Người nằm lâu hay cáu giận thường không phải vì ghét người chăm, mà vì đau, mỏi, khó chịu trong người, xấu hổ khi phải nhờ cậy, mất quyền tự quyết hay sợ hãi mà không nói được thành lời; cách đáp hiệu quả là giữ bình tĩnh, không cãi lại lúc đang căng, tìm cái khó chịu phía sau cơn giận và trả lại cho người bệnh những quyền chọn nhỏ. Cơn giận là một tín hiệu, đáng được đọc chứ không chỉ đáng được chịu đựng.
Phần dưới giúp bạn dò tìm nguyên nhân thường gặp theo một bảng, đi qua sáu bước khi cơn giận đang lên, cách giảm dần những lần căng thẳng bằng thói quen hằng ngày, những câu nên và không nên nói, và những lúc cơn giận là dấu hiệu cần nhân viên y tế. Có một phần riêng cho người chăm, vì bị mắng mỗi ngày bởi chính người mình đang dốc sức chăm là việc rất đau.
Phía sau cơn giận thường là gì
Trước khi nghĩ đến chuyện tính nết, hãy dò lần lượt những khó chịu có thật mà người nằm lâu hay gặp. Nhiều cơn cáu tự hết khi một trong những thứ này được lo.
| Có thể là | Dấu hiệu gợi ý | Việc gia đình làm được |
|---|---|---|
| Đau, mỏi vì nằm một tư thế lâu | Cáu nhiều hơn khi xoay trở, nhăn mặt khi bị chạm | Đổi tư thế, kê gối; đau kéo dài thì báo nhân viên y tế |
| Tã ướt, nóng, ngứa, ga nhăn | Cựa quậy, kéo tã, bứt rứt | Kiểm tra tã và ga, lau khô, mặc đồ thoáng |
| Đói, khát, táo bón, đầy bụng | Cáu vào giờ trước bữa, bỏ ăn, ôm bụng | Mời uống từng ngụm, ghi lại chuyện đi ngoài |
| Thiếu ngủ, ngày đêm đảo lộn | Cáu buổi chiều tối, ban ngày lơ mơ | Giữ ánh sáng ban ngày, đêm tối và yên |
| Xấu hổ vì phải nhờ người khác lau rửa | Gắt nhất lúc thay tã, tắm | Che kín, nói trước, để người bệnh tự làm phần còn làm được |
| Mất quyền quyết định | Gắt "chúng mày coi tao như đồ bỏ" | Hỏi ý trong việc nhỏ: áo nào, ăn trước hay uống trước |
| Sợ, buồn, lo cho tương lai | Cáu rồi khóc, hỏi những câu về bệnh, về con cháu | Ngồi lại, hỏi "bố đang lo gì", nghe hết |
Ghi vào sổ: cơn giận lúc mấy giờ, đang làm việc gì, sau đó dịu lại nhờ gì. Sau một tuần, nhiều nhà thấy rõ một quy luật, ví dụ lần nào thay tã cũng căng, hoặc cứ gần trưa là gắt vì đói.
Khi cơn giận đang lên: sáu bước giữ cho mọi chuyện không căng thêm
Lúc người bệnh đang quát mắng không phải lúc giải thích hay dạy bảo. Mục tiêu duy nhất là để không ai bị thương và để cơn giận hạ xuống.
- Dừng việc đang làm. Nếu đang thay tã hay xoay trở mà người bệnh gạt tay, đẩy ra, hãy đắp chăn lại, lùi nửa bước. Một phút chờ không làm hỏng việc chăm.
- Hạ giọng, hạ người. Ngồi xuống thấp hơn hoặc ngang tầm mắt, nói nhỏ và chậm hơn bình thường. Giọng to đáp giọng to chỉ làm căng thêm.
- Gọi tên cảm xúc. "Mẹ đang bực lắm, con biết." Câu này không nhận lỗi, không cãi, chỉ cho người bệnh thấy mình được hiểu.
- Hỏi một câu ngắn về cái khó chịu. "Mẹ đau ở đâu à?", "Mẹ nóng quá phải không?" Đôi khi câu trả lời nằm ngay đó.
- Cho một lựa chọn. "Mình thay áo bây giờ hay lát nữa?" Có quyền chọn, người bệnh thường bớt chống.
- Nếu chưa dịu, rời đi một lúc trong an toàn. Kiểm tra thanh chắn giường, đặt nước trong tầm tay, nói "Con ra ngoài một chút rồi vào", quay lại sau mười lăm phút.
Không giữ chặt tay chân, không trói buộc người bệnh để làm cho xong. Nếu cơn kích động làm người bệnh có nguy cơ ngã hay tự làm mình bị thương, đó là lúc gọi người hỗ trợ và báo nhân viên y tế.
Giảm dần những lần căng thẳng bằng thói quen mỗi ngày
Giữ nhịp ngày đều đặn. Giờ thức, giờ ăn, giờ lau rửa, giờ nghỉ giống nhau mỗi ngày giúp người nằm lâu biết trước điều gì sắp xảy ra. Bất ngờ là thứ dễ gây cáu nhất.
Báo trước mọi việc đụng vào cơ thể. Kể cả việc nhỏ như vén chăn hay cầm tay. Báo trước, chờ một nhịp, rồi làm. Thói quen này giảm hẳn những lần người bệnh gạt tay.
Trả lại quyền tự làm. Còn tự lau mặt, tự cầm thìa, tự chọn đài nghe thì để người bệnh làm, dù chậm và vụng. Cảm giác còn làm được giúp họ bớt thấy mình vô dụng.
Giao một vai trong nhà. Hỏi ý về chuyện nấu cỗ giỗ, nhờ dạy cháu một câu ca dao, nhờ nhắc giờ uống nước cho cả nhà. Người được việc thường ít gắt hơn người bị bỏ ngồi một chỗ.
Chia người chăm theo tính người bệnh. Có cụ dịu với con gái nhưng gắt với con dâu, có cụ ngược lại. Không cần ai thắng thua; để người hợp làm những việc dễ căng như tắm, thay tã.
Không để đói, khát, mỏi kéo dài. Một ngụm nước, một miếng bánh mềm, một lần đổi tư thế đúng giờ thường ngăn được những cơn cáu vô cớ vào giữa buổi.
Câu nên nói và câu nên tránh
Lời nói trong lúc căng dễ bật ra theo phản xạ. Thuộc sẵn vài câu giúp bạn có chỗ bám.
| Thay vì nói | Thử nói | Vì sao |
|---|---|---|
| "Con làm thế này cũng là vì bố thôi" | "Bố khó chịu lắm phải không, con làm chậm lại nhé" | Nói về cảm giác của người bệnh, không đòi họ biết ơn |
| "Mẹ đừng có vô lý như thế" | "Con chưa hiểu, mẹ nói lại con nghe" | Cho người bệnh cơ hội nói ra điều thật sự làm họ bực |
| "Bố cứ thế là con bỏ đi đấy" | "Con ra lấy nước, mười phút nữa con vào" | Rời đi có hẹn quay lại, không dọa bỏ rơi |
| "Ai bảo mẹ không chịu ăn" | "Mẹ chưa muốn ăn thì để lát nữa, mẹ uống ngụm nước nhé" | Không đổ lỗi, giữ lối mở |
| "Người ta ốm còn ngoan hơn bố" | "Hôm nay bố mệt hơn mọi hôm" | So sánh làm người bệnh nhục, không làm họ dịu |
Sau mỗi lần căng, khi đã dịu, nên nói một câu khép lại: "Lúc nãy hai bố con đều mệt. Giờ con lau mặt cho bố nhé." Không cần ai xin lỗi ai; cần nhất là cả hai trở lại được nhịp thường.
Sổ ghi cơn giận trong một tuần: mẫu dễ dùng
Cơn giận nhìn từng lần thì thấy vô cớ, nhìn cả tuần thì hay lộ ra quy luật. Một trang sổ kẻ năm cột là đủ; ai thay ca cũng ghi vào cùng một chỗ.
| Giờ | Đang làm gì | Người bệnh nói hoặc làm gì | Dịu lại nhờ đâu | Người ghi |
|---|---|---|---|---|
| 7 giờ 15 | Thay tã buổi sáng | Gạt tay, mắng "để yên" | Đắp chăn, chờ, đổi sang con gái làm | Dâu |
| 11 giờ 30 | Chưa tới bữa trưa | Gắt vì tiếng tivi | Tắt tivi, cho uống sữa ấm | Con trai |
| 15 giờ | Xoay sang nghiêng trái | Kêu đau, quát | Xoay chậm hơn, thêm gối sau lưng | Người chăm thuê |
| 18 giờ | Trời tối, nhà nấu cơm | Đòi đi ra ngoài, bực bội | Bật đèn sớm, ngồi cạnh nói chuyện | Dâu |
Cuối tuần, cả nhà đọc lại sổ cùng nhau. Nếu thấy lần nào xoay trở cũng kêu đau, hãy mang sổ cho nhân viên y tế xem để được hướng dẫn cách giữ người bệnh dễ chịu. Nếu thấy cứ gần bữa là gắt, dời bữa sớm hơn hoặc thêm bữa phụ nhỏ. Nếu thấy chỉ căng với một người, đổi phân công việc dễ căng. Ghi sổ đều cũng giúp người chăm bớt nghĩ rằng người bệnh đang cố tình làm khó mình: khi cơn giận có giờ, có lý do, nó bớt giống một lời trách cá nhân.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Cáu gắt quen thuộc theo tính người là một chuyện. Thay đổi đột ngột, dữ dội hoặc kèm dấu hiệu cơ thể là chuyện phải báo y tế:
- Gọi cấp cứu ngay nếu cơn kích động kèm khó thở, đau ngực, co giật, không gọi dậy được sau đó, hoặc mới xuất hiện méo miệng, nói ngọng, yếu một bên người.
- Báo nhân viên y tế trong ngày nếu người bệnh vốn hiền bỗng cáu gắt, la hét, đánh người trong vài ngày gần đây; nếu cơn giận đi cùng sốt, bỏ ăn uống, tiểu ít, đau bụng hay lẫn lộn hơn hẳn.
- Báo nhân viên y tế sớm nếu người bệnh kêu đau nhiều, lần nào xoay trở cũng gào lên, hoặc gần như không ngủ nhiều đêm liền.
- Nói ngay với người thân và liên hệ cơ sở y tế trong ngày nếu người bệnh nói muốn chết, muốn tự làm hại mình, hoặc có hành động làm hại người khác. Cất xa vật sắc, dây, thuốc và luôn có người ở cạnh.
Khi gọi, kể theo ba ý: trước đây người bệnh thường thế nào, thay đổi bắt đầu từ khi nào, và có kèm sốt, đau, bỏ ăn hay không. Gia đình không tự cho dùng thuốc an thần hay thuốc ngủ theo lời mách.
Khi người chăm chính là người bị mắng nhiều nhất
Người bệnh thường gắt nhất với người ở cạnh nhiều nhất, vì đó là người họ thấy an toàn để trút ra. Biết vậy không làm vết thương lòng bớt đau. Bạn có quyền thấy tủi, thấy giận. Hãy tìm một người để kể, và nếu được, xin anh chị em thay hẳn mình một buổi mỗi tuần để ra khỏi nhà.
Một mẹo nhiều người chăm dùng: sau mỗi lần bị mắng, ra ngoài, uống một cốc nước, thầm nhắc "đây là cái đau đang nói", rồi mới quay lại. Nếu bạn thấy mình sắp không giữ được tay, sắp quát hay làm mạnh với người bệnh, hãy rời phòng ngay và gọi người khác vào thay; đó là cách bảo vệ cả hai. Nếu mệt mỏi đến mức có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Người già cáu gắt có phải do tính nết thay đổi khi về già không?
Có người vốn nóng tính, nhưng ở người nằm lâu cơn cáu thường có lý do cụ thể như đau, mỏi, đói, khát, mất ngủ, xấu hổ hay sợ hãi. Dò lần lượt những khó chịu đó trước. Nếu tính nết đổi hẳn chỉ trong vài ngày thì báo nhân viên y tế.
Người bệnh không cho thay tã, không cho tắm thì làm sao?
Dừng lại, che kín người, hỏi điều gì làm họ khó chịu: lạnh, đau, ngượng hay vì người làm. Thử lại sau mười lăm phút, hoặc đổi người làm. Chia việc nhỏ ra, ví dụ chỉ lau tay chân trước, phần còn lại để sau.
Có nên để người bệnh một mình khi họ đang giận không?
Có thể rời phòng một lúc nếu người bệnh nằm an toàn: thanh chắn giường đã kéo lên, nước trong tầm tay, không có vật nguy hiểm gần. Nói rõ bạn sẽ quay lại, và quay lại đúng hẹn để họ không thấy bị bỏ rơi.
Người bệnh chỉ mắng một người trong nhà thì nên xử lý thế nào?
Không nên coi đó là chuyện ai đúng ai sai. Để người bệnh dịu hơn với ai thì người đó đảm nhận những việc dễ căng như tắm, thay tã, còn người bị mắng làm việc khác. Cả nhà nên nói với người hay bị mắng rằng họ đang làm tốt.
Có thuốc gì giúp người già bớt cáu không?
Gia đình không tự cho dùng bất cứ thuốc an thần, thuốc ngủ hay thuốc nào theo lời mách vì có thể làm người già lẫn hơn, dễ ngã hoặc khó thở. Nếu cơn cáu dữ dội hoặc kéo dài, hãy báo bác sĩ để được khám và hướng dẫn.
Làm sao để không quát lại khi bị người bệnh mắng?
Thuộc sẵn một câu rời đi như "Con ra lấy nước rồi vào", thở chậm vài nhịp ngoài cửa, uống nước, rồi mới quay lại. Ngủ đủ và có người thay ca là điều giúp nhiều nhất; người chăm kiệt sức thì ai cũng dễ bật lại.