Khi người thân yếu dần, những câu nên hỏi bác sĩ xoay quanh năm nhóm: điều gì có thể đang gây ra thay đổi, thuốc nào cần giữ hay bỏ, gia đình chăm ở nhà thế nào, dấu hiệu nào phải gọi y tế ngay, và khi bệnh nặng dần thì mục tiêu chăm sóc là gì. Viết sẵn ra giấy, chọn ba câu quan trọng nhất để hỏi trước, ghi câu trả lời ngay tại chỗ.
Bài này đưa ra danh sách câu hỏi theo từng nhóm, kèm lý do vì sao nên hỏi, để bạn chọn những câu hợp với tình trạng của ông bà. Không cần hỏi hết trong một lần; danh sách dùng được cho nhiều buổi khám nối tiếp nhau.
Ra khỏi phòng mới nhớ điều muốn hỏi
Chị Hoa đưa mẹ đi khám sau hai tháng mẹ yếu hẳn. Cả tuần chị nghĩ về những điều muốn hỏi: mẹ có cần ăn gì thêm không, thuốc huyết áp có làm mẹ chóng mặt không, mẹ nằm nhiều thì có cần xoay người không, khi nào thì phải đưa mẹ đi cấp cứu. Vào phòng khám, bác sĩ hỏi han, khám, kê đơn. Chị chỉ kịp hỏi một câu về thuốc.
Ra đến bãi xe chị mới nhớ ra những câu còn lại. Về nhà, chị tra mạng, đọc được mỗi nơi một kiểu, càng đọc càng rối.
Không phải chị Hoa quên vì không quan tâm. Trong phòng khám, người nhà thường lo lắng, chú ý dồn vào người bệnh và lời bác sĩ, nên những câu hỏi chuẩn bị trong đầu dễ trôi mất. Cách duy nhất chắc chắn là viết ra giấy, cầm trên tay, và hỏi theo thứ tự quan trọng. Bác sĩ cũng dễ trả lời hơn khi câu hỏi rõ ràng và ngắn gọn.
Chọn ba câu quan trọng nhất
Thời gian khám có hạn, không phải câu hỏi nào cũng hỏi được trong một lần. Làm theo thứ tự sau vào tối hôm trước buổi khám:
- Viết ra tất cả những gì bạn và người trong nhà muốn biết, không cần sắp xếp.
- Hỏi ông bà muốn biết điều gì. Câu hỏi của chính người bệnh luôn được ưu tiên.
- Gạch những câu có thể hỏi điều dưỡng, dược sĩ hoặc nhân viên y tế ở trạm gần nhà.
- Chọn ba câu quan trọng nhất cho lần này: thường là một câu về nguyên nhân hoặc hướng đi, một câu về thuốc, một câu về dấu hiệu cần gọi y tế.
- Viết ba câu đó lên đầu trang, chữ to. Các câu còn lại viết bên dưới, hỏi nếu còn thời gian.
- Trong phòng khám, nói ngay từ đầu: "Con có ba câu muốn hỏi bác sĩ ạ". Bác sĩ sẽ biết để dành thời gian.
Nếu không hỏi kịp, hỏi xem có thể hỏi thêm vào lúc nào, qua ai. Câu hỏi chưa được trả lời thì chuyển sang danh sách lần sau, đừng bỏ.
Câu hỏi về nguyên nhân và hướng đi
Những câu này giúp gia đình hiểu điều gì đang diễn ra, thay vì tự đoán. Bác sĩ có thể chưa trả lời chắc chắn ngay, nhưng sẽ cho biết cần làm gì tiếp theo.
- "Những thay đổi của bố trong hai tháng nay có thể do những nguyên nhân nào? Cần làm gì để biết rõ hơn?"
- "Có điều gì trong số đó có thể chữa được hoặc làm nhẹ đi không?"
- "Có cần làm xét nghiệm gì không? Xét nghiệm đó để làm gì, có mệt cho mẹ không?"
- "Theo bác sĩ, trong vài tuần đến vài tháng tới, gia đình nên chuẩn bị cho điều gì?"
- "Có cần khám thêm ở chuyên khoa nào không, hay bác sĩ theo dõi tiếp được?"
- "Lần khám tới là khi nào, và nếu tình trạng thay đổi thì có nên đến sớm hơn không?"
Nếu bác sĩ dùng từ chuyên môn bạn không hiểu, cứ hỏi lại: "Bác sĩ giải thích giúp con bằng lời đơn giản được không ạ?". Đó là câu hỏi hoàn toàn bình thường.
Với những xét nghiệm hay thủ thuật bác sĩ đề nghị, gia đình có quyền hỏi lợi ích, phiền hà cho ông bà, và nếu không làm thì sao. Quyết định nên có tiếng nói của ông bà nếu ông bà còn tham gia được.
Câu hỏi về thuốc
Người già yếu thường dùng nhiều thuốc cùng lúc, và thuốc cũng có thể góp phần làm mệt, chóng mặt, lẫn hơn. Mang theo túi thuốc và hỏi:
- "Trong các thuốc mẹ đang dùng, thuốc nào thật sự cần, thuốc nào có thể xem lại?"
- "Có thuốc nào có thể làm mẹ mệt, buồn ngủ, chóng mặt, ăn kém không?"
- "Thuốc mới này uống lúc nào, trước hay sau ăn, nếu quên một lần thì làm sao?"
- "Nếu mẹ nuốt viên khó, có được nghiền hay bẻ không, hay cần dạng khác?"
- "Mẹ đang uống thêm thuốc nam, thuốc bổ này, có được dùng cùng không?"
- "Sau khi đổi thuốc, cần để ý dấu hiệu gì, và khi nào gọi lại?"
Ghi câu trả lời ngay cạnh tên thuốc. Không tự ngừng, bớt hay nghiền thuốc khi chưa hỏi, vì một số thuốc không được bẻ hay nghiền. Nếu ông bà dùng thuốc của nhiều bác sĩ khác nhau, nói rõ điều này để bác sĩ xem tổng thể.
Câu hỏi về chăm sóc tại nhà
Đây là nhóm câu hỏi gia đình hay quên nhất, trong khi lại là thứ dùng đến mỗi ngày. Bảng dưới gợi ý câu hỏi và lý do nên hỏi.
| Câu hỏi | Vì sao nên hỏi |
|---|---|
| Bố nên vận động đến mức nào, có cần tập gì không? | Để không để bố nằm quá nhiều, cũng không tập quá sức |
| Ăn uống có cần kiêng gì, thức ăn cần mềm hay đặc thế nào? | Đặc biệt khi bố ho, sặc lúc ăn |
| Bố nằm nhiều thì gia đình cần xoay trở, chăm da thế nào? | Để phòng loét tì đè từ sớm, đúng cách |
| Những việc nào gia đình tự làm được, việc nào phải nhờ nhân viên y tế? | Để không tự làm những thủ thuật nguy hiểm |
| Có thể nhờ nhân viên y tế đến nhà hướng dẫn hoặc khám không? | Khi bố đi lại quá khó |
| Có dụng cụ nào nên có ở nhà không? | Để chọn đúng thứ, đúng cỡ, tránh mua thừa |
| Nên ghi chép gì mỗi ngày để lần sau báo bác sĩ? | Để buổi khám sau có đủ thông tin |
Nếu bác sĩ không có đủ thời gian, hỏi xem điều dưỡng có thể hướng dẫn thêm không. Nhiều kỹ năng chăm sóc học trực tiếp một lần từ nhân viên y tế sẽ an toàn hơn nhiều so với tự học.
Khi bệnh nặng dần: hỏi về mục tiêu chăm sóc
Vì sao cần hỏi. Khi ông bà yếu đi theo thời gian, sẽ có lúc gia đình cần chọn giữa nhiều hướng: điều trị tích cực hơn, hay ưu tiên sự dễ chịu, ở nhà hay vào viện. Hỏi sớm, khi chưa có chuyện gấp, giúp gia đình bình tĩnh hơn khi đến lúc.
Câu mở đầu nhẹ nhàng. "Thưa bác sĩ, gia đình muốn hiểu rõ hơn về tình trạng của bố để chuẩn bị. Bác sĩ cho gia đình biết những gì có thể xảy ra trong thời gian tới được không ạ?"
Những câu nên hỏi. "Điều trị này giúp được gì cho bố, có phiền hà gì?", "Nếu bố yếu đi nhiều, mình có những lựa chọn nào?", "Chăm sóc giảm nhẹ là gì, có phù hợp với bố không?", "Gia đình nên làm gì để bố được dễ chịu nhất?"
Tiếng nói của ông bà. Nếu ông bà còn tỉnh táo, hỏi ông bà muốn được chăm thế nào, muốn ở đâu, điều gì quan trọng nhất với ông bà. Những mong muốn đó nên được ghi lại và nói với bác sĩ.
Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà. Mỗi gia đình, mỗi người bệnh có lựa chọn riêng. Bác sĩ giải thích các lựa chọn; quyết định là của người bệnh và gia đình cùng bác sĩ, không ai nên áp đặt.
Những sai lầm hay gặp khi hỏi bác sĩ
Hỏi điều đọc trên mạng theo kiểu chất vấn. Nếu bạn đọc được điều gì đó, cứ hỏi, nhưng hỏi như một câu hỏi: "Con có đọc được điều này, có đúng với trường hợp của mẹ không ạ?". Bác sĩ sẽ giải thích dễ dàng hơn.
Ngại hỏi lại. Gật đầu khi chưa hiểu rồi về nhà làm sai. Hỏi lại cho đến khi hiểu là điều bình thường.
Mỗi người con hỏi một kiểu. Nhiều anh chị em gọi cho bác sĩ riêng rẽ, hỏi trùng lặp và nghe mỗi người hiểu một kiểu. Nên chọn một người làm đầu mối liên lạc, rồi chia sẻ lại cho cả nhà.
Chỉ hỏi về bệnh, không hỏi về chăm. Phần lớn thời gian ông bà ở nhà, không ở phòng khám. Câu hỏi về chăm sóc hằng ngày cũng quan trọng như câu hỏi về bệnh.
Không ghi lại câu trả lời. Nghe thì nhớ, về đến nhà đã quên một nửa. Ghi ngay bên cạnh câu hỏi trên tờ giấy, vài chữ là đủ, rồi tối đó chép sạch vào sổ.
Câu hỏi về dấu hiệu nguy hiểm: khi nào gọi y tế, khi nào cấp cứu
Đây là nhóm câu hỏi không nên bỏ qua trong bất kỳ buổi khám nào. Hãy hỏi cụ thể cho trường hợp của ông bà:
- "Với tình trạng của bố, những dấu hiệu nào thì cần gọi cấp cứu ngay?"
- "Dấu hiệu nào thì đưa đi khám trong ngày, dấu hiệu nào có thể chờ đến lần hẹn?"
- "Ngoài giờ hành chính, gia đình nên liên lạc với ai?"
- "Nếu bố đột ngột khó thở, lơ mơ, yếu một bên người, gia đình nên làm gì trong lúc chờ?"
Nói chung, khó thở, đau ngực, lơ mơ khó đánh thức, lú lẫn đột ngột, méo miệng hoặc yếu nửa người, ngã đập đầu, nôn ra máu là những dấu hiệu phải gọi cấp cứu ngay với hầu hết người già. Câu trả lời riêng của bác sĩ cho ông bà nên được ghi lại và dán ở chỗ cả nhà thấy.
Một câu nên hỏi cho chính mình: "Gia đình chăm ở nhà đã lâu, bác sĩ có lời khuyên gì để người chăm đỡ kiệt sức không?". Bác sĩ thường thấy rõ khi người chăm đang quá tải, và có thể gợi ý những hỗ trợ bạn chưa nghĩ tới.
Câu hỏi thường gặp
Nên hỏi bác sĩ bao nhiêu câu trong một lần khám?
Nên chọn ba câu quan trọng nhất để hỏi trước, sau đó hỏi thêm nếu còn thời gian. Những câu chưa kịp hỏi có thể hỏi điều dưỡng, dược sĩ, hoặc ghi lại cho lần khám sau.
Có nên hỏi bác sĩ về tiên lượng trước mặt ông bà không?
Tuỳ ông bà muốn biết đến đâu. Nhiều người già muốn được biết và được tham gia quyết định. Nếu chưa rõ, có thể hỏi ông bà trước, hoặc xin nói riêng với bác sĩ một lúc rồi cùng bàn cách chia sẻ với ông bà.
Bác sĩ dùng nhiều từ chuyên môn, hỏi lại có bị coi là phiền không?
Hỏi lại để hiểu đúng là việc bình thường và cần thiết. Bạn thử nói: "Con xin nhắc lại để chắc là con hiểu đúng" rồi nói lại bằng lời của mình, để bác sĩ sửa nếu chưa đúng.
Có nên đưa ông bà đi khám nhiều nơi để so sánh không?
Khám nhiều nơi cùng lúc dễ dẫn tới nhiều đơn thuốc chồng chéo và thông tin rối. Nếu muốn có ý kiến thứ hai, hãy mang theo toàn bộ kết quả và đơn thuốc cũ, và cho bác sĩ đang theo dõi biết.
Chăm sóc giảm nhẹ có nghĩa là bỏ điều trị không?
Không. Chăm sóc giảm nhẹ tập trung giúp người bệnh dễ chịu hơn, bớt đau, bớt khó chịu, và có thể đi cùng các điều trị khác. Hãy hỏi bác sĩ cụ thể chăm sóc giảm nhẹ sẽ giúp gì cho trường hợp của ông bà.
Ai trong nhà nên là người hỏi bác sĩ?
Nên chọn một người làm đầu mối, thường là người chăm chính hoặc người hiểu chuyện y tế nhất. Người đó hỏi, ghi lại, rồi chia sẻ cho cả nhà, tránh mỗi người gọi một lần và nghe mỗi người một kiểu.