được làm người kể | Hỏi dồn "bố nhớ không, nhớ không" khi họ đã quên |
| Món ăn quen, cách nấu một món của nhà | Gợi giác quan, dễ cười, dễ kể | Bàn chuyện người bệnh ăn ít, ép ăn bằng lời trách |
| Con cháu: học hành, công việc, chuyện vui | Người bệnh thấy mình vẫn gắn với gia đình | Kể chuyện cãi nhau, nợ nần, chia tài sản bên giường |
| Cây cối, vật nuôi, thời tiết, mùa màng | Nhẹ nhàng, không đòi trí nhớ | Tin tức tai nạn, chết chóc, dịch bệnh |
| Xin lời khuyên: cách muối dưa, cách dạy cháu | Người bệnh thấy mình còn có ích | Nói về bệnh của người bệnh như thể họ không có mặt |
| Ảnh cũ, bài hát cũ, giọng nói người thân ở xa | Có vật để nhìn, có tiếng để nghe | Hứa hẹn "tuần sau khỏe lại đi chơi" khi không chắc |
Một mẹo nhỏ: nhờ cả nhà mỗi người viết ra ba chuyện họ biết người thân thích kể. Khi bí lời, ai đang ngồi bên giường cũng có sẵn đề tài.
Câu nói mẫu trong lúc chăm sóc hằng ngày
Nhiều lần trò chuyện hay nhất lại diễn ra trong lúc làm việc. Báo trước từng động tác, xin phép, cảm ơn: ba thứ này giữ phẩm giá cho người bệnh và giúp họ hợp tác.
| Lúc nào | Câu nói mẫu | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Buổi sáng, vừa vào phòng | "Chào bố, con vào rồi đây. Đêm qua bố ngủ được không?" | Vào phòng im lặng, bật đèn sáng chói ngay |
| Trước khi lau người, thay tã | "Con lau người cho mẹ nhé. Con kéo chăn che bớt, mẹ đỡ lạnh." | Lật chăn khi có người khác trong phòng |
| Trước khi xoay trở | "Mình nghiêng sang phía cửa sổ nhé, con đếm một hai ba rồi mới xoay." | Xoay bất ngờ, không nói gì |
| Lúc cho ăn | "Thìa này có cháo cá, hơi ấm. Ông nuốt xong con mới đút tiếp." | Giục "nhanh lên", nói chuyện điện thoại khi đút |
| Khi người bệnh làm được một việc nhỏ | "Mẹ tự cầm cốc được rồi, con mừng quá." | Khen kiểu dỗ trẻ con, giọng the thé |
| Trước khi rời phòng | "Con ra phơi đồ, mười phút nữa con vào xoay cho bố." | Đi ra không nói, để người bệnh gọi mãi |
Giọng nói chậm, trầm và rõ thường dễ nghe hơn giọng to. Với người nghe kém, ngồi ở phía tai nghe tốt hơn và để họ nhìn thấy miệng mình.
Khi người bệnh rất mệt, chỉ còn đáp bằng ánh mắt
Vẫn nói, nhưng ít và chậm. Người mệt có thể nghe được nhiều hơn họ tỏ ra. Nói câu ngắn, mỗi câu một ý, giữa các câu có khoảng lặng. Không cần chờ câu trả lời bằng lời.
Đổi câu hỏi mở thành câu hỏi có hoặc không. "Mẹ có lạnh không?" rồi để mẹ gật, lắc, chớp mắt hay siết tay. Thống nhất trước một cách đáp và dùng đều cho cả nhà.
Ngồi yên cũng là trò chuyện. Cầm tay, vuốt nhẹ mu bàn tay, đọc cho nghe vài trang chuyện, mở một bài hát quen ở mức nhỏ. Sự có mặt yên lặng không phải là thất bại.
Để ý nét mặt thay cho lời nói. Nhíu mày, rên khẽ, quay mặt đi có thể là mệt, đau hoặc muốn yên tĩnh. Dừng lại, hỏi bằng câu có hoặc không, và ghi vào sổ nếu lặp lại.
Đừng nói về người bệnh trước mặt họ. Kể cả khi họ nhắm mắt, hãy coi như họ nghe được. Chuyện bệnh tình, chuyện khó, ra ngoài phòng mà bàn.
Sai lầm hay gặp khi trò chuyện với người nằm lâu
Chỉ nói khi có việc. Nếu mỗi lần vào phòng đều là để thay tã, cho ăn, người bệnh sẽ gắn tiếng bước chân của bạn với việc phiền. Thêm vài lần ghé vào chỉ để ngồi và hỏi han.
Sửa từng chữ người bệnh nói sai. Nhầm tên, nhầm năm, nhầm người là chuyện thường ở người yếu. Sửa liên tục làm họ ngượng và ngại nói. Chỉ đính chính khi điều đó thật sự cần cho an toàn.
An ủi bằng những câu gạt đi. "Bố cứ nghĩ linh tinh", "Có gì đâu mà buồn" khiến người bệnh thấy nỗi lòng mình không được nghe. Thử thay bằng "Bố đang buồn chuyện gì, kể con nghe".
Nói to, nói nhanh, nói nhiều người một lúc. Cả nhà đứng quanh giường nói chen nhau làm người yếu choáng và mệt. Mỗi lúc một hai người, những người khác ngồi lùi lại.
Coi người bệnh như trẻ con. Giọng nựng nịu, gọi trống không, quyết thay mọi chuyện. Người nằm lâu vẫn là người lớn từng nuôi cả nhà; hỏi ý họ trong những việc nhỏ như mặc áo nào, mở cửa sổ hay không.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Trò chuyện mỗi ngày giúp bạn nhận ra sớm khi tinh thần người bệnh đổi khác. Những thay đổi dưới đây không phải chuyện tâm trạng thông thường:
- Gọi cấp cứu ngay nếu người bệnh đột nhiên không gọi được dậy, lơ mơ hẳn đi, nói ngọng hoặc méo miệng mới xuất hiện, yếu hẳn một bên tay chân, khó thở, co giật.
- Báo nhân viên y tế trong ngày nếu người bệnh bỗng lú lẫn hơn hẳn chỉ trong vài giờ hay một hai ngày, nói chuyện không đâu vào đâu, thấy người hay vật không có thật, kèm sốt, bỏ ăn uống hoặc tiểu ít.
- Báo nhân viên y tế sớm nếu người bệnh buồn bã, thu mình, không muốn nói chuyện kéo dài nhiều ngày, hoặc đau đến mức không trò chuyện được.
- Nói ngay với người thân và liên hệ cơ sở y tế trong ngày nếu người bệnh nói muốn chết, muốn tự làm hại mình. Ở bên họ, cất xa vật sắc, dây, thuốc.
Khi gọi, kể rõ thay đổi bắt đầu từ lúc nào, khác với ngày thường ra sao. Sổ ghi những buổi trò chuyện lúc này rất có ích, vì nhân viên y tế cần biết "bình thường" của người bệnh là thế nào.
Người chăm cũng cần có người nói chuyện cùng
Ngồi trò chuyện với người bệnh ngày này qua ngày khác, nhất là khi họ ít đáp lại, có thể làm người chăm thấy trống rỗng. Nhờ người khác trong nhà nhận một phần: anh chị ở xa gọi điện mỗi tối vào giờ cố định, cháu đọc truyện mỗi chiều Chủ nhật. Bạn cũng cần một người để kể lại ngày của mình, không phải để được khuyên mà để được nghe. Một cách dễ làm là đặt giờ nghỉ cố định: mỗi chiều có người thay bạn ngồi bên giường nửa tiếng, bạn ra ngoài đi bộ, uống chén trà, gọi cho một người bạn. Nếu nhà neo người, hàng xóm thân hay người trong họ có thể ngồi thay một buổi mỗi tuần; người bệnh cũng vui khi gặp gương mặt khác.
Nếu bạn thấy mình kiệt sức đến mức có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày. Giữ cho mình còn đủ sức là cách để những buổi trò chuyện bên giường còn kéo dài được.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh không đáp lại thì có nên nói chuyện nữa không?
Nên. Nhiều người yếu vẫn nghe được dù không đủ sức trả lời. Nói câu ngắn, chậm, gọi tên, kể chuyện nhẹ nhàng, cầm tay. Để ý nét mặt và nhịp thở để biết lúc nào họ muốn nghỉ, khi đó thì ngồi yên bên cạnh.
Mỗi ngày nên trò chuyện bao lâu là đủ?
Không có con số chuẩn. Vài lần ngắn trong ngày thường tốt hơn một lần dài làm người bệnh mệt. Chọn lúc họ tỉnh táo nhất, thường sau khi lau rửa hoặc sau giấc ngủ trưa, và dừng khi thấy họ ngáp, nhắm mắt hay quay đi.
Người bệnh cứ kể đi kể lại một chuyện thì nên làm gì?
Nghe như lần đầu và hỏi thêm một chi tiết mới, ví dụ hồi đó ai đi cùng, trời mưa hay nắng. Chuyện lặp lại thường là chuyện quan trọng với họ. Không nên ngắt lời bằng câu "bố kể rồi".
Có nên để tivi mở cả ngày cho người bệnh đỡ buồn không?
Tivi mở suốt ngày thành tiếng ồn nền, làm người yếu mệt và khó ngủ, lại khiến người nhà ít trò chuyện hơn. Nên chọn một hai chương trình người bệnh thích, xem cùng họ rồi tắt, để còn khoảng yên cho nghỉ ngơi và nói chuyện.
Người bệnh hỏi những câu khó như bao giờ khỏi thì trả lời sao?
Không hứa điều mình không chắc, cũng không cần nói hết mọi điều trong một lần. Có thể hỏi lại nhẹ nhàng xem họ đang lo điều gì, nói thật những gì bạn biết, và hẹn cùng hỏi bác sĩ ở lần khám tới.
Người chăm thuê có cần trò chuyện với người bệnh không?
Có, và nên dặn rõ điều đó như dặn việc lau rửa. Cho họ biết người bệnh thích được gọi thế nào, thích nghe chuyện gì, điều gì làm người bệnh buồn. Người chăm nói chuyện tử tế thường được người bệnh hợp tác hơn khi chăm sóc.