Khi nói chuyện với người già lẫn lộn, hay quên, nguyên tắc chính là đừng tranh cãi đúng sai mà hãy đáp vào cảm xúc phía sau câu nói: trả lời ngắn, bình tĩnh, nhắc lại thông tin như lần đầu, rồi nhẹ nhàng chuyển sang việc khác. Người lẫn thường không nhớ được chi tiết của cuộc cãi, nhưng họ giữ lại cảm giác bị mắng, bị coi thường hay được che chở rất lâu sau đó.
Bài này dành cho gia đình đang chăm người nằm lâu có lúc tỉnh lúc lẫn. Phần dưới gồm cách chuẩn bị trước khi nói, bảng tình huống hay gặp và câu đáp mẫu, cách xử lý khi người bệnh nhận nhầm người, chuyện lẫn hơn về chiều tối, sai lầm hay gặp và những dấu hiệu lẫn bất thường phải báo nhân viên y tế. Việc người thân vì sao lẫn là chuyện của bác sĩ; ở đây chỉ bàn cách gia đình trò chuyện mỗi ngày.
Trước khi mở lời: chuẩn bị để câu chuyện dễ vào
Người lẫn rất nhạy với không khí xung quanh. Vài việc nhỏ trước khi nói giúp cuộc trò chuyện bớt rối:
- Giảm tiếng ồn. Tắt tivi, đóng bớt cửa ra đường, mỗi lúc chỉ một người nói. Người lẫn khó lọc tiếng, nhiều âm thanh chồng lên dễ làm họ cáu.
- Đi vào từ phía trước, trong tầm nhìn. Chạm vai hay gọi từ phía sau dễ làm người bệnh giật mình, có khi hoảng sợ.
- Xưng tên và quan hệ. "Bố ơi, con là Minh, con trai út của bố đây." Đừng đố "Bố có biết con là ai không?".
- Kiểm tra kính và máy trợ thính nếu có. Nhiều lúc người bệnh "lẫn" thật ra vì không nghe rõ, không nhìn rõ.
- Chọn lúc tỉnh nhất trong ngày. Với nhiều cụ là buổi sáng sau khi ăn. Chuyện quan trọng nên để vào lúc đó.
- Chuẩn bị một vật gợi chuyện. Một tấm ảnh, chiếc khăn quen, một món ăn ngày xưa giúp câu chuyện có chỗ bám.
Nếu người bệnh đang cáu hoặc buồn ngủ, hoãn lại. Cố nói vào lúc không hợp thường chỉ làm cả hai mệt.
Tình huống hay gặp và cách đáp
Những câu dưới đây là gợi ý, không phải kịch bản. Điều chung là: không gạt đi, không cãi, nói ngắn, rồi đổi sang một việc dễ chịu.
| Người bệnh nói hoặc làm | Cách đáp mẫu | Vì sao đáp như vậy |
|---|---|---|
| Hỏi lần thứ mười "Hôm nay mấy giờ con đi làm?" | "Con đi lúc bảy giờ, còn lâu, mẹ uống ngụm nước đã." Trả lời như lần đầu | Với người bệnh, mỗi lần hỏi là lần đầu; nói "con nói rồi" chỉ làm họ ngượng |
| "Mẹ đâu rồi, sao chưa về?" khi bà cụ thân sinh đã mất nhiều năm | "Ông nhớ bà lắm phải không? Bà ngày xưa nấu ăn ngon lắm, ông kể con nghe." | Nhắc lại tin buồn mỗi lần làm người bệnh đau như mới nghe |
| Đòi đi làm, đi họp, đi đón con | "Bố lo cho công việc quá. Hôm nay được nghỉ, mình uống chè đã nhé." | Đáp vào nỗi lo trách nhiệm, rồi chuyển việc |
| Nói có người lấy đồ của mình | "Mất đồ thì bực thật. Con tìm cùng mẹ nhé." Rồi cùng tìm | Cãi "ai lấy đâu" làm họ nghi thêm; cùng tìm cho họ thấy được tin |
| Kể chuyện xưa như đang xảy ra | "Hồi đó ông chở lúa ra chợ à? Đường xa không ông?" | Đi theo câu chuyện, hỏi thêm chi tiết, không kéo về hiện tại |
| Không nhận ra nhà mình | "Đây là nhà mình, ông nằm đây an toàn. Con ở ngay bên cạnh." | Cái cần là cảm giác an toàn, không phải bằng chứng |
Có những lúc nói thật một cách nhẹ nhàng lại hợp hơn, nhất là khi người bệnh đang tỉnh. Để ý xem: nếu nghe sự thật làm họ bình tâm thì nói thật; nếu làm họ đau lại từ đầu thì đáp vào cảm xúc. Cả nhà nên thống nhất cách đáp cho những câu hay gặp nhất.
Khi người bệnh nhận nhầm người
Đừng sửa ngay bằng giọng gắt. Người bệnh gọi con gái là "chị", gọi con dâu bằng tên người khác. Sửa "con là con dâu bố mà" nhiều lần một ngày thường không giúp họ nhớ, chỉ làm họ bối rối.
Nhận vai nếu vai đó không hại gì. Nếu bà gọi bạn bằng tên em gái bà và đang vui kể chuyện, có thể cứ trò chuyện tiếp. Bạn vẫn đang chăm bà, chỉ là bà gọi bạn bằng một cái tên khác.
Nhẹ nhàng giới thiệu lại khi cần làm việc riêng tư. Trước khi tắm, thay tã, người bệnh cần biết người đang chạm vào mình là người thân: "Bà ơi, con là Lan, con cháu bà, con lau người cho bà nhé."
Đừng để người nhầm thành người buồn. Con cháu bị gọi nhầm tên dễ tủi thân. Nói trước với trẻ nhỏ và người ở xa về thăm rằng chuyện này là do bệnh, không phải ông bà quên tình thương.
Ghi lại khi nhầm lẫn tăng nhanh. Nếu trước đây bà chỉ nhầm thỉnh thoảng mà giờ không nhận ra ai trong vài ngày, đó là thay đổi cần báo nhân viên y tế.
Lẫn nhiều hơn khi trời về chiều
Nhiều gia đình thấy người thân khá tỉnh buổi sáng nhưng chiều tối lại bồn chồn, đòi đi, hỏi nhiều, khó chịu. Lý do có thể là mệt dồn cả ngày, ánh sáng tối dần làm bóng đổ khó nhìn, nhà cửa ồn ào giờ cơm. Gia đình không cần biết đích xác vì sao để làm được vài việc giúp buổi chiều dễ chịu hơn.
Bật đèn sớm trước khi trời tối hẳn, đèn đủ sáng mà không chói, để phòng không có góc tối. Giữ giờ ăn, giờ tắm đều mỗi ngày để buổi chiều có nhịp quen. Hạn chế khách đến thăm và tiếng ồn sau năm giờ chiều. Cho người bệnh một việc nhẹ tay như gấp khăn, nhặt rau, nghe một bài hát cũ. Nếu người bệnh ngủ ngày quá nhiều, hỏi nhân viên y tế xem có nên giữ cho thức một phần buổi chiều không.
Khi người bệnh bồn chồn, đừng giữ chặt hay quát. Ngồi xuống cạnh, nói chậm, hỏi "Ông đang lo gì?", đưa một cốc nước ấm, dẫn chuyện sang việc quen thuộc. Nếu cơn bồn chồn xuất hiện đột ngột, mạnh hơn hẳn mọi khi, kèm sốt hoặc bỏ ăn, đó không còn là chuyện buổi chiều nữa mà là lúc báo nhân viên y tế.
Sai lầm hay gặp
Đố người bệnh để thử trí nhớ. "Bố nhớ con tên gì không? Hôm qua ai đến?" Những câu đố này làm người lẫn thấy mình đang bị kiểm tra và trượt. Thay bằng kể: "Hôm qua cô Ba đến thăm bố đấy."
Giải thích dài, lý lẽ chặt. Người lẫn khó theo được một chuỗi lý lẽ. Một câu ngắn kèm một hành động như đưa cốc nước, chỉ ra cửa sổ thường có tác dụng hơn mười câu giải thích.
Nói chuyện với người khác về người bệnh ngay trước mặt họ. "Dạo này bà lẫn lắm, hỏi suốt" nói bên giường làm người bệnh xấu hổ, dù họ có hiểu hết hay không. Ra ngoài phòng mà nói.
Phạt hay dọa. "Hỏi nữa là con đi đấy." Người lẫn không nhớ lời dọa nhưng nhớ nỗi sợ, và có thể bám người chăm còn chặt hơn.
Một mình gánh hết những câu hỏi lặp lại. Nghe một câu năm mươi lần một ngày là việc mệt thật sự. Chia ca, đổi người ngồi cạnh để ai cũng còn giữ được giọng nhẹ nhàng.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Lẫn lộn kéo dài, thay đổi chậm theo tháng là điều gia đình học cách sống cùng. Lẫn lộn mới xuất hiện hoặc nặng lên nhanh lại là chuyện khác, cần được nhân viên y tế xem.
| Bạn thấy gì | Mức khẩn | Việc làm ngay |
|---|---|---|
| Lẫn hẳn đi chỉ trong vài giờ hoặc một hai ngày, lúc tỉnh lúc mê | Báo nhân viên y tế trong ngày | Ghi lúc bắt đầu, có sốt, có bỏ ăn uống, có tiểu ít không |
| Lẫn kèm sốt, ho, khó thở, tiểu buốt hoặc nước tiểu khác thường | Báo nhân viên y tế ngay | Mời uống nước nếu nuốt được, không tự cho dùng thuốc |
| Nói ngọng, méo miệng, yếu một bên tay chân mới xuất hiện | Gọi cấp cứu ngay | Để người bệnh nằm yên, không cho ăn uống, ghi giờ phát hiện |
| Không gọi dậy được, co giật, thở bất thường | Gọi cấp cứu ngay | Ở bên người bệnh, nằm nghiêng nếu nôn, chuẩn bị giấy tờ |
| Bồn chồn, kích động mạnh, có nguy cơ ngã hay làm mình bị thương | Báo nhân viên y tế ngay | Dọn vật nguy hiểm, có người ngồi cạnh, không trói buộc |
| Nói muốn chết, muốn tự làm hại mình | Báo người thân và cơ sở y tế trong ngày | Ở bên, cất xa vật sắc, dây, thuốc |
Khi kể với nhân viên y tế, hãy so với "bình thường" của người bệnh: trước đây bà còn nhận ra con cháu, còn tự đòi đi vệ sinh, nay thì không. Đây là thông tin gia đình có mà người ngoài không có.
Giữ giọng nhẹ nhàng cho chính người chăm
Nghe hỏi đi hỏi lại, bị nghi lấy đồ, bị gọi nhầm tên trong khi mình đang dốc sức chăm là điều rất dễ làm người chăm tủi và cáu. Cáu không có nghĩa bạn là người con tệ. Khi thấy mình sắp gắt, hãy nói "Con ra lấy cốc nước nhé" rồi ra ngoài thở vài nhịp, uống nước, quay lại khi đã dịu. Người bệnh an toàn trên giường thì vài phút đó không sao.
Hãy có một người để kể chuyện mỗi tối, hoặc ghi lại những câu hỏi lặp lại và đọc lại chúng như một nhật ký. Có nhà dán một tờ giấy ghi sẵn câu trả lời cho ba câu hỏi lặp nhiều nhất ở đầu giường, ai ngồi cạnh cũng đáp giống nhau, đỡ phải nghĩ. Nhờ anh chị em mỗi người nhận vài buổi chiều trong tuần, vì chiều tối thường là lúc khó nhất. Nếu nỗi mệt kéo dài đến mức bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói dối người già lẫn lộn cho họ yên tâm không?
Không nên bịa chuyện lớn hay hứa điều không làm. Cách thường hợp hơn là không cãi, đáp vào cảm xúc và chuyển hướng. Nếu sự thật nói nhẹ nhàng làm người bệnh bình tâm thì nói thật; nếu nó làm họ đau lại như lần đầu thì không cần nhắc lại mãi.
Người bệnh hỏi một câu hàng chục lần một ngày thì làm sao giữ bình tĩnh?
Trả lời ngắn như lần đầu, rồi cho họ một việc nhẹ tay hay một thứ để nhìn. Có thể đặt vật nhắc như chiếc đồng hồ to ở chỗ dễ thấy. Chia ca với người khác trong nhà để không ai phải nghe suốt cả ngày.
Người bệnh nghi con cháu lấy tiền, lấy đồ thì phải làm gì?
Đừng cãi và đừng tỏ ra bị xúc phạm trước mặt họ. Hãy nói "Mất đồ thì bực thật, con tìm cùng" rồi cùng tìm. Để đồ quen ở một chỗ cố định, có bản dự phòng cho món hay bị cất nhầm như kính, ví nhỏ.
Có nên đưa người lẫn đi chỗ đông người cho vui không?
Nhiều người lẫn thấy chỗ đông, ồn ào là quá sức, dễ hoảng hoặc cáu. Gặp ít người, ở chỗ quen, trong thời gian ngắn thường dễ chịu hơn. Nếu đi đâu, chọn giờ người bệnh tỉnh nhất và sẵn sàng về sớm.
Lúc người bệnh tỉnh thì có nên bàn chuyện quan trọng không?
Nên tận dụng những lúc tỉnh để hỏi ý họ về những điều họ muốn trong việc chăm sóc, nói chậm, từng ý một, có người thân khác cùng nghe. Việc nào liên quan điều trị thì nên có bác sĩ cùng trao đổi.
Trẻ con trong nhà bị ông bà gọi nhầm tên thì nói với trẻ thế nào?
Giải thích đơn giản rằng ông bà đang ốm nên trí nhớ hay lẫn, không phải ông bà hết thương. Khuyến khích trẻ tự giới thiệu khi chào, ngồi cạnh kể chuyện vui, và không trêu hay đố ông bà.