SuyKiet.comSuy Kiệt
Ăn uống khi yếu, khi nuốt khó

Vệ sinh răng miệng cho người nằm lâu: chải răng, lau lợi và chăm răng giả

Miệng sạch giúp người nằm lâu ăn ngon hơn và bớt nguy cơ khi lỡ sặc. Cách chải răng ít nước, lau lợi bằng gạc, chăm răng giả và giữ miệng ẩm từng bước.

A Vietnamese caregiver gently wipes an old man lips with damp gauze as he rests propped on pillows, side close-up, bedroom with care bed, cool morning light

Người nằm lâu cần được vệ sinh răng miệng ít nhất sáng và tối, cộng thêm sau mỗi bữa ăn: chải răng bằng bàn chải lông mềm với rất ít nước và kem, lau lợi, lưỡi, má trong bằng gạc ẩm, tháo rửa răng giả, và giữ môi miệng ẩm suốt ngày. Người nuốt khó cần làm ở tư thế ngồi hoặc nghiêng, lau sạch bọt thay vì bắt súc miệng nhiều nước.

Nhiều gia đình chăm rất kỹ da, tóc, tã nhưng quên cái miệng, vì người bệnh không đòi và nhìn từ ngoài khó thấy. Trong khi đó miệng bẩn, khô, đau làm người bệnh ăn kém, nói khó, hôi miệng, và với người hay sặc thì những gì đọng trong miệng có thể theo nước bọt lọt xuống đường thở. Phần dưới đi từ dụng cụ, từng bước chải và lau, cách xử khi người bệnh không há miệng, tới chuyện răng giả.

Vì sao cái miệng quan trọng với việc ăn uống

Người nằm lâu thường thở bằng miệng, uống ít, ăn đồ mềm, ít nhai, ít nói. Tất cả làm nước bọt ít đi, mà nước bọt là thứ tự làm sạch miệng mỗi ngày. Miệng khô thì thức ăn đọng lại lâu hơn, mảng bám dày lên, lưỡi phủ trắng, môi nứt nẻ. Người bệnh thấy ăn gì cũng nhạt, nhai đau, rồi bỏ ăn.

Ở người nuốt khó, chuyện còn quan trọng hơn. Nước bọt có thể lọt xuống đường thở kể cả khi không ăn gì, nhất là lúc ngủ. Miệng càng nhiều mảng bám thì những gì lọt xuống càng bẩn. Vì vậy, với người hay sặc, giữ miệng sạch được xem như một phần của việc chăm ăn uống, không phải chuyện thẩm mỹ.

Miệng cũng là chỗ gia đình phát hiện sớm nhiều chuyện: vết loét do răng giả cấn, mảng trắng trên lưỡi, lợi chảy máu, răng lung lay sắp rụng. Mỗi lần vệ sinh là một lần nhìn kỹ. Gia đình không cần biết đó là bệnh gì, chỉ cần thấy khác thường thì ghi lại và báo nhân viên y tế.

Chuẩn bị dụng cụ

Để tất cả trong một chiếc khay hoặc hộp riêng ở đầu giường, mỗi lần làm không phải đi tìm.

Dụng cụDùng làm gìLưu ý
Bàn chải lông mềm, đầu nhỏChải răng còn lại và lưỡi nhẹ nhàngThay khi lông xoè; có thể dùng bàn chải trẻ em
Gạc sạch hoặc que gạcLau lợi, lưỡi, má trong, lau bọt kemLàm ẩm bằng nước sạch, vắt ráo trước khi lau
Kem đánh răngLàm sạch răngChỉ một chút xíu; người nuốt khó hỏi nhân viên y tế có nên dùng không
Cốc nước sạch, bát nhỏ để nhổNhúng bàn chải, hứng nước nhổ raKhông bắt người nuốt khó súc miệng nhiều nước
Khăn bông, tấm lót chống thấmQuàng ngực, lót gốiGiữ áo và gối khô
Găng tay, đèn pin nhỏGiữ vệ sinh, soi kỹ trong miệngĐèn soi giúp thấy vết loét, mảng trắng
Sáp dưỡng môi không mùiGiữ môi không nứtHỏi nhân viên y tế nếu người bệnh đang thở oxy
Hộp đựng răng giả có nắpNgâm răng giả ban đêmGhi tên nếu trong nhà có hơn một người dùng răng giả

Không dùng nước súc miệng nồng, có cồn, hay chanh, muối đặc để lau miệng khi chưa hỏi nhân viên y tế; chúng có thể làm khô và rát miệng thêm.

Chải răng cho người còn răng: từng bước

Chọn lúc người bệnh tỉnh. Nói trước từng việc mình sắp làm, người bệnh đỡ giật mình và dễ hợp tác hơn.

  1. Đỡ người bệnh ngồi dậy, hoặc nằm nghiêng hẳn về một bên nếu không ngồi được, để nước và bọt chảy ra ngoài chứ không chảy vào họng.
  2. Quàng khăn lên ngực, đặt bát nhỏ dưới cằm, phía má thấp.
  3. Rửa tay, đeo găng. Soi đèn nhìn trong miệng trước khi chải.
  4. Nhúng bàn chải vào nước rồi vẩy cho ráo, lấy một chút kem rất nhỏ.
  5. Chải nhẹ từng nhóm vài chiếc răng, xoay tròn nhỏ ở chỗ chân răng giáp lợi, mặt ngoài trước, mặt trong sau, mặt nhai cuối cùng.
  6. Thỉnh thoảng dừng lại để người bệnh nhổ hoặc để bọt chảy vào bát; dùng gạc ẩm lau sạch bọt còn lại thay vì cho súc miệng.
  7. Chải nhẹ lưỡi từ trong ra ngoài vài lần, không đưa quá sâu gây nôn ọe.
  8. Lau lại môi, thoa sáp dưỡng môi, giữ người bệnh ngồi thêm một lát.

Toàn bộ việc này chỉ nên kéo dài vài phút. Người mệt thì chia ra: sáng chải hàm trên, tối chải hàm dưới, giữa ngày lau gạc. Làm đều đặn hằng ngày quan trọng hơn làm thật kỹ một lần.

Người không còn răng, người không chịu há miệng

Không còn răng vẫn phải làm sạch. Dùng gạc ẩm quấn quanh ngón tay đã đeo găng hoặc que gạc, lau lợi trên, lợi dưới, mặt trong má, vòm miệng và lưỡi, từ trong ra ngoài. Thay gạc khi bẩn.

Người bệnh mím chặt môi. Đừng cạy. Vuốt nhẹ má, chạm nhẹ môi dưới bằng bàn chải hoặc gạc, chờ một lúc. Có người há miệng khi được nhờ “bà nói a cho con xem”. Không được thì để lần sau, ghi lại và báo nhân viên y tế nếu kéo dài nhiều ngày.

Người bệnh hay cắn. Không bao giờ đặt ngón tay giữa hai hàm răng. Dùng que gạc có cán dài, bàn chải cán dài. Lau mặt ngoài răng và lợi trước, phần trong để lúc người bệnh tự há.

Người bệnh lẫn, phản ứng mạnh. Chọn lúc người bệnh bình tĩnh, làm từng chút, đứng hoặc ngồi phía trước để người bệnh thấy mặt bạn. Có khi đưa bàn chải cho họ cầm và bạn cầm tay họ cùng chải lại dễ hơn.

Người có ống ăn qua mũi hoặc không ăn bằng miệng. Miệng vẫn cần chăm như người ăn bình thường, có khi còn cần hơn vì khô nhanh. Lau nhẹ quanh ống ở mũi theo hướng dẫn, không kéo, không xoay ống.

Chăm răng giả

Răng giả bẩn hay lỏng là lý do rất hay gặp khiến người già đau miệng và bỏ ăn.

  • Tháo răng giả sau mỗi bữa ăn để rửa sạch thức ăn bám, và tháo hẳn ra vào ban đêm cho lợi được nghỉ, trừ khi nha sĩ dặn khác.
  • Rửa trên một chậu có lót khăn hoặc có nước, để lỡ rơi không vỡ.
  • Dùng bàn chải riêng cho răng giả và nước sạch, chải mọi mặt; không dùng nước nóng vì có thể làm cong răng giả.
  • Ban đêm ngâm trong hộp có nắp chứa nước sạch, thay nước mỗi ngày.
  • Trước khi lắp lại, lau lợi bằng gạc ẩm, soi xem chỗ răng giả tì vào có đỏ, loét không.
  • Răng giả lỏng, cấn, làm người bệnh đau thì không cố đeo; cho ăn món mềm hơn và nhờ nha sĩ hoặc nhân viên y tế xem lại.
  • Người lẫn hay tháo răng giả vứt lung tung: giữ một chỗ cất cố định, kiểm tra trong miệng, trong gối, trong khăn trước khi giặt.

Người suy kiệt sụt cân thì lợi cũng teo lại, răng giả vừa vặn năm trước có thể lỏng năm nay. Đó không phải lỗi của ai, chỉ cần điều chỉnh lại.

Lịch chăm miệng trong một ngày

Gắn với những việc đã có để không quên. Mỗi lần chỉ vài phút.

Lúc nàoLàm gìAi làm
Sáng sớm khi thức dậyChải răng hoặc lau gạc, lắp răng giả, dưỡng môiNgười chăm ca sáng
Trước bữa ănLau miệng ẩm cho tỉnh vị giác, kiểm tra răng giả chắc chưaNgười cho ăn
Sau mỗi bữa ănKiểm tra thức ăn đọng trong má, lau sạch, rửa răng giảNgười cho ăn
Giữa buổiLau môi, dưỡng môi, vài ngụm nước nếu được phépAi vào phòng thì làm
Tối trước khi ngủChải răng kỹ, tháo và ngâm răng giả, dưỡng môiNgười chăm ca tối

Dán lịch này ở đầu giường nếu nhiều người thay ca. Ghi lại vào sổ nếu thấy vết loét, chảy máu, mảng trắng, để người ca sau biết mà theo dõi tiếp.

Những ngày người bệnh sốt, thở bằng miệng nhiều hoặc uống rất ít, miệng khô nhanh hơn hẳn, nên lau môi và dưỡng môi dày hơn, cứ mỗi lần xoay trở thì làm một lần. Ngược lại, những ngày người bệnh mệt lả thì chỉ cần lau gạc nhẹ, để buổi chải răng kỹ sang lúc khoẻ hơn.

Sai lầm hay gặp và giữ sức cho người chăm

Phần lớn sai lầm đến từ ngại làm hoặc làm quá mạnh tay.

  • Bỏ qua chăm miệng vì người bệnh không ăn bằng miệng, hoặc không còn răng.
  • Cho người nuốt khó súc miệng cả ngụm nước to khi đang nằm.
  • Chải mạnh bằng bàn chải cứng làm chảy máu lợi, người bệnh sợ và lần sau không há miệng.
  • Dùng chanh, muối đặc, rượu lau miệng cho “sạch”, làm rát và khô thêm.
  • Để răng giả qua đêm trong miệng hoặc để khô ngoài không khí.
  • Đưa ngón tay vào giữa hai hàm của người hay cắn.

Người chăm nên ngồi ghế ngang tầm người bệnh khi chăm miệng, không cúi gập người lâu. Nếu người bệnh phản ứng mạnh, dừng lại, nghỉ, thử lại sau; một lần chưa được không phải là thất bại. Nhờ nhân viên y tế chỉ trực tiếp một lần giúp bạn tự tin hơn nhiều.

Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu

Những gì thấy được trong miệng thường không gấp, nhưng một số tình huống cần gọi ngay.

  • Gọi cấp cứu ngay khi trong lúc vệ sinh miệng người bệnh sặc nước mà không ho ra được, khó thở, tím môi.
  • Gọi cấp cứu ngay khi miệng, môi, lưỡi sưng nhanh, kèm khó thở hoặc khó nuốt nước bọt.
  • Báo nhân viên y tế trong ngày khi chảy máu miệng không cầm, hoặc có răng gãy, rơi mà không tìm thấy mảnh.
  • Báo nhân viên y tế khi có vết loét không lành sau vài ngày, mảng trắng không lau sạch được, lợi sưng đỏ, có mủ.
  • Báo nhân viên y tế khi người bệnh đau miệng tới mức bỏ ăn, hôi miệng nặng dần dù đã chăm đều.
  • Hẹn nha sĩ hoặc nhân viên y tế khi răng giả lỏng, cấn, răng lung lay nhiều.

Đừng tự bôi thuốc vào vết loét trong miệng hay tự nhổ chiếc răng lung lay. Việc đó thuộc về người có chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Người nằm lâu nên được vệ sinh răng miệng mấy lần mỗi ngày?

Ít nhất sáng và tối, cộng thêm lau sạch sau mỗi bữa ăn để không còn thức ăn đọng trong má. Người khô miệng nhiều có thể cần lau môi, dưỡng môi thêm vài lần giữa buổi.

Người nuốt khó có dùng kem đánh răng được không?

Thường chỉ dùng một lượng rất nhỏ, chải với ít nước và lau sạch bọt bằng gạc thay vì súc miệng. Nên hỏi nhân viên y tế xem người thân của bạn có nên dùng kem không và loại nào phù hợp.

Người già không còn răng có cần vệ sinh miệng không?

Có. Lợi, lưỡi, má trong và vòm miệng vẫn có mảng bám và vi khuẩn. Dùng gạc ẩm quấn ngón tay đã đeo găng hoặc que gạc để lau nhẹ mỗi ngày, nhất là sau khi ăn.

Có nên để người già đeo răng giả khi ngủ không?

Thường nên tháo răng giả ban đêm để lợi được nghỉ và răng giả được rửa, ngâm sạch, trừ khi nha sĩ dặn khác. Ngâm trong hộp có nắp với nước sạch, thay nước hằng ngày.

Người bệnh không chịu há miệng thì có nên cạy ra không?

Không nên cạy vì dễ gây đau, sợ hãi và bị cắn. Vuốt nhẹ má, chạm nhẹ môi, nhờ người bệnh nói một tiếng, chờ thêm hoặc thử lại sau. Kéo dài nhiều ngày thì báo nhân viên y tế.

Người ăn qua ống có cần chăm miệng không?

Có, thậm chí cần hơn vì miệng không được làm sạch tự nhiên qua ăn uống và rất dễ khô. Lau gạc ẩm, chải răng nhẹ, dưỡng môi đều đặn theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138