SuyKiet.comSuy Kiệt
Tinh thần và trò chuyện

Giữ thói quen nhỏ cho người nằm lâu: nhịp ngày, việc tự làm được và phẩm giá

Chải tóc, uống chén trà sáng, nghe đài thời sự, mặc áo tử tế: những thói quen nhỏ giúp người nằm lâu còn là chính mình. Cách giữ lại, điều chỉnh và lập nhịp ngày.

Elderly Vietnamese man propped up in bed combing his own hair with a small comb while his daughter in law holds a hand mirror, morning light, medium shot, muted tones

Giữ được vài thói quen nhỏ quen thuộc mỗi ngày, như rửa mặt chải tóc buổi sáng, mặc áo tử tế, uống chén trà, nghe đài, tự cầm thìa, giúp người nằm lâu còn cảm thấy mình là chính mình chứ không chỉ là "người bệnh"; gia đình làm được bằng cách hỏi xem trước kia người thân sống thế nào, giữ lại những gì còn làm được, điều chỉnh những gì đã quá sức, và xếp chúng thành một nhịp ngày đều đặn.

Bài này giúp bạn liệt kê thói quen cũ của người thân, chia việc theo mức người bệnh còn tự làm, lập một nhịp ngày mẫu, điều chỉnh thói quen khi sức yếu dần, tránh những sai lầm làm người bệnh mất dần quyền tự làm, và nhận ra những lúc việc bỏ thói quen là dấu hiệu cần báo nhân viên y tế. Mọi việc liên quan ăn uống, đi lại, ngồi dậy đều theo đúng mức nhân viên y tế đã dặn cho người thân của bạn.

Vì sao thói quen nhỏ lại giữ được phẩm giá

Một người từng dậy lúc năm giờ, pha ấm trà, nghe đài thời sự rồi mới ăn sáng suốt bốn mươi năm. Đến khi nằm một chỗ, ngày của họ bỗng chỉ còn là được lau, được cho ăn, được xoay. Không có gì sai trong việc chăm, nhưng phần "con người của họ" bị lặng lẽ cắt mất. Nhiều cụ không nói ra, chỉ dần ít nói, ít đòi hỏi, như đã buông.

Thói quen nhỏ làm ba việc cùng lúc. Nó cho người bệnh biết bây giờ là lúc nào trong ngày, nhất là người hay quên. Nó cho họ một phần việc tự quyết, tự làm, dù chỉ là chọn áo hay cầm lược. Và nó nhắc cả nhà rằng người nằm trên giường vẫn là ông, là mẹ với những sở thích riêng, chứ không chỉ là danh sách việc phải làm.

Giữ thói quen không có nghĩa là bắt người bệnh làm như hồi khỏe. Thói quen được thu nhỏ lại: thay vì tự pha trà, người bệnh ngửi trà và chọn loại; thay vì đọc báo, người con đọc vài tin cho nghe; thay vì ra vườn, kê giường nhìn ra cây. Điều giữ lại là ý nghĩa của thói quen, không phải hình thức.

Bốn bước tìm ra thói quen đáng giữ

Nhiều nhà không biết bắt đầu từ đâu. Ngồi lại nửa buổi với cả nhà, có người bệnh tham gia nếu họ còn tỉnh, rồi đi theo bốn bước:

  1. Kể lại một ngày thường của người bệnh hồi còn khỏe. Dậy lúc mấy giờ, làm gì đầu tiên, thích ăn gì, nghe gì, chiều làm gì, trước khi ngủ làm gì. Mỗi người góp một chi tiết.
  2. Gạch chân những việc gắn với "tính người". Ví dụ: ông luôn chải tóc gọn, bà luôn thắp nén hương cho chồng mỗi sáng, mẹ luôn hỏi con cháu đã ăn chưa, bố luôn nghe tin thời tiết.
  3. Xếp vào ba cột: còn tự làm, làm cùng người chăm, thay bằng phiên bản nhỏ. Đừng xếp vội việc nào vào cột "bỏ".
  4. Chọn ba thói quen bắt đầu ngay tuần này. Ít mà đều thì giữ được lâu. Sau hai tuần, xem người bệnh đón nhận ra sao rồi thêm.

Nếu người bệnh còn tỉnh, hỏi thẳng: "Ngày trước bố thích làm gì nhất buổi sáng? Giờ bố muốn giữ lại cái gì?" Câu trả lời đôi khi rất bất ngờ, như muốn được cạo râu mỗi ngày hay muốn nghe tiếng gà gáy.

Còn tự làm, làm cùng, hay thu nhỏ lại

Bảng dưới là ví dụ của một nhà; nhà bạn sẽ khác. Nguyên tắc là để người bệnh tự làm phần lớn nhất còn làm được an toàn, người chăm chỉ đỡ phần còn thiếu.

Thói quen cũNgười bệnh tự làmNgười chăm làm cùngPhiên bản thu nhỏ khi yếu hơn
Rửa mặt, chải tóc buổi sángCầm khăn ấm lau mặt, tự chải tócĐưa khăn, cầm gươngNgười chăm chải, người bệnh chọn kiểu, soi gương
Uống trà sángCầm chén có quai, uống từng ngụmPha, rót, nâng đầu đúng tư thếNgửi trà, nhấp môi nếu nhân viên y tế cho phép
Nghe thời sự, đọc báoBật đài, chọn kênhĐọc vài tin chọn lọcNghe một hai tin ngắn, kể lại chuyện thời tiết
Mặc áo tử tếChọn áo trong hai cáiMặc giúp phần khóÁo cài trước, mềm, vẫn là màu người bệnh thích
Hỏi han con cháuGọi điện, dặn dòBấm số, cầm máyCon cháu tới chào, người bệnh gật đầu, cầm tay
Chăm cây, nuôi chimTưới chậu cây đặt cạnh giườngMang chậu, lồng chim tớiNhìn cây qua cửa sổ, nghe tiếng chim

Khi người bệnh tự làm, đừng chen vào chỉ vì họ chậm. Chậm năm phút để họ tự chải tóc đáng giá hơn năm phút tiết kiệm được.

Một nhịp ngày mẫu cho người nằm lâu

Nhịp ngày đều giúp người bệnh biết điều gì sắp tới và giúp người chăm không quên việc. Giờ giấc chỉ là ví dụ, chỉnh theo thói quen của nhà và lịch nhân viên y tế đã dặn như xoay trở, ăn uống.

Khung giờViệc chămThói quen giữ lại
Sáng sớmThay tã, lau rửa, đổi tư thếKéo rèm đón nắng, chào ngày mới, tự lau mặt, chải tóc
Sau bữa sángNâng đầu khi ăn, giữ ngồi theo hướng dẫnChén trà, nghe tin thời tiết, chọn áo trong ngày
Giữa buổi sángVận động nhẹ nếu đã được hướng dẫnMột việc tay nhỏ: nhặt rau, gấp khăn, xem ảnh
TrưaĂn, uống, nghỉNghe một bài hát quen trước giấc trưa
ChiềuĐổi tư thế, lau ngườiNgồi gần cửa sổ, con cháu ghé chào, gọi điện cho người ở xa
TốiĂn nhẹ, chuẩn bị ngủGiảm đèn dần, kể chuyện trong ngày, chúc ngủ ngon cùng một câu mỗi tối

Dán nhịp ngày ở đầu giường hoặc sau cửa để ai thay ca cũng làm giống nhau. Những ngày người bệnh mệt, giữ hai mốc quan trọng nhất là chào buổi sáng và chúc ngủ ngon buổi tối; bỏ bớt phần giữa cũng không sao.

Khi sức yếu dần: điều chỉnh mà không tước bỏ

Thu nhỏ trước khi bỏ. Không còn ngồi uống trà được thì nhấp môi; không còn nghe nổi cả bản tin thì nghe một tin. Bỏ hẳn thói quen chỉ khi nó làm người bệnh mệt hoặc không an toàn.

Đổi vai từ người làm sang người chọn. Khi không còn tự làm, người bệnh vẫn có thể chọn: áo xanh hay áo nâu, nghe bài nào, ai vào thăm trước. Quyền chọn là phần cuối cùng nên giữ.

Giữ nghi thức, bớt hành động. Bà quen thắp hương cho ông mỗi sáng mà nay không ngồi dậy được, con cháu làm thay và báo cho bà biết, bà chắp tay trên giường. Ý nghĩa vẫn còn đó.

Hỏi lại định kỳ. Điều người bệnh thích hồi tháng trước có thể không còn hợp. Mỗi tuần hỏi lại: "Mẹ còn muốn nghe đài buổi sáng không, hay để yên cho mẹ ngủ thêm?"

Những ngày cuối, dễ chịu đứng trước nề nếp. Khi người bệnh rất yếu, ngủ nhiều, đừng đánh thức để giữ đúng giờ uống trà. Lúc đó, thói quen quý nhất là có người ngồi cạnh, cầm tay và nói khẽ.

Sai lầm hay gặp

Làm hộ hết cho nhanh. Đút ăn khi người bệnh còn tự cầm thìa được, mặc áo hộ khi họ còn cài được cúc. Làm hộ quen tay khiến sức còn lại mất đi nhanh hơn và người bệnh thấy mình vô dụng.

Mặc đồ bệnh viện cả ngày. Áo choàng rộng tiện cho người chăm nhưng khiến người bệnh thấy mình như đang nằm viện mãi. Áo mặc nhà mềm, cài trước, giữ được nét riêng mà vẫn dễ thay.

Để giờ giấc trôi theo tiện của người chăm. Hôm ăn sáng lúc sáu giờ, hôm chín giờ, đêm bật đèn sáng trưng. Nhịp ngày rối làm người bệnh khó ngủ, hay lẫn, hay cáu.

Bỏ thói quen mà không hỏi. Tự ý cất chiếc đài, bỏ chén trà vì nghĩ người bệnh không còn quan tâm. Hỏi trước, kể cả khi họ chỉ đáp được bằng cái gật.

Ép giữ thói quen khi người bệnh không muốn. Giữ thói quen là để người bệnh dễ chịu, không phải để cả nhà yên tâm là mình làm đủ. Người bệnh từ chối thì tôn trọng và hỏi lại hôm sau.

Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay

Một người vốn giữ nề nếp mà bỗng bỏ hết những việc mình thích có thể chỉ là mệt, nhưng cũng có thể là dấu hiệu sức khỏe đổi khác:

  • Báo nhân viên y tế sớm nếu người bệnh mất hứng thú với mọi việc từng thích, buồn, ít nói kéo dài nhiều ngày, bỏ ăn hoặc ngủ gần như cả ngày.
  • Báo nhân viên y tế trong ngày nếu người bệnh bỗng không tự làm được việc quen hôm qua còn làm, như cầm cốc, chải tóc, kèm lẫn lộn hơn, sốt, tiểu ít hoặc ăn uống kém hẳn.
  • Gọi cấp cứu ngay nếu đột ngột yếu một bên tay chân, méo miệng, nói ngọng, khó thở, đau ngực, không gọi dậy được hoặc bị sặc nặng khi ăn uống.
  • Nói ngay với người thân và liên hệ cơ sở y tế trong ngày nếu người bệnh nói muốn chết, muốn tự làm hại mình.

Sổ ghi thói quen hằng ngày lúc này rất có ích: nhân viên y tế cần biết người bệnh trước đây tự làm được gì để so với bây giờ.

Người chăm cũng cần thói quen của mình

Người chăm thường bỏ hết nhịp sống riêng: bữa ăn đứng vội, giấc ngủ chập chờn, không còn đi bộ hay gặp bạn. Hãy giữ cho mình ít nhất hai thói quen nhỏ mỗi ngày, như một chén trà ngồi yên mười phút buổi sáng, một vòng đi bộ buổi chiều khi có người thay. Chúng giữ bạn còn là chính bạn, như những thói quen bạn đang giữ cho người thân.

Ghi hai thói quen ấy vào chính tờ nhịp ngày dán ở đầu giường, như một việc chăm có tên người làm và có người thay. Khi nó nằm trên giấy cùng giờ xoay trở và giờ ăn, cả nhà sẽ hiểu đó không phải là chuyện bạn đi chơi, mà là một phần của kế hoạch chăm lâu dài. Ngày nào bỏ được thì bỏ, nhưng đừng để cả tuần trôi qua mà không có lần nào.

Nếu thấy mình kiệt sức tới mức có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày.

Câu hỏi thường gặp

Người nằm liệt giường có cần thay quần áo mỗi ngày không?

Nếu sức người bệnh cho phép, thay áo sạch mỗi sáng vừa giữ vệ sinh vừa đánh dấu một ngày mới. Chọn áo mềm, cài trước, để người bệnh chọn màu. Những ngày quá mệt, chỉ lau người và thay khi bẩn cũng được.

Người bệnh không còn hứng thú với gì, có nên ép giữ thói quen không?

Không nên ép. Mời nhẹ nhàng, thu nhỏ việc lại, thử lúc người bệnh tỉnh nhất. Nếu mất hứng thú kéo dài nhiều ngày kèm buồn, bỏ ăn, ngủ nhiều, hãy báo nhân viên y tế vì đó có thể là dấu hiệu cần được khám.

Để người bệnh tự làm thì chậm và vương vãi, có nên làm hộ không?

Để người bệnh tự làm phần còn làm được an toàn, dù chậm. Chuẩn bị trước cho dễ: khăn trải, cốc có quai, thìa cán to. Người chăm chỉ đỡ phần thiếu. Việc nào có nguy cơ sặc, ngã thì làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Người bệnh hay quên có giữ được thói quen không?

Thường giữ được, vì thói quen lặp lại mỗi ngày ở cùng giờ, cùng chỗ dễ nhớ hơn thông tin mới. Làm giống nhau mỗi ngày, nói cùng một câu mở đầu, dùng cùng đồ vật. Nhịp quen còn giúp người hay quên đỡ bồn chồn.

Những ngày cuối đời có cần giữ nề nếp nữa không?

Khi người bệnh rất yếu, sự dễ chịu quan trọng hơn giờ giấc. Không đánh thức để làm cho đủ việc. Giữ lại những gì làm họ yên lòng như giọng nói quen, cái chạm tay, bài hát họ thích, còn lại có thể buông.

Người chăm thuê có cần biết thói quen của người bệnh không?

Rất cần. Viết ra một trang về người bệnh: thích được gọi thế nào, sáng thích làm gì, món gì, bài hát gì, điều gì làm họ khó chịu. Người chăm mới đọc trang này thường được người bệnh tin nhanh hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138