Điều dưỡng tại nhà là nhân viên y tế có chuyên môn, đến nhà làm những việc gia đình và người chăm thường không được tự làm, như các thủ thuật, đánh giá vết loét, theo dõi ống thông, và hướng dẫn tận tay cách chăm. Gia đình nên mời khi người bệnh có ống thông, có vết loét, vừa ra viện, hoặc khi cả nhà chưa biết chăm đúng cách những việc cơ bản.
Bài này giúp bạn phân biệt việc của điều dưỡng với việc của người chăm, nhận ra lúc cần mời, chuẩn bị trước mỗi buổi để buổi đến có ích nhất, và biết cần học những gì để tự làm an toàn giữa các buổi.
Một buổi điều dưỡng đến nhà bà Mai
Bà Mai về nhà sau đợt nằm viện, có ống thông dạ dày và một chỗ da ở xương cùng đã bị hỏng. Con gái bà lo nhất là ống thông, cứ sợ chạm vào là tuột. Chị hỏi khắp nơi, đọc nhiều thứ trên mạng, càng đọc càng rối.
Buổi điều dưỡng đầu tiên đến, chị được xem tận mắt cách kiểm tra vị trí ống theo đúng hướng dẫn, cách giữ người bệnh nửa ngồi khi cho ăn qua ống, cách kê gối để vùng da xương cùng không bị đè. Điều dưỡng chăm vết loét và dặn lần sau đến khi nào. Chị ghi kín hai trang sổ.
Điều chị nhớ nhất là câu điều dưỡng nói: "Có những việc chị làm được hằng ngày, có những việc chị không tự làm, và có những dấu hiệu chị phải gọi ngay." Từ đó, mỗi lần điều dưỡng đến, chị chuẩn bị sẵn câu hỏi, gọi cả người giúp việc vào nghe. Những đêm lo lắng vì không biết mình làm có đúng không ít dần.
Ba nhóm việc đó chính là khung để gia đình phối hợp với điều dưỡng tại nhà, và cũng là khung của bài này.
Việc của điều dưỡng, việc của người chăm
Ranh giới này giúp gia đình không tự làm việc nguy hiểm, và cũng không chờ điều dưỡng cho những việc mình làm được hằng ngày. Ranh giới cụ thể theo từng người bệnh do nhân viên y tế quyết định.
| Nhóm việc | Điều dưỡng làm hoặc hướng dẫn trực tiếp | Người chăm làm hằng ngày |
|---|---|---|
| Ống thông dạ dày, ống thông tiểu | Đặt, thay, xử trí khi tắc, tuột, chảy máu | Giữ ống không bị kéo, giữ sạch quanh chỗ ống ra, báo khi có vấn đề |
| Vết loét, vết thương | Đánh giá, làm sạch, đắp băng theo chuyên môn | Giảm đè, giữ da khô sạch, xem da hằng ngày |
| Đờm, khó thở | Hút đờm và các việc hỗ trợ hô hấp | Đổi tư thế, nâng đầu, theo dõi, gọi khi khó thở |
| Thuốc, tiêm, truyền | Tiêm, truyền, hướng dẫn cách dùng thuốc theo chỉ định bác sĩ | Đưa thuốc đúng như hướng dẫn đã ghi, không tự đổi |
| Xoay trở, vận động | Chỉ cách làm, đánh giá tư thế, điều chỉnh lịch | Làm theo lịch, ghi sổ |
| Ăn uống, vệ sinh | Đánh giá nuốt, hướng dẫn tư thế và độ đặc thức ăn | Cho ăn, lau người, thay tã, chăm miệng |
Mỗi lần điều dưỡng thay đổi điều gì trong cột bên phải, hãy ghi lại ngay vào sổ và sửa lại bảng việc dán cạnh giường.
Khi nào nên mời điều dưỡng đến nhà
Không phải người bệnh nằm lâu nào cũng cần điều dưỡng thường xuyên, nhưng có những thời điểm gia đình nên chủ động mời. Hỏi bác sĩ đang theo dõi để được tư vấn cụ thể.
- Người bệnh mới ra viện, nhất là khi mang theo ống thông, có vết thương hay vết loét, hoặc được dặn nhiều việc mới.
- Người bệnh có ống thông dạ dày hoặc ống thông tiểu cần được thay, kiểm tra định kỳ.
- Da bắt đầu có chỗ đỏ không mất, phồng, trầy, hoặc đã có vết loét.
- Người bệnh ho có đờm nhiều, thở khò khè, hay sặc khi ăn.
- Gia đình vừa thuê người chăm mới và muốn người chăm được chỉ việc bởi người có chuyên môn.
- Người bệnh đang ở những ngày cuối và gia đình cần hỗ trợ để giữ người bệnh dễ chịu.
Nếu chưa mời được điều dưỡng, ít nhất hãy nhờ nhân viên y tế ở cơ sở y tế gần nhà xem qua và dặn dò. Đừng tự học thủ thuật qua video rồi làm trên người thân.
Chuẩn bị trước mỗi buổi điều dưỡng đến
Buổi điều dưỡng đến thường không dài. Chuẩn bị tốt thì thời gian đó dùng cho việc chuyên môn và việc dạy, không mất vào tìm đồ hay nhớ lại.
- Ghi sẵn câu hỏi vào một tờ giấy, xếp câu quan trọng nhất lên đầu. Ví dụ: "Bà ho nhiều hơn sau bữa tối, có phải điều chỉnh tư thế không?"
- Mở sổ theo dõi những ngày qua: ăn uống, tiêu tiểu, giấc ngủ, chỗ da đỏ, các lần sốt hay sặc. Điều dưỡng đọc sổ sẽ nắm nhanh hơn nghe kể.
- Gom giấy ra viện, đơn thuốc, hướng dẫn cũ vào một bìa và để cạnh giường.
- Dọn chỗ quanh giường cho rộng, có bàn nhỏ sạch để đồ, có đèn đủ sáng, có chỗ rửa tay gần.
- Để người chăm chính có mặt, kể cả người chăm thuê. Người làm hằng ngày cần được nghe trực tiếp.
- Báo với người bệnh trước: "Chiều nay có cô điều dưỡng tới xem cho bố." Người bệnh đỡ bất ngờ, đỡ căng thẳng khi được chạm vào.
Sau buổi đến, viết lại những gì đã được dặn ngay trong ngày, khi còn nhớ rõ. Hỏi lại điều dưỡng nếu chỗ nào chưa chắc, đừng đoán.
Học gì từ điều dưỡng để tự làm giữa các buổi
Học bằng tay, không chỉ bằng tai. Xin điều dưỡng làm mẫu một lần, rồi bạn làm lại ngay trước mặt họ để được chỉnh. Xoay trở, kê gối, giữ tư thế khi ăn là những việc học bằng tay mới nhớ.
Học cách nhìn. Hỏi điều dưỡng: da bình thường của người bệnh nhà mình trông thế nào, chỗ nào phải xem kỹ, thế nào là đã khác đi. Biết nhìn thì gọi đúng lúc.
Học giới hạn của mình. Hỏi thẳng: "Việc này con được làm tới đâu? Tới mức nào thì phải gọi?" Ranh giới rõ giúp bạn yên tâm làm phần của mình mà không lấn sang thủ thuật.
Học cách ghi. Xin điều dưỡng xem qua sổ và chỉ nên ghi thêm gì. Mỗi người bệnh có vài chỉ số chăm sóc riêng cần theo dõi, điều dưỡng biết rõ nhất.
Học cách giữ sức. Điều dưỡng làm nghề lâu thường có mẹo bảo vệ lưng, đỡ người bệnh nhẹ hơn. Hỏi họ, vì người chăm khoẻ mới chăm được lâu.
Những hiểu lầm hay gặp khi có điều dưỡng đến nhà
Có điều dưỡng hỗ trợ là một chỗ dựa lớn, nhưng vài hiểu lầm khiến gia đình dùng chỗ dựa đó chưa đúng cách.
- Nghĩ có điều dưỡng là xong phần chăm. Điều dưỡng đến theo buổi, còn hai mươi mấy tiếng còn lại trong ngày vẫn do gia đình và người chăm. Chất lượng chăm phụ thuộc phần lớn vào những giờ đó.
- Chờ tới buổi sau mới hỏi. Có điều lạ mà ghi lại để chờ cả tuần thì nhiều khi đã muộn. Hỏi cách liên hệ ngoài giờ và dùng nó khi cần.
- Để người chăm thuê đứng ngoài. Người làm hằng ngày lại không được nghe hướng dẫn, chỉ nghe kể lại qua người nhà, nên làm sai lệch dần.
- Tự ý làm thêm theo lời khuyên khác. Nghe người quen mách một thứ đắp lên vết loét, một cách hút đờm tự chế rồi làm thử. Mọi thay đổi nên hỏi điều dưỡng trước.
- Ngại hỏi vì sợ làm phiền. Câu hỏi của gia đình giúp điều dưỡng hiểu người bệnh hơn. Hỏi lại một việc ba lần vẫn tốt hơn làm sai một lần.
Một cách đơn giản để tránh những hiểu lầm này là cuối mỗi buổi, nhắc lại bằng lời của mình những gì vừa được dặn, để điều dưỡng sửa ngay chỗ hiểu chưa đúng.
Khi nào không chờ buổi điều dưỡng tới: gọi ngay hoặc đi cấp cứu
Có điều dưỡng đến định kỳ không có nghĩa mọi chuyện đều chờ được tới buổi sau. Những tình huống dưới đây cần gọi ngay.
- Đi cấp cứu: khó thở, thở rít, tím tái; sặc kéo dài; lơ mơ hoặc không gọi được; yếu liệt đột ngột; co giật; chảy máu nhiều; ngã có chấn thương.
- Gọi điều dưỡng hoặc nhân viên y tế đang theo dõi trong ngày: ống thông tuột, tắc, rò, hoặc chỗ ống ra đỏ, sưng, chảy dịch; sốt; vết loét có mùi hôi, rộng ra, chảy dịch nhiều; tiểu rất ít hoặc không tiểu.
- Báo ở buổi điều dưỡng gần nhất, ghi vào sổ: ăn ít dần, ngủ nhiều hơn, chỗ da đỏ mới xuất hiện nhưng mất sau khi đổi tư thế.
- Tuyệt đối không tự làm: tự đặt lại ống thông, tự bóc băng vết loét để rửa bằng thứ tự mua, tự cho dùng thuốc ngoài chỉ định.
Hỏi điều dưỡng ngay buổi đầu: ngoài giờ đến, gia đình liên hệ ai khi có chuyện. Ghi tên và cách liên lạc lên trang đầu sổ.
Giữ sức cho người chăm khi có điều dưỡng hỗ trợ
Nhiều người chăm thấy nhẹ đi hẳn từ khi có điều dưỡng đến nhà, không chỉ vì bớt việc mà vì có người cùng nhìn và cùng chịu trách nhiệm. Hãy tận dụng điều đó: nói thật với điều dưỡng về sức của mình, chuyện thiếu ngủ, chuyện đau lưng.
Điều dưỡng có thể giúp điều chỉnh lịch chăm cho hợp lý hơn, ví dụ dồn một số việc vào cùng một lần dậy đêm để người chăm được ngủ dài hơn, hoặc chỉ những tư thế an toàn hơn cho lưng. Họ cũng là người nhìn ra sớm khi người chăm đang quá tải.
Những ngày điều dưỡng đến cũng là dịp để người chăm chính nghỉ một chút. Khi điều dưỡng đang làm việc chuyên môn và đã có người khác trong nhà ngồi cùng, bạn có thể tranh thủ ăn một bữa tử tế hay đi ra ngoài một lát. Đừng biến mỗi buổi điều dưỡng đến thành thêm một việc phải lo.
Nếu chính bạn đang buồn chán kéo dài hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với một người thân bạn tin và đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý ngay. Chăm người khác không bắt bạn phải tự gánh mọi thứ một mình.
Câu hỏi thường gặp
Điều dưỡng tại nhà khác người giúp việc chăm bệnh thế nào?
Điều dưỡng là nhân viên y tế có chuyên môn, làm được thủ thuật, đánh giá tình trạng và hướng dẫn cách chăm. Người giúp việc chăm bệnh làm các việc hằng ngày như cho ăn, vệ sinh, xoay trở theo hướng dẫn, và không tự làm thủ thuật.
Gia đình có tự thay ống thông khi đã xem điều dưỡng làm nhiều lần không?
Không nên. Việc đặt và thay ống thông do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp. Gia đình giữ ống không bị kéo, giữ sạch quanh chỗ ống ra và gọi ngay khi ống tuột, tắc hoặc có dấu hiệu bất thường.
Có cần điều dưỡng đến mỗi ngày không?
Tuỳ tình trạng người bệnh và chỉ định của bác sĩ. Nhiều nhà chỉ cần điều dưỡng đến định kỳ để làm thủ thuật, xem vết loét và hướng dẫn, còn việc hằng ngày do gia đình và người chăm làm.
Nên hỏi điều dưỡng những gì ở buổi đầu tiên?
Hỏi việc nào gia đình được làm và làm tới đâu, dấu hiệu nào phải gọi ngay, cách liên hệ khi có chuyện ngoài giờ, và nên ghi những gì vào sổ theo dõi. Xin làm mẫu rồi tự làm lại trước mặt điều dưỡng.
Người bệnh ngại để người lạ chăm thì làm sao?
Báo trước với người bệnh, để người nhà có mặt trong buổi đầu, giữ kín đáo khi điều dưỡng làm việc. Nhiều người bệnh quen dần sau vài buổi khi thấy mình dễ chịu hơn và được đối xử tôn trọng.
Giữa các buổi điều dưỡng, thấy vết loét có mùi hôi thì làm gì?
Không tự bóc băng rửa bằng thứ tự mua. Gọi điều dưỡng hoặc nhân viên y tế đang theo dõi trong ngày, giảm đè lên vùng đó, ghi lại thay đổi. Nếu kèm sốt cao, lơ mơ thì đi cấp cứu.