SuyKiet.comSuy Kiệt
Phòng biến chứng khi nằm lâu

Tập thở sâu và vỗ lưng cho người nằm lâu: làm khi nào, ai cho phép, làm sao cho êm

Thở sâu, ho có kiểm soát và vỗ lưng giúp đờm dễ ra nhưng không hợp với mọi người. Ai cần hỏi trước, cách hướng dẫn người già thở, dấu hiệu phải dừng ngay.

Vietnamese grandson sitting on the edge of a bed beside his grandmother as both breathe slowly with hands resting on their bellies, evening lamp light, warm beige tones

Tập thở sâu, ho có kiểm soát và vỗ lưng là những cách giúp phổi người nằm lâu nở ra và đờm dễ ra hơn. Nhưng vỗ lưng không hợp với mọi người: người loãng xương nặng, vừa mổ, có bệnh tim phổi nặng hay đang rất yếu có thể bị hại. Vì vậy chỉ làm khi bác sĩ hoặc điều dưỡng đã đồng ý và chỉ trực tiếp cách làm cho người nhà mình.

Phần gia đình làm được an toàn với hầu hết mọi người là tư thế dễ thở, nhắc thở chậm sâu, khuyến khích ho lúc ngồi thẳng và giữ đủ nước theo hướng dẫn. Bài này đi qua những phần đó, cách hướng dẫn một người già thở bằng lời dễ hiểu, và lúc nào phải dừng ngay để gọi y tế. Hút đờm bằng máy là thủ thuật của nhân viên y tế, gia đình chỉ làm nếu đã được họ hướng dẫn và cho phép trực tiếp.

Trước khi làm: hỏi nhân viên y tế năm câu

Mang bảng này theo lần khám hoặc khi điều dưỡng đến nhà, ghi câu trả lời ngay bên cạnh:

Câu hỏiVì sao cần hỏiCâu trả lời của nhân viên y tế
Mẹ cháu có được tập thở sâu không, mỗi ngày mấy lần?Người có bệnh tim phổi có thể có giới hạn riêng
Có được vỗ lưng không? Nếu có, vỗ vùng nào, tránh vùng nào?Loãng xương, vết mổ, vết loét, ống thông là những vùng phải tránh
Tư thế nào giúp dễ thở nhất cho người bệnh?Có người dễ thở khi nằm đầu cao, có người khi nghiêng một bên
Uống bao nhiêu nước là phù hợp?Đủ nước giúp đờm loãng, nhưng người suy tim, suy thận có thể bị hạn chế
Đờm thế nào, thở thế nào thì phải gọi ngay?Mỗi người có mức bình thường riêng

Câu hỏi viết sẵn theo lời người nhà để bạn đọc thẳng cho nhân viên y tế, đổi "mẹ cháu" thành "bố cháu", "ông cháu" cho đúng. Câu trả lời mỗi người mỗi khác: cùng là người nằm lâu, có người được khuyến khích vỗ lưng hằng ngày, có người tuyệt đối không được vỗ. Đừng áp dụng lời khuyên dành cho người khác, kể cả người trong cùng phòng bệnh trước đây.

Tình huống: ông ho lọc xọc về đêm

Ông Định nằm lâu sau tai biến, những tuần gần đây đêm nào cũng ho lọc xọc, cả nhà thức theo. Cậu con út xem trên mạng thấy người ta vỗ lưng cho người già, tối đó vỗ thử khá mạnh tay. Ông nhăn mặt, sáng hôm sau kêu đau một bên sườn. Gia đình hoảng, đưa ông đi khám. May là không có gì nghiêm trọng, nhưng bác sĩ dặn với tình trạng xương của ông thì không nên vỗ lưng.

Thay vào đó, điều dưỡng chỉ cho gia đình những việc khác: nâng đầu giường cao hơn khi ngủ, cho ông nằm nghiêng xen kẽ hai bên, cho ngồi dậy ho vào buổi sáng khi đờm nhiều nhất, chăm miệng kỹ trước khi ngủ. Ho đêm giảm dần. Câu chuyện của ông cho thấy cùng một mục tiêu là giúp đờm ra, có nhiều cách, và cách nào hợp với ai phải do người có chuyên môn chọn.

Cậu con út sau đó nhận việc ghi sổ mỗi tối: ông ho mấy lần trong đêm, đờm nhiều hay ít, ông có phải ngồi dậy mới thở được không. Lần tái khám, những dòng ghi ấy giúp bác sĩ thấy rõ ho đêm đã giảm, và đổi lại giờ nâng đầu giường cho hợp hơn.

Hướng dẫn thở chậm sâu bằng lời dễ hiểu

Người già nghe lời giải thích dài sẽ rối. Dùng câu ngắn, làm mẫu cùng, đếm nhịp bằng giọng bình tĩnh. Chỉ làm khi đã được nhân viên y tế đồng ý:

  1. Cho người bệnh ngồi thẳng hoặc nằm đầu cao, vai thả lỏng. Người chăm ngồi ngang tầm mắt.
  2. Đặt tay người bệnh lên bụng, tay mình lên bụng mình: "Bố đặt tay lên bụng như con nhé."
  3. "Bố hít vào bằng mũi, chậm thôi, cho bụng phồng lên." Người chăm hít cùng, đếm thầm.
  4. "Giữ một chút." Chỉ giữ ngắn, không bắt nín lâu.
  5. "Giờ thở ra bằng miệng, chu môi như thổi nguội bát canh, thật chậm." Thở ra dài hơn hít vào.
  6. Nghỉ vài nhịp thở bình thường rồi làm lại, số lượt theo hướng dẫn. Nếu chóng mặt thì dừng ngay.
  7. Sau vài lượt, nếu thấy có đờm, khuyến khích ho lúc đang ngồi thẳng, đưa sẵn khăn giấy hoặc cốc đựng đờm.
  8. Kết thúc bằng một câu khen nhẹ và cho người bệnh nằm nghỉ ở tư thế họ thấy dễ chịu nhất. Ghi vào sổ: giờ tập, số lượt làm được, có ho ra đờm không, đờm thế nào, người bệnh có mệt không.

Với người lẫn, có thể biến thành trò chơi nhỏ: thổi một mẩu giấy mỏng, thổi bong bóng xà phòng, ngửi hoa rồi thở ra. Ít tác dụng kỹ thuật hơn nhưng dễ được hợp tác hơn.

Ho có kiểm soát: giúp ho ra đờm mà đỡ mệt

Ngồi thẳng, hơi cúi ra trước. Đây là tư thế ho ra đờm tốt nhất. Ho khi nằm ngửa vừa mệt vừa dễ sặc ngược. Nếu không ngồi được, nghiêng người sang một bên, đầu cao, để đờm có đường ra và không chảy ngược vào họng.

Ôm gối trước bụng. Người vừa mổ bụng hay đau ngực có thể ôm một chiếc gối ép nhẹ vào chỗ đau khi ho, đỡ đau hơn. Hỏi nhân viên y tế nếu có vết mổ.

Hít vào vừa phải rồi ho hai ba tiếng ngắn. Thay vì một tràng ho dữ dội làm kiệt sức, vài tiếng ho ngắn, dứt khoát thường đẩy đờm lên tốt hơn.

Có sẵn chỗ khạc và lau. Khăn giấy, cốc có nắp, túi rác nhỏ đặt cạnh. Người già hay nuốt lại đờm vì ngại, cần được khuyến khích khạc ra. Một câu nhẹ nhàng như "bà cứ khạc ra cho nhẹ người, con dọn ngay" giúp họ bớt ngượng.

Quan sát đờm và ghi lại. Nhiều hay ít, trong, trắng, vàng, xanh, có lẫn máu. Ghi vào sổ để báo nhân viên y tế; đờm có máu cần báo ngay.

Tư thế dễ thở và những việc giúp đờm loãng

Đây là phần gia đình làm được với hầu hết người nằm lâu, không cần chờ buổi tập. So sánh dưới đây giúp chọn cách hợp với từng lúc trong ngày:

Tình huốngTư thế hoặc việc nên làmLưu ý
Ban ngày, người bệnh tỉnhNgồi tựa gối, lưng thẳng, hai tay kê trên gối hoặc bàn ăn đặt trước mặtNgồi được bao lâu theo mức nhân viên y tế cho phép
Ban đêm, ho nhiềuNâng đầu giường cao hơn, xen kẽ nằm nghiêng hai bênGiữ gối đỡ lưng để không trượt xuống
Buổi sáng mới dậyCho ngồi dậy, uống vài ngụm nước ấm nếu nuốt an toàn, rồi khuyến khích hoĐờm thường nhiều nhất lúc mới thức
Không khí phòng khôThông gió nhẹ, tránh quạt thổi thẳng, phơi khăn ẩm trong phòngKhông đặt chậu nước sát giường dễ đổ, trượt ngã
Người bệnh mệt, không muốn tậpChỉ đổi tư thế và cho ngồi dậy vài lầnĐổi tư thế cũng là một cách giúp phổi nở

Lượng nước uống giúp đờm loãng nhưng phải hợp với bệnh tim, thận của người bệnh, nên hỏi nhân viên y tế. Người nuốt khó thì nước có thể cần làm đặc theo hướng dẫn để tránh sặc.

Vỗ lưng: chỉ khi được phép, và làm cho êm

Vỗ lưng, đôi khi gọi là vỗ rung, là dùng lòng bàn tay khum vỗ nhẹ nhàng lên vùng lưng tương ứng với phổi để đờm bong ra. Nghe thì đơn giản nhưng có nhiều điều cấm: không vỗ lên cột sống, không vỗ vùng thận ở thắt lưng, không vỗ lên vết mổ, vết loét, vùng có ống thông, không vỗ người loãng xương nặng, người đang khó thở nhiều hay vừa ăn xong. Vì vậy chỉ làm khi đã được nhân viên y tế đồng ý và làm mẫu.

Nếu đã được hướng dẫn, vài điều giúp buổi vỗ êm hơn: chọn lúc trước bữa ăn hoặc cách xa bữa ăn, lót một lớp áo mỏng hay khăn giữa tay và da, khum tay như đang múc nước để tiếng vỗ nghe bồm bộp chứ không chan chát, vỗ đều và nhẹ trong thời gian ngắn. Vừa làm vừa hỏi người bệnh có đau không, nhìn nét mặt và nhịp thở. Sau khi vỗ, cho ngồi dậy để ho ra đờm.

Một sai lầm hay gặp là vỗ mạnh tay vì nghĩ mạnh thì đờm ra nhiều. Với người già, vỗ mạnh có thể gây bầm, đau, thậm chí gãy xương sườn ở người xương giòn. Nhẹ và đúng chỗ mới có ích.

Dừng ngay và gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu khi

Những dấu hiệu dưới đây nghĩa là phải dừng tập thở, dừng vỗ, chuyển sang theo dõi và gọi người có chuyên môn:

  • Khó thở tăng lên, thở rít, phải há miệng thở, môi hay đầu ngón tím: gọi cấp cứu ngay.
  • Ho ra máu, dù ít: báo nhân viên y tế ngay; ho ra nhiều máu thì gọi cấp cứu.
  • Đau ngực, đau sườn khi vỗ hoặc khi ho, nhất là sau một lần vỗ: dừng hẳn, báo nhân viên y tế.
  • Chóng mặt, vã mồ hôi, tái mặt, lơ mơ trong lúc tập: cho nằm đầu cao, theo dõi, gọi nhân viên y tế; không tỉnh táo lại thì gọi cấp cứu.
  • Đờm nhiều lên rõ, đặc, đổi màu, kèm sốt hoặc mệt hơn: gọi nhân viên y tế trong ngày.
  • Người bệnh mệt lả, ăn không được sau những buổi tập: giảm hoặc ngừng, hỏi lại nhân viên y tế.

Người chăm ngồi bên người bệnh khó thở thường căng thẳng theo. Hít thở chậm cùng họ cũng giúp chính mình bình tĩnh lại. Nếu đêm nào cũng phải thức canh nhịp thở, hãy bàn với cả nhà chia ca, đừng gồng một mình. Một chiếc ghế tựa có gối kê đặt cạnh giường giúp người trực đêm chợp mắt được mà vẫn nghe thấy tiếng thở của người bệnh. Khi lo lắng kéo dài làm bạn mất ngủ nhiều tuần, hãy nói với người thân và tìm sự hỗ trợ, vì người chăm cũng cần được chăm.

Câu hỏi thường gặp

Có nên tự vỗ lưng cho người già khi thấy họ nhiều đờm?

Chỉ nên làm khi nhân viên y tế đã đồng ý và chỉ trực tiếp. Vỗ lưng không hợp với người loãng xương nặng, người vừa mổ, người có bệnh tim phổi nặng. Trong lúc chờ hỏi, cho ngồi thẳng, uống nước theo hướng dẫn và khuyến khích ho.

Gia đình có được tự hút đờm bằng máy tại nhà không?

Hút đờm là thủ thuật có thể gây tổn thương đường thở. Chỉ nhân viên y tế làm, hoặc người nhà làm khi đã được họ hướng dẫn trực tiếp, cho phép và kiểm tra lại cách làm. Không tự mua máy về dùng theo video.

Người lẫn không làm theo hướng dẫn thở được thì sao?

Không ép. Đổi tư thế, cho ngồi dậy, cho đi lại nếu được, và các trò chơi thổi nhẹ cũng giúp phổi nở. Báo nhân viên y tế để họ chọn cách phù hợp hơn với người bệnh.

Tư thế nào giúp người nằm lâu dễ thở hơn?

Nhiều người dễ thở hơn khi nằm đầu cao hoặc ngồi tựa gối, hai tay kê trên gối. Một số người lại thấy dễ chịu khi nằm nghiêng một bên. Quan sát người nhà mình và hỏi nhân viên y tế tư thế phù hợp.

Có dụng cụ tập thở nào dùng tại nhà không?

Có một số dụng cụ hỗ trợ tập thở, nhưng chỉ dùng khi được nhân viên y tế chỉ định và hướng dẫn cách dùng. Dùng sai có thể gây mệt hoặc chóng mặt ở người già yếu.

Thở ra chu môi có tác dụng gì?

Thở ra chậm qua môi chu lại giúp hơi thở ra dài hơn, đỡ cảm giác hụt hơi và giúp người bệnh bình tĩnh. Đây là cách đơn giản, thường được nhân viên y tế chỉ cho người khó thở mạn tính, nhưng vẫn nên hỏi trước khi áp dụng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138