SuyKiet.comSuy Kiệt
Nhận ra người thân đang yếu dần

Người già đi lại khó, hay vấp ngã: nhận ra sức chân yếu đi và làm gì trước

Bước ngắn, vịn tường, suýt ngã: dấu hiệu sức chân người già yếu đi, cách ghi lại những lần suýt ngã, việc làm trong mười phút đầu sau ngã và khi nào cấp cứu.

Frail Vietnamese grandmother walking slowly along a quiet hallway with one hand on the wall, her granddaughter walking close beside her, low angle from behind, warm evening light

Sức chân của người già thường yếu đi trước khi xảy ra cú ngã đầu tiên: bước ngắn lại, lê chân, vịn tường khi đi trong nhà, đứng dậy khỏi ghế phải chống tay nhiều lần, có những lần "suýt ngã" mà ông bà không kể. Nhận ra sớm những dấu hiệu này, ghi lại từng lần suýt ngã và đưa đi khám giúp gia đình có cơ hội làm chậm quá trình và tránh một cú ngã nặng.

Bài này tập trung vào việc nhận ra và ghi lại, những việc an toàn làm ngay trong tuần, và cách xử trí trong mười phút đầu nếu ông bà đã ngã. Kỹ thuật đỡ, chuyển người nằm lâu và tập luyện cụ thể nên được nhân viên y tế chỉ trực tiếp.

Mẹ bắt đầu vịn tường

Bà Nga bảy mươi chín tuổi, sống cùng con gái. Trước đây bà đi chợ một mình, giờ bà chỉ đi trong nhà, tay luôn chạm vào thứ gì đó: mép bàn, lưng ghế, khung cửa. Con gái không để ý cho đến một tối nghe tiếng lọ hoa đổ trong bếp. Bà bảo "vấp cái dép", nhưng chân bà run khi đứng lại.

Hỏi kỹ mới biết tuần đó bà đã "suýt ngã" ba lần: một lần lúc đứng dậy khỏi bồn cầu, một lần quay người lấy bát trên cao, một lần trong đêm đi vệ sinh. Bà không kể vì sợ con lo, sợ bị cấm đi lại.

Con gái bà kể lại: "Nếu biết sớm, con đã thay đôi dép và lắp cái đèn ngủ từ lâu rồi". Những thay đổi đơn giản ấy có khi chỉ mất một buổi chiều, nhưng gia đình phải biết thì mới làm. Đây là điều rất thường gặp. Người già ít khi kể những lần suýt ngã, và gia đình thường chỉ biết khi đã có một cú ngã thật. Trong khi đó, chính những lần suýt ngã lại là thông tin quý nhất cho bác sĩ: xảy ra lúc nào, ở đâu, đang làm gì, có chóng mặt không.

Dấu hiệu sức chân đang yếu đi

Đứng dậy khó. Phải chống tay vào đầu gối hoặc tay ghế, rướn người nhiều lần mới đứng lên được, đứng xong phải đợi một lúc mới bước.

Bước chân thay đổi. Bước ngắn, chân nhấc thấp, lê dép, tiếng bước chân nặng hơn. Đi chậm hẳn so với vài tháng trước.

Tay luôn tìm chỗ vịn. Đi dọc tường, vịn bàn ghế, khung cửa, kể cả trong căn phòng quen.

Ngại cầu thang, bậc thềm. Bỏ hẳn việc lên tầng, nhờ người khác lấy đồ, đi vòng để tránh bậc.

Quay người chậm và chao. Khi quay lại phía sau hoặc đổi hướng, ông bà đứng lại, chân bước nhiều bước nhỏ, người hơi chao.

Mỏi nhanh. Đi một đoạn ngắn đã phải ngồi nghỉ, kêu chân nặng, chân run.

Sợ ngã. Ông bà tự nói "sợ ngã", không chịu đi ra ngoài. Nỗi sợ này làm ông bà ít đi lại hơn, chân càng yếu thêm.

Choáng khi đổi tư thế. Ông bà kêu tối sầm mắt, chóng mặt mỗi khi đứng dậy nhanh hoặc ngẩng đầu lên. Dấu hiệu này cần kể cho bác sĩ, vì nó hay đi trước những cú ngã và đôi khi liên quan đến thuốc đang dùng.

Ghi lại mỗi lần ngã hoặc suýt ngã

Treo một tờ giấy ở chỗ cả nhà dễ thấy, ai chứng kiến hoặc được ông bà kể thì ghi. Mỗi lần một dòng, kể cả khi không bị thương.

Ngày giờỞ đâuĐang làm gìTrước đó có gì lạHậu quả
Thứ ba, 6 giờ sángNhà vệ sinhĐứng dậy khỏi bồn cầuThan choáng khi đứng lênKhông ngã, vịn kịp
Thứ năm, 11 giờ trưaBếpVới bát trên tủ caoKhôngSuýt ngã, làm rơi bát
Thứ bảy, 2 giờ đêmLối từ giường ra nhà vệ sinhĐi tiểu đêmĐèn tắt, chưa đeo kínhNgã ngồi, không đau
Chủ nhật, chiềuBậc thềmBước xuống sânĐi dép lêKhông ngã

Nhìn bảng này, bác sĩ có thể thấy những điều mà một lần khám ngắn không thấy được: choáng khi đứng dậy, ngã ban đêm, ngã khi với cao. Gia đình cũng thấy ngay chỗ cần sửa trong nhà: đèn đêm, dép, đồ để trên cao.

Năm việc an toàn làm ngay trong tuần này

Trong khi chờ khám, vài thay đổi đơn giản giảm đáng kể nguy cơ ngã. Không cần mua sắm lớn; phần lớn là dọn dẹp và sắp xếp lại.

  1. Dọn lối đi từ giường đến nhà vệ sinh: cất dây điện, thảm nhỏ, đồ để dưới sàn. Lối này là chỗ ông bà đi nhiều nhất, kể cả ban đêm.
  2. Thêm đèn ngủ nhỏ dọc lối đi và trong nhà vệ sinh, để bật cả đêm.
  3. Đổi dép lê sang dép có quai hậu, đế không trơn. Không đi tất trên nền gạch.
  4. Đưa đồ hay dùng xuống tầm tay: bát đũa, quần áo, chai nước. Không để ông bà phải kiễng chân hay trèo ghế.
  5. Dặn ông bà ngồi ở mép giường đếm chậm vài nhịp trước khi đứng dậy, đứng lên rồi đợi một chút mới bước. Nhất là khi vừa ngủ dậy.

Gậy, khung tập đi, tay vịn nhà vệ sinh có thể rất có ích, nhưng loại nào và chiều cao bao nhiêu nên được nhân viên y tế đo và chỉnh, vì dụng cụ không hợp có thể làm ngã thêm.

Ông bà vừa ngã: làm gì trong mười phút đầu

Phản xạ đầu tiên của con cháu thường là kéo ông bà dậy thật nhanh. Đó lại là việc dễ làm tổn thương thêm. Hãy bình tĩnh làm theo thứ tự:

  1. Dừng lại vài giây. Nói với ông bà: "Bố cứ nằm yên đã, con ở đây rồi". Không kéo dậy ngay.
  2. Quan sát: ông bà có tỉnh, có trả lời được không, có đập đầu không, có chảy máu, có đau chỗ nào nhiều không, một chân có bị ngắn lại hay xoay ra ngoài không.
  3. Nếu ông bà không tỉnh, khó thở, đập đầu, đau nhiều ở hông, đùi, lưng, cổ hoặc không cử động được tay chân, giữ nguyên tư thế, đắp chăn cho ấm và gọi cấp cứu ngay.
  4. Nếu ông bà tỉnh, không đau nhiều và tự muốn dậy, để ông bà nghỉ một lúc rồi tự lăn nghiêng, chống tay quỳ lên, vịn vào một chiếc ghế vững để đứng dậy, bạn chỉ đỡ hờ. Không nâng bổng người lên.
  5. Sau khi đã ngồi lên ghế, theo dõi thêm vài giờ: có đau tăng, sưng, bầm, lơ mơ, nôn, nói khó không.
  6. Ghi lần ngã vào bảng và báo bác sĩ, kể cả khi trông có vẻ không sao.

Cách đứng dậy sau ngã và cách người nhà đỡ nên được nhân viên y tế hướng dẫn trực tiếp, vì mỗi người có tình trạng khác nhau. Bước này chỉ là nguyên tắc chung để tránh làm nặng thêm.

Kể với bác sĩ những gì về chuyện đi lại

Buổi khám thường ngắn, và ông bà hay nói "con không sao". Chuẩn bị sẵn những ý dưới đây, viết ra giấy, để buổi khám tập trung đúng chỗ:

  • Đi lại kém đi từ bao giờ, nhanh hay từ từ; so với ba tháng trước, ông bà đi được quãng đường dài bằng bao nhiêu.
  • Số lần ngã và suýt ngã trong một hai tháng gần đây, kèm bảng ghi hoàn cảnh.
  • Có choáng, tối mắt khi đứng dậy, có đau khớp gối, khớp háng, bàn chân không.
  • Mắt nhìn có kém đi, kính có còn hợp không, tai có nghe kém hơn không.
  • Danh sách thuốc đang dùng, đặc biệt những thuốc mới bắt đầu hoặc đổi liều gần đây.
  • Ông bà có sợ ngã, có bỏ đi ra ngoài vì sợ không.

Nên hỏi lại bác sĩ: ông bà có cần tập với nhân viên phục hồi chức năng không, có nên dùng gậy hay khung tập đi không, loại nào, và những dấu hiệu nào cần đưa đi khám lại sớm. Ghi câu trả lời ngay tại chỗ để cả nhà cùng đọc.

Những sai lầm hay gặp

Bắt nằm yên trên giường cho an toàn. Không đi lại thì chân yếu rất nhanh, vài tuần sau ông bà có thể không tự đứng được nữa. An toàn là đi lại có người bên cạnh và lối đi gọn, không phải nằm một chỗ.

Tự mua gậy, nạng theo cảm tính. Gậy quá cao, quá thấp, đầu gậy trơn có thể gây ngã. Nên nhờ nhân viên y tế chọn và chỉnh.

Giấu chuyện ngã với bác sĩ. Ông bà sợ bị cấm đi lại, con cháu sợ bị trách. Nhưng ngã là thông tin bác sĩ cần để tìm nguyên nhân, như choáng khi đứng, thuốc, mắt kém.

Mắng khi ông bà tự đi. Mắng làm ông bà giấu chuyện và đi một mình lúc không ai thấy, nguy hiểm hơn. Thay vào đó, hẹn những khung giờ có người đi cùng.

Sửa nhà một lần cho xong rồi thôi. Sức chân thay đổi theo tháng. Chỗ hôm nay ông bà còn đi qua được, vài tháng sau có thể thành chỗ nguy hiểm. Mỗi tháng đi một vòng quanh nhà theo đúng lối ông bà hay đi, nhìn bằng mắt của người yếu chân.

Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay

Gọi cấp cứu ngay nếu:

  • Ngã có đập đầu, nhất là sau đó lơ mơ, nôn, đau đầu tăng, nói khó.
  • Không đứng dậy được, đau nhiều ở hông, đùi, lưng hoặc cổ, chân bị ngắn hoặc xoay lệch.
  • Ngã do ngất, mất ý thức, dù chỉ vài giây.
  • Đột ngột yếu một bên tay chân, méo miệng, nói ngọng, không đi được dù trước đó vẫn đi được.
  • Ngã kèm đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh hoặc rất chậm.
  • Sau ngã vài giờ đến vài ngày mới thấy đau tăng, sưng to, bầm lan rộng, hoặc ông bà lẫn hơn hẳn so với trước khi ngã.

Nếu ông bà ngã nhẹ, đứng dậy được nhưng ngã nhiều lần trong vài tuần, hoặc đi lại kém hẳn trong vài ngày, hãy đặt lịch khám sớm, không chờ đến lần ngã tiếp theo.

Một lời cho người chăm: đừng tự mình nâng bổng ông bà sau ngã. Lưng của bạn cũng cần được giữ gìn cho những năm chăm sóc phía trước. Khi cần đỡ, gọi thêm người, và nhờ nhân viên y tế chỉ cách đỡ đúng.

Câu hỏi thường gặp

Người già hay vấp ngã có phải do tuổi già không?

Tuổi già làm cơ yếu và phản xạ chậm hơn, nhưng ngã nhiều lần thường có thêm nguyên nhân khác như choáng khi đứng, mắt kém, thuốc, bàn chân đau, nhà nhiều vật cản. Bác sĩ có thể tìm và xử lý một phần, nên hãy đi khám.

Ông bà ngã mà không đau có cần báo bác sĩ không?

Có. Một lần ngã, kể cả không đau, cho biết nguy cơ ngã lần sau đang cao. Hãy ghi lại hoàn cảnh và kể với bác sĩ ở lần khám gần nhất. Nếu có đập đầu thì theo dõi sát và gọi y tế khi có dấu hiệu bất thường.

Có nên cho người già yếu chân dùng xe lăn luôn cho an toàn?

Không nên tự quyết định. Ngồi xe lăn cả ngày khi vẫn còn đi được với người đỡ có thể làm chân yếu nhanh hơn. Nhân viên y tế sẽ đánh giá và khuyên khi nào đi bộ, khi nào cần xe lăn.

Sau khi ngã, ông bà sợ không dám đi nữa thì làm sao?

Nỗi sợ ngã rất phổ biến. Hãy đi cùng ông bà những đoạn ngắn trong nhà, khen từng tiến bộ nhỏ, sắp xếp lối đi gọn và sáng. Nếu nỗi sợ kéo dài, kể với bác sĩ để được hướng dẫn tập luyện phù hợp.

Người nhà có nên tự tập đi cho ông bà không?

Đi bộ cùng ông bà trong nhà, có người bên cạnh, thường là việc tốt. Còn các bài tập sức chân, thăng bằng cụ thể nên được nhân viên y tế hướng dẫn lần đầu, vì bài không phù hợp có thể gây ngã hoặc đau.

Ngã ban đêm hay gặp, nên làm gì trước tiên?

Thêm đèn ngủ dọc lối đi, để sẵn dép có quai cạnh giường, dặn ông bà ngồi dậy chờ một lúc trước khi đứng. Nếu ông bà dậy đêm quá nhiều lần để đi tiểu, hãy kể với bác sĩ vì điều đó cũng cần được xem.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138