Khi người già bị sặc mà vẫn ho mạnh, nói được, thở được, việc của bạn là dừng cho ăn, giữ người ngồi thẳng và để họ tự ho, không vỗ lưng mạnh, không cho uống nước ngay. Khi người bệnh không ho ra tiếng, không nói, không thở được, ôm cổ hay tím tái, đó là tắc đường thở: gọi cấp cứu ngay, người đã học sơ cứu thì làm đúng cách đã học, người chưa học thì làm theo hướng dẫn của bên cấp cứu qua điện thoại.
Phần lớn những lần sặc trong bữa ăn ở người già là sặc nhẹ, cơ thể tự tống ra được. Nhưng người suy kiệt ho yếu, mệt nhanh, và một lần sặc tưởng đã qua vẫn có thể để lại hậu quả trong những giờ, những ngày sau. Bài này giúp bạn phân biệt hai tình huống, biết việc làm ngay, những việc không được làm, cách theo dõi sau đó và chuẩn bị sẵn trước khi có chuyện.
Sặc còn ho được hay đã tắc đường thở
Nhìn và nghe trong vài giây đầu. Bảng dưới giúp bạn quyết định ngay nên làm gì.
| Bạn thấy và nghe | Tình huống | Việc làm ngay |
|---|---|---|
| Ho mạnh, ho thành tiếng, mặt đỏ, vẫn nói được vài chữ | Sặc, đường thở còn thông | Dừng ăn, giữ ngồi thẳng, để người bệnh tự ho, ở bên cạnh |
| Ho yếu dần, thở khò khè, giọng ướt nhưng vẫn thở | Sặc, cơ thể đang khó tống ra | Dừng ăn, giữ ngồi thẳng, nhắc ho; không đỡ thì gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu |
| Không ho ra tiếng, không nói được, ôm cổ, mắt hoảng hốt | Có thể tắc đường thở | Gọi cấp cứu ngay; người đã học sơ cứu thì làm như đã được dạy |
| Môi, mặt tím tái, thở rít hoặc không thấy thở | Tắc đường thở nặng | Gọi cấp cứu ngay, làm theo hướng dẫn qua điện thoại |
| Lả đi, không đáp lời, mềm người | Cấp cứu | Gọi cấp cứu ngay, đặt người bệnh nằm theo hướng dẫn qua điện thoại |
Nếu không chắc người bệnh còn thở được hay không, coi như là tình huống nặng và gọi cấp cứu. Gọi thừa còn hơn gọi muộn.
Khi người bệnh còn ho được: các bước
Ho là cách cơ thể tự làm sạch đường thở. Việc của bạn là không cản trở và giữ an toàn.
- Dừng đút ngay, đặt bát thìa xuống, không cho thêm thức ăn hay nước vào miệng.
- Giữ người bệnh ngồi thẳng, hơi cúi người về phía trước nếu họ ngồi được. Người đang nửa nằm thì nâng đầu giường cao lên.
- Nói chậm, bình tĩnh: “Bố cứ ho đi, con ở đây.” Người bệnh hoảng sẽ thở gấp và ho kém hơn.
- Không vỗ mạnh vào lưng khi người bệnh đang ho tốt; không dốc ngược, không lắc người.
- Nếu thấy thức ăn ở ngay trong khoang miệng, lau ra nhẹ nhàng bằng gạc hoặc khăn. Không thọc ngón tay sâu vào họng.
- Chờ đến khi hết ho, thở đều lại, giọng trong trở lại.
- Cho người bệnh nghỉ ngơi ở tư thế ngồi. Không cho uống nước “cho trôi” ngay sau cơn ho.
- Hỏi người bệnh có muốn ăn tiếp không. Nếu mệt, dừng bữa, để bữa phụ sau. Ghi lại vào sổ.
Nếu cơn ho kéo dài mãi không dứt, ho ngày càng yếu, người bệnh mệt lả hoặc bắt đầu khó thở, chuyển sang xử lý như tình huống nặng: gọi cấp cứu.
Khi người bệnh không ho, không nói, không thở được
Đây là tình huống tính bằng phút. Nếu trong nhà có hai người, một người gọi cấp cứu, một người ở bên người bệnh.
- Gọi cấp cứu ngay, bật loa ngoài để vừa nghe hướng dẫn vừa dùng hai tay.
- Nói ngắn: người già bao nhiêu tuổi, đang ăn thì bị sặc, không thở được, địa chỉ nhà và cách vào nhà.
- Người đã học sơ cứu dị vật đường thở thì làm đúng các động tác đã được dạy, phù hợp với tư thế của người bệnh (ngồi được hay nằm liệt).
- Người chưa học thì làm theo từng câu hướng dẫn qua điện thoại, không tự nghĩ ra cách.
- Nếu thấy rõ dị vật ở miệng thì lấy ra; không móc mò sâu vào họng khi không nhìn thấy.
- Nếu người bệnh lả đi, không đáp lời, làm theo hướng dẫn qua điện thoại về tư thế đặt nằm và các việc tiếp theo.
- Nhờ người khác mở cửa, dọn lối đi, chuẩn bị giấy tờ, danh sách thuốc đang dùng để đưa người cấp cứu.
Kể cả khi dị vật đã ra và người bệnh thở lại được, vẫn cần được nhân viên y tế kiểm tra, vì người già sau một lần tắc đường thở có thể còn tổn thương hoặc còn sót thức ăn trong đường thở.
Sau cơn sặc: khi nào gọi nhân viên y tế, khi nào đi cấp cứu
Gọi cấp cứu ngay khi khó thở tăng dần. Trong vài giờ sau cơn sặc, nếu người bệnh thở nhanh, thở rít, môi tím, vã mồ hôi, lơ mơ, không chờ thêm.
Báo nhân viên y tế trong ngày khi có sốt. Sốt, ho có đờm, khò khè, mệt hơn mọi ngày trong một hai ngày sau một lần sặc là điều nhân viên y tế cần biết ngay.
Báo nhân viên y tế khi giọng ướt kéo dài. Giọng không trong trở lại, người bệnh hay hắng giọng, khạc nhổ suốt buổi.
Báo nhân viên y tế khi sặc lặp lại. Hai ba lần trong một tuần, dù mỗi lần đều tự ho ra được, nghĩa là cách cho ăn hiện tại cần được xem lại.
Theo dõi bằng sổ trong hai ngày sau. Ghi nhiệt độ nếu có nhiệt kế, cách thở, có ho đờm không, ăn được bao nhiêu, có tỉnh táo như thường không. Đọc lại sổ cho nhân viên y tế khi gọi.
Đêm đầu tiên ngủ gần người bệnh. Nằm cùng phòng hoặc để cửa mở, nâng đầu giường như đã được dặn, để nghe được tiếng ho, tiếng thở bất thường.
Chuẩn bị sẵn từ hôm nay
Những việc nhỏ dưới đây làm một lần, có thể quyết định mọi thứ vào lúc có chuyện.
- Ít nhất hai người trong nhà đi học một khoá sơ cứu cơ bản, có phần xử lý dị vật đường thở ở người lớn và người nằm liệt.
- Dán một tờ giấy ở đầu giường: họ tên, tuổi, bệnh nền đã biết, thuốc đang dùng, dị ứng, địa chỉ nhà và đường vào.
- Điện thoại luôn sạc pin, để chỗ cố định gần giường.
- Thống nhất trước trong nhà: ai gọi cấp cứu, ai ở bên người bệnh, ai mở cửa.
- Cửa nhà, cổng mở được từ bên trong mà không phải tìm chìa; lối từ phòng người bệnh ra cửa không bị chắn.
- Khăn sạch, gạc, đèn pin nhỏ để ngay trên khay ăn.
- Nếu người bệnh đã bàn với bác sĩ về mục tiêu chăm sóc, mong muốn về cấp cứu ở những ngày cuối đời, giữ giấy tờ đó ở chỗ cả nhà biết.
Chuẩn bị không phải để chờ điều xấu, mà để khi có chuyện bạn đỡ hoảng và làm được việc cần làm.
Giảm nguy cơ sặc ở những bữa sau
Sau mỗi lần sặc, nhìn lại bữa ăn đó để tìm điều có thể đổi. Mọi thay đổi lớn về độ mềm, cách ăn nên hỏi nhân viên y tế trước.
| Điều hay gặp trước khi sặc | Thử đổi |
|---|---|
| Người bệnh buồn ngủ, vừa thức dậy | Chờ tỉnh hẳn mới cho ăn, chọn giờ tỉnh táo nhất |
| Ngồi chưa thẳng, đầu ngửa | Kê lại gối, cằm hơi cúi, người cho ăn ngồi ngang tầm mắt |
| Thìa đầy, đút nhanh | Thìa nhỏ, chờ nuốt xong mới cho thìa tiếp |
| Uống nước loãng | Hỏi nhân viên y tế về độ sánh phù hợp |
| Món có hai độ đặc, món vụn | Đổi sang món mềm đồng nhất theo hướng dẫn |
| Nói chuyện, cười lúc miệng có thức ăn | Hỏi han lúc miệng đã trống |
| Cuối bữa, người bệnh đã mệt | Chia nhỏ bữa, dừng sớm hơn |
Ghi vào sổ mỗi lần sặc xảy ra ở món nào, lúc nào trong bữa, người bệnh đang ở tư thế nào. Sau vài lần, quy luật thường hiện ra rõ ràng.
Sai lầm hay gặp khi người già bị sặc
Những việc này đều xuất phát từ hoảng hốt và muốn giúp nhanh, nhưng có thể làm tình hình nặng thêm.
- Vỗ lưng thật mạnh khi người bệnh đang ho tốt, làm cơn ho rối loạn.
- Cho uống nước ngay để “trôi xuống”, trong khi đường thở còn đang kích thích.
- Thọc ngón tay sâu vào họng mò dị vật không nhìn thấy, có thể đẩy sâu thêm.
- Dốc ngược người già, lắc mạnh, bế người nằm liệt dậy đột ngột.
- Bỏ người bệnh một mình để chạy đi gọi người hoặc đi tìm điện thoại.
- Tiếp tục cho ăn hết bát ngay sau khi vừa sặc.
- Thấy đã đỡ thì thôi, không theo dõi, không kể với nhân viên y tế.
Một sai lầm khác ít ai để ý là làm theo mẹo truyền miệng: nuốt miếng cơm to cho “đẩy” xương xuống, uống giấm, ngậm vỏ chanh. Với người nuốt yếu, những mẹo này thêm một lần nuốt khó và thêm một lần có thể sặc. Hóc xương, nuốt phải vật cứng thì không tự xử lý, đưa đi khám.
Bình tĩnh lại sau cơn sặc, cho cả hai người
Với người bệnh, một lần sặc là một lần rất sợ. Có người sau đó không dám ăn, không dám uống. Ngồi lại bên họ, nói nhẹ nhàng rằng mọi chuyện đã qua, cả nhà sẽ cho ăn chậm hơn, mềm hơn. Không trách “sao ăn vội thế”, không kể lại cơn sặc trước mặt người bệnh như một câu chuyện đáng sợ.
Với người chăm, những phút đó cũng là cú sốc. Nhiều người run tay, khóc, rồi tự trách mình đã cho ăn sai. Sặc có thể xảy ra ngay cả khi mọi thứ đã làm đúng, vì đó là đặc điểm của người nuốt yếu, không phải lỗi của riêng ai. Sau khi người bệnh đã ổn, bạn cũng cần ngồi xuống, uống một cốc nước, kể lại cho người thân nghe. Nếu những lần như vậy khiến bạn sợ đến mức mất ngủ, sợ cầm thìa, hãy nói với nhân viên y tế đang theo dõi người bệnh và nhờ người trong nhà chia bớt các bữa.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị sặc nhưng vẫn ho được thì có nên vỗ lưng không?
Không nên vỗ mạnh khi người bệnh đang ho tốt, vì ho là cách tự tống dị vật ra hiệu quả nhất. Giữ người ngồi thẳng, hơi cúi về trước, để họ ho và ở bên cạnh. Ho yếu dần hoặc khó thở thì gọi cấp cứu.
Sặc xong có nên cho uống nước ngay cho trôi không?
Không nên. Đường thở còn đang kích thích, uống ngay dễ gây sặc tiếp. Chờ người bệnh hết ho, thở đều và giọng trong trở lại, rồi mới hỏi ý họ có muốn uống, ăn tiếp hay nghỉ.
Làm sao biết người già bị tắc đường thở chứ không phải sặc nhẹ?
Tắc đường thở thường là không ho ra tiếng, không nói được, ôm cổ, thở rít hoặc không thở, môi mặt tím đi. Thấy những dấu hiệu này, hoặc không chắc người bệnh còn thở được không, hãy gọi cấp cứu ngay.
Sau khi sặc đã ổn thì cần theo dõi bao lâu?
Nên để ý sát trong một hai ngày: cách thở, có sốt, ho đờm, khò khè hay mệt hơn không. Có những dấu hiệu đó, hoặc khó thở tăng dần, cần báo nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu, không chờ tự khỏi.
Người nằm liệt giường bị sặc thì có làm sơ cứu giống người đứng được không?
Cách làm khác nhau tuỳ tư thế người bệnh. Vì vậy nên học sơ cứu có hướng dẫn riêng cho người nằm liệt từ trước. Khi có chuyện mà chưa học, gọi cấp cứu và làm theo đúng hướng dẫn qua điện thoại.
Người già hay sặc có nên ngừng cho ăn bằng miệng không?
Gia đình không tự quyết điều này. Sặc lặp lại là lý do để nhân viên y tế đánh giá lại việc nuốt và hướng dẫn cách ăn an toàn hơn. Cách nuôi ăn phù hợp cần được bàn giữa người bệnh, gia đình và bác sĩ.