Thuê người chăm người già nằm lâu tại nhà nên đi theo bốn bước: tự viết rõ việc cần làm, gặp mặt và hỏi bằng tình huống cụ thể, cho thử việc vài ngày có người nhà làm cùng, rồi ghi thoả thuận thành văn bản đơn giản. Làm đủ bốn bước thì ít khi phải đổi người liên tục, chuyện mà người bệnh nằm lâu chịu thiệt nhiều nhất.
Phần dưới đưa ra mẫu mô tả việc, bộ câu hỏi theo tình huống, lịch thử việc ba ngày, những mục nên có trong thoả thuận và các dấu hiệu nên dừng sớm. Bài không bàn giá và không giới thiệu nơi cung cấp người chăm nào.
Lần thuê đầu tiên của nhà cô Lan
Cô Lan có mẹ chồng nằm lâu, cả nhà đều đi làm nên quyết định thuê người. Người đầu tiên được một người quen giới thiệu, nói chuyện dễ nghe, nhận lời ngay. Ba tuần sau cô phát hiện bà bị đỏ cả vùng mông vì tã để quá lâu, và người chăm không biết phải xoay trở bà. Họ cũng không biết, vì chưa ai nói.
Lần thứ hai, cô ngồi viết ra một trang giấy: bà cần gì từ sáng tới tối, việc gì người chăm phải làm, việc gì không được tự làm, gọi ai khi có chuyện. Cô dùng trang đó để hỏi từng người tới gặp, cho người được chọn làm cùng con gái mình ba ngày đầu. Lần này người chăm ở lại lâu, bà cũng quen hơn.
Kinh nghiệm của nhà cô Lan cho thấy chất lượng người chăm phụ thuộc nhiều vào cách gia đình chuẩn bị. Người chăm giỏi đến mấy cũng cần biết rõ người bệnh, và người chăm còn non thì cần được chỉ việc cụ thể, có người kèm những ngày đầu.
Viết mô tả việc trước khi tìm người
Một trang giấy là đủ. Trang này vừa để hỏi người tới gặp, vừa làm nền cho thoả thuận sau này. Nên có các mục sau:
- Tình trạng người bệnh nói ngắn gọn: nằm một chỗ hay ngồi được, ăn bằng miệng hay qua ống, dùng tã hay đi bô, có lẫn hay không, tính tình thế nào.
- Việc hằng ngày: cho ăn, vệ sinh, thay tã, xoay trở theo lịch nhân viên y tế đã dặn, lau người, giặt đồ người bệnh, dọn phòng, trò chuyện.
- Việc không thuộc phần người chăm: mọi thủ thuật như đặt hay thay ống thông, hút đờm, tiêm, truyền, chăm vết loét sâu. Những việc này do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp.
- Giờ làm và ca đêm: ở lại ban đêm hay không, đêm phải dậy mấy lần, có ngày nghỉ nào trong tuần, ai thay khi người chăm nghỉ.
- Ăn ở: người chăm ở đâu, ăn cùng nhà hay tự lo, có chỗ nghỉ riêng không.
- Việc nhà khác: có phải nấu cho cả nhà, đưa đón trẻ hay không. Nên ghi thật, vì người chăm bị giao thêm việc ngoài dự kiến là lý do bỏ việc hay gặp.
Viết xong, đưa cho người thân đọc lại xem có thiếu gì. Nhiều nhà quên ghi việc ban đêm, rồi tranh cãi ngay tuần đầu.
Hỏi bằng tình huống, không hỏi chung chung
Câu hỏi "chị có kinh nghiệm không" ai cũng trả lời là có. Hỏi bằng tình huống cụ thể và nghe cách người ta mô tả việc mình sẽ làm.
| Câu hỏi tình huống | Câu trả lời đáng yên tâm | Câu trả lời cần hỏi thêm |
|---|---|---|
| Đang cho ăn mà bà ho sặc liên tục thì chị làm gì? | Ngừng đút, đỡ ngồi thẳng, để bà ho, ho không dứt hoặc khó thở thì gọi người nhà và cấp cứu | Vỗ lưng thật mạnh, cho uống nước ngay |
| Thấy một chỗ da đỏ ở mông không mất thì làm gì? | Không để bà nằm đè chỗ đó, báo người nhà, ghi lại | Xoa bóp mạnh cho tan, bôi thứ gì đó tự mua |
| Ban đêm bà kêu đòi về nhà, cứ muốn ngồi dậy thì sao? | Nói nhẹ, ngồi cạnh, giữ an toàn, báo người nhà nếu kéo dài | Buộc tay cho bà nằm yên |
| Chị đã từng xoay trở người nằm lâu chưa, làm thế nào? | Mô tả được việc báo trước, hai người hay một người, kê gối ở đâu | Chỉ nói "lật qua lật lại thôi" |
| Chị cần nghỉ thế nào trong tuần? | Nói thẳng nhu cầu nghỉ của mình | Nói không cần nghỉ ngày nào |
Người nói thật mình cần nghỉ thường đáng tin hơn người hứa làm liên tục. Người chăm không nghỉ thì cũng kiệt sức như người nhà, và người bệnh là người chịu trước.
Thử việc ba ngày có người nhà làm cùng
Thử việc là để hai bên hiểu nhau, cũng là để người bệnh quen dần với người mới. Nói trước với người được thuê rằng mấy ngày đầu có người nhà làm cùng, không phải vì nghi ngờ.
- Ngày thứ nhất: người nhà làm, người chăm mới đứng cạnh xem và hỏi. Giới thiệu với người bệnh bằng tên gọi thân mật, nói rõ "từ nay cô Hoa sẽ giúp mẹ".
- Ngày thứ hai: người chăm mới làm, người nhà đứng cạnh nhắc. Chú ý cách họ báo trước với người bệnh mỗi việc, cách che kín người khi lau, cách đỡ khi xoay.
- Ngày thứ ba: người chăm làm một mình phần lớn thời gian, người nhà ghé vào nhiều lần trong ngày, xem sổ theo dõi họ ghi.
- Cuối ngày thứ ba: ngồi lại hỏi người chăm thấy việc thế nào, có gì khó, cần thêm dụng cụ gì. Hỏi cả người bệnh nếu họ còn nói được.
- Nếu ổn, ký thoả thuận; nếu còn băn khoăn, kéo dài thêm vài ngày. Đừng vội vì sợ mất người, một quyết định vội thường phải đổi lại sau vài tuần.
Nếu nhân viên y tế có đến nhà trong thời gian này, nên để người chăm mới được nghe hướng dẫn trực tiếp về xoay trở, cho ăn và những việc riêng của người bệnh.
Chuẩn bị nhà và người bệnh trước ngày người chăm tới
Nhiều gia đình chỉ lo tìm người mà quên chuẩn bị chỗ làm việc cho người chăm. Trước ngày đầu tiên, hãy xếp đồ chăm sóc vào một tủ hoặc kệ gần giường: tã, tấm lót, khăn, găng tay, quần áo thay, gối kê, chậu, bình nước. Mỗi ngăn một loại, người mới không phải hỏi từng thứ.
Chuẩn bị chỗ ngủ cho người chăm nếu họ ở lại ban đêm, đủ gần để nghe tiếng người bệnh gọi nhưng vẫn có chút riêng tư. Một người chăm phải ngủ trên ghế nhựa cạnh giường vài tuần thì khó giữ được sức và sự kiên nhẫn.
Gom giấy tờ của người bệnh, sổ khám, giấy hẹn tái khám, hướng dẫn của nhân viên y tế vào một bìa đựng. Đặt bìa này ở chỗ cố định và chỉ cho người chăm biết, để khi phải đi cấp cứu họ cầm đi được ngay.
Cuối cùng là chuẩn bị người bệnh. Nếu người bệnh còn hiểu chuyện, nói trước vài ngày: "Mấy hôm nữa có cô tới giúp mẹ ban ngày, con vẫn về mỗi tối." Người già được báo trước thường đón người mới dễ hơn, ít có cảm giác bị giao cho người lạ.
Những điều nên ghi trong thoả thuận
Thoả thuận không cần phức tạp, một hai trang viết tay có chữ ký hai bên là đủ. Điều quan trọng là những việc dễ hiểu lầm được ghi rõ từ đầu.
- Danh sách việc được giao, lấy từ trang mô tả việc, kèm câu "những thủ thuật y tế không thuộc việc của người chăm".
- Giờ làm, ca đêm, ngày nghỉ hằng tuần, ngày nghỉ lễ tết và cách báo trước khi nghỉ.
- Khoản trả công, ngày trả, cách tính khi làm thêm hoặc nghỉ. Ghi bằng chữ cho rõ, tránh nhớ miệng.
- Cách liên lạc khi có chuyện: gọi ai trước, gọi ai sau, khi nào gọi cấp cứu không cần xin phép.
- Việc giữ riêng tư của người bệnh: không chụp ảnh người bệnh, không kể chuyện trong nhà ra ngoài.
- Báo trước bao lâu nếu một bên muốn dừng, để gia đình kịp tìm người thay và người chăm kịp tìm việc khác.
Mỗi bên giữ một bản. Khi có điều chỉnh, ghi thêm vào cuối và cùng ký. Thoả thuận rõ ràng bảo vệ cả người chăm lẫn gia đình.
Khi nào người chăm phải gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay
Dạy người chăm thuê nhận ra những lúc không được chờ người nhà về. Viết danh sách ra giấy, dán cạnh giường, và nói rõ: những lúc này cứ gọi cấp cứu trước, báo gia đình sau.
- Người bệnh khó thở, thở rít, môi tím, hoặc ho sặc không dứt sau khi ăn uống.
- Lay gọi không tỉnh, hoặc lơ mơ, lẫn lộn hơn hẳn so với buổi sáng.
- Yếu một bên người, méo miệng, nói không ra tiếng đột ngột; co giật.
- Ngã, va đập đầu, hoặc đau dữ dội ở hông, chân sau khi xoay trở.
- Sốt cao kèm run, hoặc bỏ ăn bỏ uống cả ngày: báo gia đình và nhân viên y tế đang theo dõi trong ngày.
- Ống thông tuột, tắc hay chảy máu: không tự đặt lại, gọi nhân viên y tế.
Để sẵn giấy tờ của người bệnh, sổ theo dõi và danh sách số liên lạc ở một chỗ cố định mà người chăm biết. Dặn họ mang theo khi đi cấp cứu cùng người bệnh.
Dấu hiệu nên dừng sớm và chăm cả người được thuê
Nên dừng nếu thấy những điều này. Người bệnh sợ hãi rõ rệt khi người chăm lại gần; có vết bầm không giải thích được; người chăm quát mắng, trói buộc người bệnh; tự ý cho người bệnh dùng thứ gì không có trong hướng dẫn; giấu sự cố. Gặp những điều này, đổi người ngay và báo cho nhân viên y tế xem lại tình trạng người bệnh.
Phân biệt vụng với thiếu tử tế. Người còn vụng tay nhưng hỏi han, ghi chép, biết xin lỗi thì đáng kèm thêm. Người thạo việc mà lạnh lùng, cáu kỉnh với người bệnh thì khó sửa hơn.
Người chăm thuê cũng cần được chăm. Cho họ một chỗ ngủ yên, giờ nghỉ thật, bữa ăn tử tế, và một người nhà để báo khi có khó khăn. Người chăm được đối xử tử tế thường đối xử tử tế với người bệnh, và ở lại lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người chăm qua người quen hay qua nơi giới thiệu thì tốt hơn?
Mỗi cách có ưu nhược riêng. Dù qua đâu, bạn vẫn nên tự gặp mặt, hỏi bằng tình huống cụ thể, cho thử việc vài ngày có người nhà làm cùng và ghi thoả thuận rõ ràng. Người quen giới thiệu không thay được các bước này.
Người chăm thuê có được làm thủ thuật như hút đờm, thay ống thông không?
Những thủ thuật này do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp. Ghi rõ trong thoả thuận rằng người chăm không tự làm, và khi ống thông có vấn đề thì gọi nhân viên y tế, không tự xử lý.
Thử việc bao lâu là đủ?
Thường ba ngày có người nhà làm cùng là đủ để thấy cách làm việc và để người bệnh quen dần. Nếu người bệnh nặng hoặc khó tính, có thể kéo dài thêm vài ngày. Đừng bỏ qua thử việc chỉ vì sợ người chăm từ chối.
Có nên lắp máy quay theo dõi người chăm không?
Nếu lắp, hãy nói rõ với người chăm từ đầu và ghi trong thoả thuận, không đặt ở chỗ thay đồ hay vệ sinh của người bệnh. Theo dõi không thay được việc người nhà ghé vào, xem sổ và hỏi chuyện người bệnh.
Người bệnh không chịu người chăm mới thì phải làm sao?
Người già nằm lâu thường cần thời gian làm quen. Giới thiệu nhẹ nhàng, để người nhà làm cùng mấy ngày đầu, giữ nguyên thói quen cũ của người bệnh. Nếu sau vài tuần người bệnh vẫn sợ hãi rõ rệt, nên xem lại và cân nhắc đổi người.
Người chăm thuê xin nghỉ đột ngột thì gia đình xoay thế nào?
Ngay từ đầu nên có một người dự phòng trong nhà biết toàn bộ việc, và sổ ghi lịch một ngày của người bệnh. Thoả thuận cũng nên ghi thời gian báo trước khi muốn dừng để gia đình kịp tìm người.