SuyKiet.comSuy Kiệt
Phòng biến chứng khi nằm lâu

Cục máu đông ở chân người nằm lâu: dấu hiệu sưng đau một bên và việc không được làm

Nằm lâu làm máu ở chân chảy chậm, dễ đông thành cục. Dấu hiệu chân sưng đau một bên, vì sao không được xoa bóp, việc gia đình làm và khi nào phải cấp cứu.

Vietnamese caregiver in a light cardigan at the foot of a bed, looking closely at an elderly man's bare lower legs on a pillow, low angle, soft natural light

Khi nằm lâu, cơ bắp chân gần như không co bóp nên máu trong tĩnh mạch ở chân chảy chậm và có thể đông lại thành cục. Dấu hiệu gia đình cần để ý là một bên chân sưng to hơn bên kia, bắp chân căng, đau, ấm hoặc đổi màu. Gặp những dấu hiệu này thì không xoa bóp, để chân yên và báo nhân viên y tế ngay; nếu kèm khó thở hay đau ngực thì gọi cấp cứu.

Cục máu đông nguy hiểm vì một phần có thể bong ra, theo dòng máu lên phổi. Việc có cần phòng bằng thuốc, bằng tất hay dụng cụ ép hay không là quyết định của bác sĩ dựa trên tình trạng từng người. Gia đình không tự chẩn đoán được, nhưng người ở cạnh mỗi ngày là người thấy thay đổi đầu tiên. Phần của gia đình là giữ cho chân được cử động trong giới hạn cho phép, uống đủ theo hướng dẫn, nhìn chân người bệnh mỗi ngày và không làm những việc vô tình gây hại.

Ai có nguy cơ cao hơn

Người vừa nằm viện, vừa mổ. Nhất là mổ vùng háng, gối, bụng, hoặc sau gãy xương chân. Những tuần đầu về nhà là lúc cần để ý nhiều.

Người nằm gần như bất động. Người yếu liệt sau tai biến, người không tự trở mình được, người ngủ li bì phần lớn thời gian.

Người có bệnh nền nhất định. Một số bệnh tim, bệnh ung thư, bệnh về máu hay đã từng có cục máu đông trước đây làm nguy cơ cao hơn. Bác sĩ biết rõ điều này; gia đình nên hỏi thẳng: người nhà mình có nguy cơ cao không.

Người uống ít, mất nước. Máu cô đặc hơn khi cơ thể thiếu nước. Người già ít khát nên dễ thiếu nước mà không ai để ý. Những ngày nóng, ngày sốt hay tiêu chảy càng cần chú ý hơn.

Người đang được chỉ định thuốc chống đông. Đây cũng là nhóm cần chú ý theo kiểu khác: dễ bầm, dễ chảy máu. Mọi việc dùng, ngưng, đổi thuốc là của bác sĩ; gia đình chỉ cho uống đúng như đơn và báo khi thấy chảy máu bất thường.

Nhìn chân mỗi ngày: so hai bên

Cách xem đơn giản nhất là so chân trái với chân phải, vì cục máu đông thường gây thay đổi ở một bên. Mỗi ngày một lần, lúc lau người hoặc thay đồ, kéo ống quần lên và xem:

Xem gìBình thườngĐáng lo, cần báo
Kích thướcHai bắp chân, hai cổ chân gần như bằng nhauMột bên to hơn rõ, căng bóng
Màu daGiống màu da ở chỗ khácMột bên đỏ, tím sẫm hoặc tái hơn
Nhiệt độÁp mu bàn tay thấy hai bên như nhauMột bên ấm nóng hơn
Cảm giácKhông đau khi chạm nhẹĐau, căng tức bắp chân, đau tăng khi gập bàn chân
Tĩnh mạchKhông nổi khác thườngGân xanh nổi rõ hơn ở một bên

Nếu muốn so chính xác hơn, có thể dùng thước dây mềm đo vòng bắp chân ở cùng một vị trí mỗi ngày, ghi vào sổ. Đánh dấu vị trí đo bằng cách tính khoảng cách từ mắt cá lên. Đây chỉ để theo dõi xu hướng, không thay cho việc nhân viên y tế khám.

Phù cả hai chân đều nhau cũng là điều cần báo nhân viên y tế, vì có thể liên quan tới tim, thận hay dinh dưỡng, nhưng thường không gấp bằng sưng đau một bên xuất hiện đột ngột.

Những việc gia đình làm hằng ngày để máu ở chân lưu thông

Các việc dưới đây chỉ làm trong giới hạn nhân viên y tế cho phép. Với người đã có cục máu đông hoặc đang nghi ngờ, phải hỏi lại trước khi làm bất cứ việc gì ở chân:

  1. Cử động cổ chân: nếu người bệnh tự làm được, nhắc họ kéo mũi chân về phía mặt rồi đẩy xuống nhiều lần trong ngày, như đạp bàn đạp máy khâu. Nếu không tự làm được, người chăm làm giúp nhẹ nhàng theo hướng dẫn.
  2. Co duỗi gối, trượt gót: vài lượt mỗi lần đổi tư thế.
  3. Ngồi dậy, đứng dậy sớm nhất có thể: theo mức được phép. Mỗi lần đứng, dù có người dìu, cơ bắp chân lại co bóp.
  4. Không để chân bị đè: không kê gối cứng dưới khoeo lâu, không bắt chéo chân, không để mép giường hay thanh chắn cấn vào bắp chân.
  5. Uống đủ nước theo hướng dẫn: đặt cốc trong tầm với, nhắc uống từng ngụm nhỏ nhiều lần.
  6. Dùng tất hay dụng cụ ép đúng như chỉ định: nếu bác sĩ cho dùng, nhờ điều dưỡng chỉ cách mang, kiểm tra da dưới tất mỗi ngày. Tất quá chật, nhăn, cuộn mép có thể gây hại; không tự mua dùng khi chưa được chỉ định.

Nếu người bệnh được kê thuốc phòng đông máu, cho dùng đúng giờ, đúng như đơn, không tự bỏ khi thấy chân bình thường và không tự thêm thuốc khác. Thấy chảy máu chân răng, mũi, tiểu đỏ, phân đen hay bầm tím lan rộng thì báo nhân viên y tế.

Trước khi ra viện: những câu nên hỏi về cục máu đông

Thời điểm tốt nhất để hỏi là ngay trước khi người bệnh ra viện, khi bác sĩ và điều dưỡng còn nắm rõ tình trạng. Ghi câu trả lời vào sổ, đừng chỉ nghe:

Câu hỏiVì sao cần biết
Người nhà có nguy cơ cục máu đông ở chân cao không?Biết mức nguy cơ để biết cần để ý tới đâu
Có cần dùng thuốc, tất hay dụng cụ ép không, dùng trong bao lâu?Tránh tự ngưng sớm hoặc dùng kéo dài không cần thiết
Được cử động chân, ngồi dậy, đứng dậy tới mức nào?Vận động là cách phòng chính, nhưng mỗi ca mổ có giới hạn riêng
Uống bao nhiêu nước mỗi ngày là phù hợp?Đủ nước giúp máu không cô đặc, nhưng người bệnh tim thận có thể bị hạn chế
Thấy dấu hiệu nào thì gọi ai, gọi số nào?Để lúc có chuyện không phải tra tìm
Khi nào tái khám, mang theo gì?Để bác sĩ đánh giá lại nguy cơ và điều chỉnh

Nếu người bệnh không nằm viện mà nằm lâu tại nhà vì yếu dần, gia đình vẫn có thể hỏi những câu này trong lần khám định kỳ. Nhiều người không biết người nhà mình có nguy cơ cho tới khi có chuyện.

Câu chuyện: bắp chân căng sau tuần đầu về nhà

Ông Thịnh mổ thay khớp háng, về nhà được năm ngày. Sáng thứ sáu, con gái ông thay quần cho bố thì thấy bắp chân trái căng bóng, to hơn hẳn bên phải, chạm vào ông kêu đau. Người giúp việc bảo chắc ông nằm lâu nên mỏi, định lấy dầu xoa bóp cho ông.

Cô con gái nhớ lời điều dưỡng dặn lúc ra viện, ngăn lại, gọi cho bác sĩ đã mổ. Ông được hẹn khám ngay trong ngày và được xác định có cục máu đông ở chân, điều trị kịp thời. Bác sĩ dặn thêm: nếu lúc đó ông có khó thở hay đau ngực thì phải gọi cấp cứu, không tự chở đi.

Ở nhà, gia đình dán một tờ giấy nhỏ ở đầu giường: "Chân sưng đau một bên: không xoa bóp, gọi bác sĩ." Câu ngắn như vậy đủ để người giúp việc mới, cháu nhỏ hay họ hàng sang trông hộ cũng biết làm đúng.

Từ hôm đó, mỗi sáng cô con gái kéo ống quần bố lên nhìn hai chân một lượt trước khi đi làm, mất chưa tới một phút. Người giúp việc làm lại lần nữa vào buổi chiều lúc lau người. Hai lần nhìn mỗi ngày, ghi một chữ "bình thường" hoặc ghi rõ điều thấy lạ vào sổ, là thói quen nhỏ mà gia đình giữ suốt mấy tháng sau.

Những việc không được làm

Không xoa bóp, đấm bóp, chườm nóng bắp chân đang sưng đau. Tác động mạnh có thể làm cục máu đông bong ra. Để chân nằm yên, kê thấp thoải mái và chờ nhân viên y tế hướng dẫn.

Không tự quấn băng chặt. Băng quấn sai cách có thể cản máu lưu thông hơn. Băng ép hay tất ép chỉ dùng khi được chỉ định và hướng dẫn.

Không tự dùng thuốc, dầu, lá đắp. Thuốc giảm đau, thuốc gia truyền, lá đắp có thể che dấu hiệu và tương tác với thuốc người bệnh đang dùng.

Không chờ thêm vài ngày xem có đỡ không. Sưng đau một bên chân ở người nằm lâu là việc cần khám trong ngày, không phải chờ.

Không tự ngưng thuốc chống đông khi thấy bầm. Bầm nhẹ là chuyện cần báo, không phải lý do tự ngưng. Ngưng đột ngột có thể nguy hiểm; báo bác sĩ để họ quyết định.

Không để người bệnh tự đứng dậy đi lại khi chân đang sưng đau. Người bệnh có thể nghĩ đi lại cho đỡ tê. Khi chưa được khám, giữ họ nằm hoặc ngồi nghỉ, chân kê thoải mái, nhắc nhẹ: "Ông chờ bác sĩ xem đã, con ở đây với ông."

Mức nào báo nhân viên y tế, mức nào gọi cấp cứu

Bảng phân mức để không chậm trễ:

Dấu hiệuHành động
Một bên chân sưng, đau, ấm, đổi màu, người bệnh vẫn thở bình thườngĐể chân yên, không xoa bóp; báo bác sĩ, đi khám trong ngày
Kèm khó thở xuất hiện đột ngột, thở nhanh, hụt hơiGọi cấp cứu ngay, cho nằm đầu cao, nới áo
Đau ngực, nhất là đau tăng khi hít vàoGọi cấp cứu ngay
Ho ra máu, tim đập nhanh, vã mồ hôi, choáng, ngấtGọi cấp cứu ngay
Đang dùng thuốc chống đông mà chảy máu không cầm, nôn ra máu, phân đen, đau đầu dữ dộiGọi cấp cứu ngay
Phù cả hai chân tăng dần trong nhiều ngày, không đauBáo nhân viên y tế trong lần liên hệ gần nhất

Người chăm đứng trước một dấu hiệu nguy hiểm thường run tay, rối trí. Hãy dán bảng này ở chỗ dễ thấy, viết sẵn số liên lạc của bác sĩ đang theo dõi ngay bên cạnh, và cho mọi người trong nhà cùng đọc một lần. Biết trước phải làm gì giúp bạn bình tĩnh hơn khi chuyện xảy ra.

Câu hỏi thường gặp

Chân người già sưng nhẹ cả hai bên có phải cục máu đông không?

Phù đều hai chân thường do nguyên nhân khác như tim, thận, dinh dưỡng hay ngồi thõng chân lâu, nhưng gia đình không tự phân biệt được. Vẫn cần báo nhân viên y tế; điều đáng lo nhất là sưng đau một bên xuất hiện đột ngột.

Có nên xoa bóp chân hằng ngày cho người nằm lâu để máu lưu thông?

Không nên tự xoa bóp mạnh bắp chân ở người nằm lâu khi chưa hỏi nhân viên y tế, vì nếu đã có cục máu đông mà chưa ai biết thì xoa bóp có thể gây nguy hiểm. Cử động cổ chân, co duỗi gối theo hướng dẫn là cách an toàn hơn.

Tất ép có nên mua cho người nằm lâu không?

Chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định, vì không phải ai cũng hợp, người có bệnh mạch máu ở chân hay da yếu có thể bị hại. Nếu được chỉ định, cần đúng cỡ, mang đúng cách và kiểm tra da mỗi ngày.

Người đang dùng thuốc chống đông cần chăm thêm gì?

Dùng đúng giờ, đúng liều như đơn, không tự thêm thuốc giảm đau hay thuốc khác khi chưa hỏi. Dùng bàn chải lông mềm, tránh va đập, và báo bác sĩ khi thấy chảy máu, bầm lan rộng, phân đen hay nước tiểu đỏ.

Sau khi về từ viện bao lâu thì hết lo cục máu đông?

Không có mốc chung. Nguy cơ phụ thuộc vào bệnh, loại phẫu thuật và mức vận động của người bệnh. Hỏi bác sĩ khi ra viện cần theo dõi trong bao lâu và đến khi nào người bệnh đi lại được bình thường.

Khi gọi cấp cứu vì nghi cục máu đông nên nói gì?

Nói rõ người bệnh nằm lâu hay vừa mổ, chân nào sưng từ lúc nào, có khó thở hay đau ngực không, đang dùng thuốc gì. Chuẩn bị sẵn giấy ra viện và danh sách thuốc để đưa cho nhân viên y tế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138