Sau nhiều ngày nằm, cơ thể quên mất cách giữ máu lên đầu khi đổi tư thế. Vì vậy người nằm lâu hay choáng, tối sầm mắt, vã mồ hôi, thậm chí ngất khi ngồi dậy hay đứng lên quá nhanh. Cách phòng đơn giản là ngồi dậy từng nấc, dừng ở mỗi nấc chờ người bệnh quen, có người đỡ đúng chỗ, và dừng ngay khi có dấu hiệu choáng.
Nhiều cú ngã của người già xảy ra ở đúng khoảnh khắc này: vừa ngồi dậy đã cố đứng ngay, choáng, khuỵu xuống. Bài này đi qua cách ngồi dậy từng nấc, vị trí đứng của người chăm, những việc làm trước khi đứng, cách xử trí khi người bệnh choáng và các dấu hiệu cần nhân viên y tế xem. Mức ngồi, đứng được phép và thời gian ở mỗi nấc phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế đang theo dõi.
Vì sao nằm lâu lại hay choáng khi ngồi dậy
Khi ta đứng dậy, máu có xu hướng dồn xuống chân. Bình thường cơ thể phản ứng gần như tức thì: mạch máu co lại, tim đập nhanh hơn một chút, nhờ đó máu vẫn lên não đủ. Nằm nhiều ngày, phản xạ này chậm đi. Cộng thêm cơ chân yếu, uống ít nước, một số loại thuốc, người già nằm lâu rất dễ bị hụt máu lên não trong vài giây đầu sau khi ngồi dậy.
Cảm giác người bệnh mô tả thường là "tối sầm mắt", "đầu nhẹ bẫng", "chao đảo", "buồn nôn", có người không nói được mà chỉ thấy mặt tái đi, vã mồ hôi, ánh mắt lờ đờ, người ngả ra. Dấu hiệu thường đến nhanh và qua nhanh nếu được nằm lại kịp, nhưng nếu đang đứng thì có thể ngã trước khi kịp đỡ.
Đây là lý do mỗi lần chuyển từ nằm sang ngồi, từ ngồi sang đứng phải đi qua những nấc trung gian, như leo cầu thang chứ không nhảy bậc. Choáng lặp lại nhiều lần, choáng kéo dài hay choáng sau khi đổi thuốc là điều cần báo nhân viên y tế.
Cũng nên biết rằng nằm yên mãi để tránh choáng không phải là cách giải quyết. Càng nằm lâu, phản xạ giữ máu lên đầu càng chậm. Ngồi dậy đều đặn mỗi ngày theo mức được phép chính là cách tập lại phản xạ này, cùng lúc giúp phổi nở và giúp ăn uống an toàn hơn.
Tình huống: lần đầu bà ngồi dậy sau ba tuần
Bà Hạnh nằm viện ba tuần vì một đợt bệnh nặng, về nhà vẫn nằm thêm gần một tuần. Hôm điều dưỡng đến thăm nói bà có thể bắt đầu ngồi dậy, cô cháu gái mừng quá, đỡ bà ngồi lên rồi dìu đứng luôn ra ghế. Vừa đứng thẳng người, bà kêu tối mắt, mặt trắng bệch, khuỵu xuống. May có điều dưỡng đứng cạnh đỡ kịp, cho bà ngồi lại mép giường rồi nằm xuống. Vài phút sau bà tỉnh táo trở lại.
Điều dưỡng chỉ cho gia đình cách làm từng nấc, và dặn mấy hôm đầu chỉ cần cho bà ngồi tựa rồi ngồi mép giường, chưa đứng. Cô cháu ghi vào sổ mỗi lần bà ngồi: ngồi được bao lâu, có choáng không. Sang tuần thứ hai, bà ngồi mép giường được lâu hơn, rồi đứng được vài nhịp có người đỡ. Cả nhà rút ra một câu dễ nhớ dán ở đầu giường: "Ngồi, chờ, hỏi, rồi mới đứng." Điều đáng nhớ là cú khuỵu hôm đầu không phải do ai bất cẩn, mà do không ai biết cơ thể người nằm lâu cần thời gian để quen lại với tư thế thẳng đứng.
Ngồi dậy từng nấc: bốn bậc thang
Mỗi nấc dừng lại, hỏi han và quan sát. Thời gian dừng ở mỗi nấc theo hướng dẫn của nhân viên y tế; buổi đầu nên dừng lâu hơn những buổi sau:
- Nấc một, nâng đầu: từ nằm phẳng, nâng đầu giường hoặc chèn gối cho người bệnh nửa nằm nửa ngồi. Cho cử động cổ chân vài lần để máu ở chân lưu thông. Hỏi: "Mẹ thấy đầu thế nào?"
- Nấc hai, ngồi tựa: nâng tiếp tới ngồi thẳng tựa lưng. Dừng, nhìn sắc mặt, hỏi có chóng mặt không.
- Nấc ba, ngồi thõng chân mép giường: nghiêng người bệnh sang một bên, đưa hai chân xuống khỏi mép giường đồng thời đỡ vai lên, cho ngồi ở mép giường, bàn chân chạm sàn, hai tay chống xuống đệm. Người chăm ở ngay phía trước. Ở nấc này dừng lâu nhất.
- Nấc bốn, đứng: chỉ khi được phép và người bệnh không choáng ở nấc ba. Người bệnh nhích ra mép, chân hơi lùi về sau, cúi người ra trước rồi đứng lên theo hiệu lệnh "một, hai, ba". Đứng tại chỗ, có người đỡ, trước khi bước.
- Bất cứ nấc nào thấy choáng: quay lại nấc trước, không cố tiếp.
Với người rất yếu, có thể nhiều ngày chỉ dừng ở nấc hai hay nấc ba. Không sao cả: ngồi được đã là một bước để phổi nở tốt hơn, ăn an toàn hơn và người bệnh nhìn thấy căn phòng từ một góc khác.
Người chăm đứng đâu, đỡ chỗ nào
Đứng phía trước, hơi lệch về bên yếu. Khi người bệnh ngồi mép giường, người chăm đứng ngay trước mặt, chân trước chân sau, gối hơi chùng. Nếu người bệnh ngả về phía trước, người chăm đón được bằng thân mình chứ không phải bằng tay.
Chặn gối người bệnh. Đầu gối người chăm áp nhẹ vào đầu gối người bệnh giúp họ không khuỵu và không trượt khỏi mép giường.
Đỡ ở thân, không kéo tay. Ôm đỡ quanh lưng hoặc dùng một chiếc đai đỡ nếu được nhân viên y tế chỉ, không kéo cánh tay hay cổ tay người già vì dễ trật khớp vai, rách da.
Giường thấp, phanh khoá, sàn khô. Chỉnh giường sao cho khi ngồi mép, bàn chân người bệnh đặt phẳng trên sàn. Khoá bánh xe giường, dọn thảm trơn, đi dép có đế bám hoặc chân trần trên sàn khô.
Có ghế sẵn ở gần. Đặt một chiếc ghế có tay vịn sát bên cạnh trước khi đỡ đứng. Nếu choáng, người bệnh có chỗ ngồi xuống ngay thay vì phải quay lại giường.
Nói trước từng động tác. Người bệnh biết trước sắp làm gì thì phối hợp được, không giật mình. Một câu ngắn trước mỗi nấc: "Giờ con đưa chân bà xuống nhé", "Bà chống tay xuống đệm, đếm đến ba mình đứng."
Đang ngồi hay đứng mà choáng: làm gì ngay
Phản ứng bình tĩnh trong vài giây đầu quyết định có ngã hay không:
| Đang ở tư thế | Làm ngay | Sau đó |
|---|---|---|
| Ngồi tựa trên giường | Hạ đầu giường xuống, nâng chân lên một chút nếu được phép | Chờ hết choáng, hỏi han, ghi vào sổ |
| Ngồi mép giường | Đỡ người bệnh nằm nghiêng xuống giường, đưa chân lên | Không thử lại ngay; buổi sau dừng lâu hơn ở nấc hai |
| Đang đứng | Cho ngồi ngay xuống ghế hoặc mép giường phía sau, giữ thân | Không cố đứng tiếp; theo dõi sắc mặt, nhịp thở |
| Đang khuỵu xuống, không đỡ nổi | Ôm thân, trượt người bệnh từ từ xuống sàn theo người mình, che đầu | Không cố kéo dậy; cho nằm, kê chân, gọi thêm người |
| Đã ngã | Không dựng dậy ngay; hỏi đau ở đâu, nhìn có chảy máu, chân có lệch không | Đau nhiều, không cử động được, va đầu, lơ mơ thì gọi hỗ trợ y tế |
Sau mỗi lần choáng, ghi lại: tư thế nào, sau bao lâu, triệu chứng gì, mất bao lâu mới hết. Những dòng này giúp nhân viên y tế tìm nguyên nhân và điều chỉnh hướng dẫn. Đừng trách người bệnh hay tự trách mình sau một lần choáng; chỉ cần lùi lại một nấc và đi chậm hơn ở buổi sau.
Những sai lầm hay gặp
Ngồi dậy là đứng luôn. Bỏ qua nấc ngồi mép giường là sai lầm gây ngã nhiều nhất. Dù vội cũng phải dừng ở nấc này.
Đỡ ngồi dậy ngay sau bữa ăn no hoặc lúc vừa tắm nước ấm. Sau ăn no, sau tắm ấm, máu dồn về bụng và da nhiều hơn, dễ choáng hơn. Chọn lúc khác cho việc tập đứng.
Một người đỡ người bệnh nặng hơn mình nhiều. Lần đầu ngồi dậy, đứng dậy sau nằm lâu nên có hai người, hoặc nhờ nhân viên y tế làm mẫu. Người chăm bị kéo ngã theo cũng thường gặp.
Tự cho uống thuốc khi thấy choáng. Choáng có nhiều nguyên nhân, kể cả do thuốc đang dùng. Báo nhân viên y tế, không tự thêm, bớt hay ngưng thuốc.
Ép người bệnh đứng khi họ sợ. Sợ ngã là cảm giác thật. Ép buộc làm họ căng cứng, dễ choáng và ngã hơn. Cho họ thời gian, đi từng nấc, khen từng nấc đạt được.
Mặc quần dài lê thê, đi dép lê. Ống quần quá dài, dép không quai hậu dễ vướng chân đúng lúc người bệnh vừa choáng. Xắn gọn ống quần, chọn dép có quai hậu và đế bám.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu
Choáng nhẹ, hết nhanh khi nằm lại thì ghi sổ và báo trong lần liên hệ tới. Những trường hợp sau thì khác:
- Ngất, mất ý thức dù chỉ vài giây: báo nhân viên y tế ngay; không tỉnh lại nhanh, hoặc tỉnh rồi vẫn lơ mơ, thì gọi cấp cứu.
- Choáng kèm đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh hoặc rất chậm, vã mồ hôi lạnh: gọi cấp cứu.
- Choáng kèm méo miệng, nói khó, yếu một bên, nhìn đôi: gọi cấp cứu ngay, ghi giờ.
- Ngã rồi đau háng, không chịu được sức lên chân, hoặc va đầu, nhất là người dùng thuốc chống đông: gọi hỗ trợ y tế, không tự dựng dậy.
- Choáng xảy ra nhiều lần trong ngày, ngày càng nặng, hoặc mới xuất hiện sau khi đổi thuốc: báo nhân viên y tế trong ngày.
- Choáng kèm đi ngoài phân đen, nôn ra máu, da xanh tái: gọi cấp cứu.
Mỗi lần đỡ người bệnh dậy, người chăm cũng đang nâng một sức nặng không nhỏ. Gập gối, giữ lưng thẳng, đứng sát, nhờ thêm người cho những lần khó. Lưng của bạn cũng là thứ cần giữ cho cả chặng đường dài phía trước.
Câu hỏi thường gặp
Người nằm lâu nên ngồi mép giường bao lâu trước khi đứng?
Thời gian tuỳ từng người và phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Nguyên tắc chung là ngồi đủ lâu để người bệnh nói không còn chóng mặt, sắc mặt bình thường, thở đều, rồi mới đứng. Những buổi đầu nên chờ lâu hơn.
Uống nước trước khi ngồi dậy có giúp đỡ choáng không?
Người uống quá ít dễ choáng hơn, nên giữ uống đủ trong ngày là có ích. Lượng nước phù hợp với người có bệnh tim, thận cần hỏi nhân viên y tế, không tự cho uống nhiều.
Có nên dùng đai đỡ lưng khi đỡ người già đứng dậy?
Đai đỡ giúp người chăm có chỗ nắm chắc ở thân thay vì kéo tay, nhưng cần được nhân viên y tế chỉ cách đeo và dùng. Đai đeo sai vị trí có thể trượt hoặc gây đau.
Người bệnh nói không sao nhưng mặt tái đi thì làm gì?
Tin vào điều mắt thấy. Cho quay lại nấc trước, nằm xuống hoặc ngồi tựa, chờ sắc mặt hồng trở lại. Nhiều cụ nói không sao vì ngại phiền con cháu hoặc vì muốn đứng dậy cho bằng được.
Bao lâu thì người nằm lâu hết bị choáng khi ngồi dậy?
Không có mốc chung. Khi được ngồi dậy đều đặn mỗi ngày theo hướng dẫn, nhiều người choáng ít dần qua vài tuần. Nếu choáng không giảm hoặc nặng hơn, cần báo nhân viên y tế để tìm nguyên nhân khác.
Ban đêm người bệnh tự ngồi dậy đi vệ sinh có nguy hiểm không?
Ban đêm là lúc dễ ngã nhất vì buồn ngủ, tối và vội. Để bô hoặc ghế bô sát giường, đèn ngủ mờ, chuông gọi trong tầm tay, và dặn người bệnh ngồi mép giường một lúc trước khi đứng.