Khi người già ăn ít đi và sụt cân, gia đình nên làm hai việc song song: cân đều đặn mỗi tuần theo cùng một cách, và ghi lại ăn uống trong vài ngày, rồi mang các con số đó đi khám. Sụt cân không rõ lý do ở người già luôn đáng để bác sĩ xem, vì nguyên nhân phía sau có thể rất khác nhau, từ răng miệng, nỗi buồn, tác dụng của thuốc cho đến bệnh cần điều trị.
Bài này không bàn chuyện nấu món gì hay cho ăn thế nào. Nó giúp bạn nhận ra mức độ, có số liệu đáng tin để kể với bác sĩ, và biết lúc nào không thể chờ thêm. Mọi quyết định về chế độ ăn đặc biệt hay sản phẩm bổ sung nên để nhân viên y tế hướng dẫn.
Bát cơm bỏ dở của ông
Ông Tâm bảy mươi tám tuổi, trước giờ ăn khoẻ, bữa nào cũng hai bát. Từ sau Tết ông chỉ ăn lưng bát rồi buông đũa, bảo "no rồi". Con gái nghĩ ông kén món, đổi sang cháo, sang phở, ông vẫn ăn vài thìa là thôi. Ba tháng sau, chiếc thắt lưng ông dùng nhiều năm phải đục thêm hai lỗ.
Gia đình lúng túng vì không biết ông đã gầy đi bao nhiêu. Nhà không có cân, ông thì gạt đi mỗi khi con hỏi. Đến buổi khám, bác sĩ hỏi ông sụt bao nhiêu cân, trong bao lâu, ăn mỗi ngày được những gì, cả nhà chỉ trả lời được "chắc cũng gầy nhiều".
Hai câu hỏi đó, sụt bao nhiêu trong bao lâu và ăn được những gì, là thứ gia đình hoàn toàn chuẩn bị được ở nhà. Phần còn lại của bài là cách làm việc ấy cho gọn và chính xác, không biến bữa ăn của ông bà thành một cuộc kiểm tra.
Nếu nhà bạn cũng đang ở tình cảnh như gia đình ông Tâm, đừng tự trách vì đã không cân từ sớm. Bắt đầu từ tuần này vẫn kịp: một con số hôm nay, một con số tuần sau, cộng với ba ngày ghi ăn uống, đã đủ để buổi khám tới có nội dung rõ ràng hơn hẳn so với lời kể theo trí nhớ.
Vì sao ăn ít ở người già cần để ý sớm
Người trẻ bỏ vài bữa thì ăn bù được. Người già thì khác: cơ bắp mất đi khi ăn thiếu rất khó lấy lại, và cơ yếu kéo theo đi lại khó, dễ ngã, nằm nhiều hơn, rồi lại ăn ít hơn. Một vòng xoáy như vậy có thể diễn ra chỉ trong vài tháng.
Ăn ít cũng thường là dấu hiệu bề ngoài của một chuyện khác. Có thể là hàm răng giả lỏng làm nhai đau, miệng khô, vị giác nhạt đi, táo bón kéo dài làm đầy bụng. Có thể là nỗi buồn sau khi mất bạn đời, cảm giác ăn một mình không ngon. Cũng có khi là do thuốc đang dùng, hoặc một bệnh bác sĩ cần tìm ra. Gia đình không cần và không nên đoán xem là gì, nhưng biết được nhiều khả năng như vậy sẽ giúp bạn không gạt đi bằng câu "già thì ăn ít".
Điều quan trọng nhất là xu hướng. Một hôm ăn ít không đáng lo. Ăn ít kéo dài nhiều ngày, cân giảm dần qua các tuần, quần áo rộng ra, đó là lúc cần bác sĩ.
Cân tại nhà mỗi tuần sao cho số đo đáng tin
Một chiếc cân sức khoẻ thông thường là đủ. Điều làm cho số đo có giá trị không phải là cân đắt tiền mà là cân đúng một cách giống nhau mỗi lần.
- Chọn một ngày cố định trong tuần, cân vào buổi sáng sau khi ông bà đi vệ sinh, trước khi ăn sáng.
- Đặt cân trên nền phẳng và cứng, không đặt trên thảm. Mỗi lần đặt đúng chỗ cũ.
- Mặc bộ đồ mỏng giống nhau, bỏ dép, bỏ điện thoại và chìa khoá trong túi.
- Có người đứng sát bên cạnh, tay đỡ hờ ở khuỷu tay; nếu ông bà đứng không vững, hãy dùng cách cân người bế: người khoẻ cân một mình, rồi bế hoặc đỡ ông bà cùng đứng lên cân, lấy hiệu số. Không bắt người đang yếu đứng một mình trên cân.
- Ghi số ngay vào sổ cùng ngày cân, không ghi theo trí nhớ.
- Không bình luận con số trước mặt ông bà. Một câu nhẹ như "để con ghi lại cho bác sĩ xem" là đủ.
Với người đã không đứng được, việc cân cần dụng cụ hoặc cách làm riêng; hãy hỏi nhân viên y tế. Khi chưa cân được, đo vòng cánh tay hoặc theo dõi quần áo, thắt lưng, nhẫn cũng cho biết xu hướng.
Nhật ký ăn ba ngày: mẫu ghi
Ghi ba ngày liên tiếp, trong đó có một ngày cuối tuần nếu được. Ghi ăn được bao nhiêu so với phần dọn ra, không cần cân đong. Dưới đây là cách một gia đình ghi:
| Bữa | Dọn ra | Ăn được | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sáng | Một bát cháo thịt nhỏ, một cốc sữa | Nửa bát cháo, vài ngụm sữa | Than miệng đắng, ăn chậm |
| Giữa buổi | Một quả chuối | Không ăn | Ngủ gật |
| Trưa | Lưng bát cơm, cá kho, canh bí | Ba thìa cơm, húp hết canh | Bỏ cá, kêu khó nhai |
| Chiều | Một cốc nước cam | Hết cốc | Uống ngon miệng |
| Tối | Bát phở nhỏ | Một phần ba | Ăn cùng cháu nên ngồi lâu hơn |
| Nước uống cả ngày | Ghi số cốc | Khoảng bốn cốc | Uống ít hơn trước |
Đọc lại ba ngày, bạn sẽ thấy những điều bác sĩ rất cần: món nào bị bỏ (đồ cần nhai), lúc nào ăn khá hơn (khi có người ăn cùng), uống nước ít hay nhiều. Những ghi chú nhỏ như "kêu khó nhai" hay "miệng đắng" thường quý hơn cả con số.
Nếu nhiều người cùng cho ăn, để cuốn nhật ký ngay cạnh chỗ để bát đũa và dặn ai cho ăn bữa nào thì ghi bữa đó, tránh mỗi người nhớ một kiểu.
Những điều gia đình tự xem trước buổi khám
Trước khi đi khám, dành một buổi xem nhanh những điều dưới đây. Đây không phải là tự chẩn đoán, mà là gom thông tin để bác sĩ có đủ dữ kiện.
- Răng và miệng: răng giả còn khít không, có chỗ loét, chảy máu, lưỡi trắng dày, miệng khô không.
- Nuốt: có ho, sặc, hắng giọng khi ăn uống, có giữ thức ăn lâu trong miệng không. Nếu có, báo bác sĩ rõ ràng.
- Đi ngoài: mấy ngày đi một lần, có đau bụng, đầy bụng không, phân có màu bất thường không.
- Thuốc: gom tất cả thuốc, kể cả thuốc nam, thuốc bổ, cho vào một túi mang theo. Ghi thời điểm bắt đầu ăn kém, xem có trùng với lúc đổi thuốc không.
- Tâm trạng: gần đây có mất mát, chuyển nhà, ở một mình nhiều hơn, có hay nói chán sống không.
- Bữa ăn: ai nấu, ăn cùng ai, ăn ở đâu, món có hợp khẩu vị cũ của ông bà không.
Mang theo sổ cân, nhật ký ăn ba ngày và túi thuốc. Bác sĩ sẽ quyết định cần xét nghiệm gì; gia đình chỉ cần kể đúng điều đã thấy.
Nói chuyện với ông bà về chuyện ăn uống
Nhiều người già nhạy cảm khi bị nhắc chuyện ăn ít, vì với họ bát cơm gắn với sức khoẻ, với việc "còn làm được gì cho con cháu". Hỏi dồn "sao bố không ăn" dễ khiến ông bà ăn cố cho xong hoặc né bữa. Cách hỏi nên ngắn, cụ thể và đặt ông bà vào vị trí người được hỏi ý kiến.
Vài câu mẫu bạn có thể dùng: "Hôm nay bố thấy món nào dễ ăn nhất?", "Cơm có cứng quá không, mai con nấu mềm hơn nhé?", "Mẹ có thấy miệng đắng hay đau răng không?", "Mai con nấu món canh ngày xưa mẹ hay nấu, mẹ chỉ con cho đúng vị nhé". Câu cuối thường mở ra chuyện trò và làm ông bà thấy mình vẫn có ích.
Tránh so sánh với ngày xưa ("hồi trước bố ăn ba bát cơ mà"), tránh nhắc đến chi phí đồ ăn, và đừng đưa con số cân nặng ra để thúc ép. Nếu ông bà nói những câu như "ăn làm gì cho tốn", hãy ghi lại và kể với bác sĩ, vì đó có thể là dấu hiệu của nỗi buồn cần được quan tâm, không chỉ là chuyện khẩu vị.
Những sai lầm hay gặp
Ép ăn. Dỗ thêm thìa nữa, thìa nữa thường làm ông bà sợ bữa ăn hơn. Ép người đang nuốt khó còn có nguy cơ sặc. Bữa nhỏ, nhiều lần, có người ngồi cùng thường hiệu quả hơn.
Tự mua sữa, thuốc bổ theo quảng cáo. Sản phẩm bổ sung có chỗ dùng của nó, nhưng chọn loại nào, dùng bao nhiêu nên hỏi nhân viên y tế, nhất là khi ông bà có bệnh thận, tiểu đường hay đang dùng nhiều thuốc.
Chỉ nấu cháo loãng cho "dễ ăn". Cháo loãng làm no bụng nhanh nhưng ít chất. Nếu ông bà nhai được, món mềm nhiều chất như cơm nát, trứng hấp, cá mềm thường tốt hơn; nếu đã nuốt khó, nên nhờ nhân viên y tế hướng dẫn độ đặc phù hợp.
Đợi gầy hẳn mới đi khám. Khi đã nhìn thấy người gầy rộc, cơ đã mất khá nhiều. Đi khám khi xu hướng mới bắt đầu luôn tốt hơn.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Có những lúc ăn kém không còn là chuyện chờ đến lịch khám. Gọi nhân viên y tế hoặc đưa đi cấp cứu ngay nếu ông bà:
- Không uống được nước, môi lưỡi khô, gần như không đi tiểu cả ngày.
- Nôn liên tục, nôn ra máu hoặc chất như bã cà phê, đi ngoài phân đen.
- Đau bụng dữ dội, bụng chướng căng.
- Sặc khi ăn rồi ho không dứt, khó thở, tím môi.
- Ăn kém kèm lơ mơ, khó đánh thức hoặc lú lẫn mới xuất hiện.
Trong lúc chờ, không cố cho ăn uống thêm. Mang theo sổ cân, nhật ký ăn và túi thuốc.
Và đừng quên người nấu. Nấu từng bữa nhỏ, bị bỏ dở, rồi lại nấu, rất dễ làm người chăm nản và tự trách. Bát cơm bỏ dở không phải lỗi tay nghề của bạn. Hãy chia việc nấu với người khác trong nhà và cho mình được nghỉ một bữa.
Câu hỏi thường gặp
Người già sụt bao nhiêu cân thì đáng lo?
Không có con số chung cho mọi người, và gia đình không cần tự tính. Sụt cân rõ trong vài tháng mà không ăn kiêng, quần áo rộng ra thấy được, là đủ lý do để đi khám. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ dựa trên số cân bạn ghi lại.
Nhà không có cân thì theo dõi bằng cách nào?
Bạn có thể để ý quần áo, thắt lưng, nhẫn, đồng hồ đeo tay, độ hóp của má và cánh tay. Tuy vậy, một chiếc cân sức khoẻ thông thường giúp có con số rõ ràng hơn rất nhiều, nên mua hoặc mượn một chiếc nếu được.
Có nên cho người già ăn đêm để tăng cân không?
Thêm bữa phụ nhỏ có thể giúp một số người, nhưng có cho ăn đêm hay không còn tuỳ bệnh đang có, việc nuốt và giấc ngủ. Hãy hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng trước khi thay đổi lịch ăn.
Ông bà bảo không đói, có nên cứ để vậy không?
Không nên để vậy lâu ngày. Cảm giác không đói ở người già có thể do nhiều nguyên nhân bác sĩ cần xem. Trong lúc chờ khám, mời ăn bữa nhỏ, món ông bà thích và ngồi ăn cùng, nhưng không ép.
Sụt cân có phải lúc nào cũng là bệnh nặng không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nhiều nguyên nhân khá đơn giản như răng giả lỏng, miệng khô, táo bón hay buồn bã. Nhưng gia đình không thể tự phân biệt được, nên việc đúng là ghi lại và để bác sĩ xem.
Có nên giấu ông bà chuyện đang theo dõi cân nặng không?
Không cần giấu nhưng cũng không cần nói nặng nề. Một câu như "con ghi lại để bác sĩ xem cho chính xác" thường được chấp nhận. Tránh bình luận về con số hay so với ngày xưa trước mặt ông bà.