Giao việc cho người chăm thuê hiệu quả nhất khi có ba thứ: một bảng việc theo khung giờ dán cạnh giường, một quyển sổ người chăm ghi mỗi ca, và một nhịp ghé xem cố định của người nhà. Ba thứ đó giúp người chăm biết rõ phải làm gì, gia đình biết việc đã làm ra sao, mà không ai phải nhắc nhở hay nghi ngờ nhau từng giờ.
Bài này dành cho gia đình đã có người chăm thuê và muốn sắp xếp lại cho nề nếp. Bạn sẽ có mẫu bảng việc, mẫu sổ ghi, cách góp ý khi chưa ổn và những chuyện người chăm phải báo ngay, không chờ hết ca.
Vì sao người chăm làm thiếu dù đã được dặn
Nhà anh Quân thuê người chăm cho bố đã hai tháng. Lúc đầu anh dặn miệng rất kỹ, nhưng sau vài tuần, việc xoay trở thưa dần, nước uống của bố cứ còn nguyên cốc. Anh bực, người chăm cũng bực vì thấy mình đã làm nhiều việc mà anh không biết.
Thực ra cả hai đều không sai hẳn. Lời dặn miệng trôi đi sau vài ngày, việc này chen việc kia, và người chăm thường ưu tiên những việc người nhà hay hỏi tới, như cơm nước, giặt giũ, còn những việc không ai nhìn thấy như cho uống nước từng ngụm hay kiểm tra da thì dễ bị bỏ.
Cũng có khi người chăm làm đủ mà người nhà không biết, vì việc chăm phần lớn diễn ra lúc người nhà vắng mặt. Không có ghi chép thì mọi đánh giá chỉ dựa vào ấn tượng của những lúc ghé qua, dễ thiên lệch về phía những gì thấy được trong vài phút.
Cách gỡ không phải là dặn kỹ hơn hay mắng nhiều hơn, mà là đưa việc ra giấy, theo giờ, có chỗ đánh dấu. Khi việc được viết ra, người chăm không phải nhớ, người nhà không phải đoán, và mọi trao đổi dựa trên cùng một tờ giấy. Phần dưới là cách làm cụ thể.
Bảng việc theo khung giờ
Đây là ví dụ cho người nằm lâu ăn bằng miệng, dùng tã. Sửa theo lịch thật của người bệnh nhà bạn và theo hướng dẫn của nhân viên y tế, nhất là giờ xoay trở.
| Khung giờ | Việc chính | Chú ý |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Thay tã, lau mặt, chải răng, đổi tư thế, nâng đầu giường | Xem da vùng mông, lưng, gót chân khi thay |
| Bữa sáng | Cho ăn ngồi thẳng, mời uống nước từng ngụm | Giữ ngồi thêm một lúc sau ăn |
| Giữa buổi sáng | Lau người hoặc tắm tại giường theo ngày, thay ga nếu cần | Che kín phần không lau, giữ ấm |
| Trưa | Ăn trưa, uống nước, nghỉ trưa, đổi tư thế | Ghi lượng ăn uống vào sổ |
| Chiều | Vận động nhẹ theo hướng dẫn, trò chuyện, đưa ra cửa sổ nếu được | Không ép khi người bệnh mệt |
| Tối | Ăn tối, vệ sinh, thay tã trước khi ngủ | Đèn ngủ nhỏ, kiểm tra thanh chắn giường |
| Đêm | Đổi tư thế, thay tã khi cần, mời uống nước nếu thức | Ghi giờ dậy và việc đã làm |
In bảng to, dán ở tường cạnh giường. Mỗi khi nhân viên y tế đổi hướng dẫn, sửa bảng ngay và nói lại với người chăm.
Sổ ghi mỗi ca: ngắn, đều, ai cũng đọc được
Sổ là cầu nối giữa người chăm, người nhà và nhân viên y tế. Nó nên dễ ghi tới mức người chăm không thấy phiền. Mỗi ca ghi mấy dòng sau:
- Ăn uống: bữa nào, ăn được khoảng bao nhiêu phần so với suất thường, uống được mấy cốc.
- Tiêu tiểu: số lần thay tã, có đi ngoài không, có gì khác thường về màu hay mùi.
- Tư thế: giờ đổi tư thế và tư thế mới, ví dụ "nghiêng trái", "ngửa nâng đầu".
- Da: có chỗ nào đỏ không, đã đỡ hay chưa sau khi đổi tư thế.
- Tinh thần, giấc ngủ: vui, buồn, lẫn, kêu đau, ngủ được không.
- Việc bất thường: ho sặc, sốt, ngã, ống thông có vấn đề, và đã gọi ai.
Người nhà đọc sổ mỗi tối và ký một chữ nhỏ ở cuối ngày. Chữ ký này cho người chăm biết sổ được đọc thật, và họ sẽ ghi cẩn thận hơn.
Khi đọc, để ý những thay đổi kéo dài vài ngày hơn là một ngày lẻ: ăn ít dần, uống ít dần, ngủ nhiều hơn, cùng một chỗ da đỏ lặp lại. Những xu hướng đó nên được mang theo khi hỏi nhân viên y tế.
Ghé xem mà không làm người chăm thấy bị nghi ngờ
Báo trước nhịp ghé. Nói rõ từ đầu: mỗi tối người nhà sẽ vào xem bà, đọc sổ, cuối tuần cùng ngồi lại mười lăm phút. Khi đã thành nếp, việc ghé xem không còn mang nghĩa kiểm tra.
Xem người bệnh trước, xem việc sau. Vào phòng, chào người bệnh, hỏi chuyện, nắm tay. Trong lúc đó bạn tự nhiên thấy được da, quần áo, cốc nước, chỗ nằm. Không cần lật chăn soi xét.
Hỏi người bệnh bằng câu mở. Thay câu "chị ấy có tử tế với mẹ không" bằng câu "hôm nay mẹ thấy thế nào, có gì làm mẹ không thích không". Người bệnh dễ nói thật hơn khi không bị đặt vào thế phải tố ai.
Ghé thêm vào giờ bất kỳ, nhưng tự nhiên. Thỉnh thoảng về sớm hơn hoặc nhờ một người thân ghé chơi. Mục đích là thấy được ngày bình thường, không phải bắt lỗi.
Khen đúng việc. "Hôm nay da mẹ sạch, gót chân không đỏ, cảm ơn chị" có tác dụng hơn mọi lời nhắc. Người chăm biết mình được thấy sẽ giữ chuẩn đó.
Khi việc chưa ổn: góp ý theo bốn bước
Góp ý sai cách là lý do lớn khiến người chăm bỏ đi, để lại người bệnh với một người mới hoàn toàn. Góp ý đúng cách thì sửa được phần lớn vấn đề.
- Nói riêng, không nói trước mặt người bệnh và không nói lúc đang bực.
- Nói về việc cụ thể dựa trên sổ hoặc điều đã thấy: "Hai ngày nay sổ không ghi giờ đổi tư thế buổi chiều", không nói "chị làm ẩu".
- Hỏi lý do: có thể người chăm không kịp vì việc khác chen vào, không biết cách, hoặc thiếu dụng cụ.
- Thống nhất cách sửa và hẹn xem lại sau vài ngày. Nếu là việc kỹ thuật như xoay trở, nhờ nhân viên y tế chỉ lại trực tiếp cho người chăm.
Nếu cùng một việc quan trọng bị bỏ nhiều lần sau khi đã góp ý, hoặc có dấu hiệu người bệnh bị đối xử tệ, không cần qua bốn bước nữa: đổi người và báo nhân viên y tế xem lại tình trạng người bệnh.
Ca đêm, ngày nghỉ và người thay
Ca đêm cần được tính là việc thật. Nếu người bệnh phải đổi tư thế hay thay tã trong đêm, người chăm sẽ dậy nhiều lần. Đừng coi việc ở lại qua đêm là "ngủ cùng cho có người". Ghi rõ đêm phải dậy những việc gì, và tính chuyện người chăm được nghỉ bù một khoảng ban ngày khi người nhà có mặt.
Một người không thể trực cả ngày lẫn đêm mãi. Nếu người bệnh cần người bên cạnh suốt ngày đêm, gia đình nên chia: người chăm thuê lo ban ngày, người nhà lo ban đêm, hoặc thuê thêm người thứ hai cho đêm. Bắt một người làm liền nhiều tuần không nghỉ là cách nhanh nhất để mất người chăm tốt.
Ngày nghỉ phải có người thay đã biết việc. Trước ngày người chăm nghỉ, người thay nên làm cùng họ vài giờ, đọc sổ, xem bảng việc. Người bệnh nằm lâu chịu thiệt nhiều nhất vào những ngày người thay không biết thói quen của họ.
Bàn giao ca bằng sổ và bằng lời. Khi đổi người, dành năm phút nói những gì xảy ra trong ca: ăn uống, giấc ngủ, chỗ da cần để ý, việc đã báo nhân viên y tế. Năm phút đó tránh được rất nhiều chuyện bị bỏ sót.
Những chuyện người chăm phải báo ngay, gọi y tế hoặc cấp cứu
Dặn người chăm rằng với các tình huống dưới đây, họ được quyền và có trách nhiệm gọi ngay, không đợi hỏi ý gia đình. Gia đình nhận báo sau cũng được.
- Gọi cấp cứu: khó thở, tím môi; sặc rồi ho không dứt; lơ mơ khó gọi; yếu liệt đột ngột một bên, méo miệng; co giật; ngã đập đầu hoặc đau không cử động được.
- Gọi nhân viên y tế đang theo dõi trong ngày: sốt; bỏ ăn uống; tiểu rất ít; vùng da đỏ không mất sau khi đổi tư thế, phồng rộp hoặc trầy; ống thông tuột, tắc, rỉ máu.
- Báo gia đình ngay trong giờ: người bệnh đau mới xuất hiện, lẫn hơn thường ngày, khóc nhiều, không chịu cho chạm vào; dụng cụ hỏng như thanh chắn giường, đệm xẹp.
- Không tự làm: không tự đặt lại ống, không cho dùng thứ gì ngoài hướng dẫn, không tự bôi đắp lên vùng da hỏng.
Đặt danh sách này ngay trang đầu sổ ghi ca. Người chăm thuê thường ngại làm phiền gia đình, nên càng phải nói rõ: gọi nhầm còn hơn gọi muộn.
Giữ quan hệ lâu dài với người chăm
Người bệnh nằm lâu cần sự ổn định. Mỗi lần đổi người chăm là một lần người bệnh phải làm quen lại với giọng nói, bàn tay, cách làm mới, và với người lẫn thì đổi người có thể làm họ hoảng hốt cả tuần.
Vì vậy, ngoài giao việc và giám sát, gia đình cần giữ chân người chăm tốt. Trả công đúng hẹn, cho nghỉ đúng như thoả thuận, có người thay thật khi họ nghỉ. Hỏi han chuyện nhà họ, nhớ ngày quan trọng của họ. Những điều nhỏ đó khiến người chăm thấy mình là một phần của việc chăm, không chỉ là người làm công.
Cũng nên cho người chăm học thêm khi có dịp. Mỗi lần nhân viên y tế tới nhà, mời người chăm cùng nghe và hỏi. Người chăm hiểu vì sao phải làm một việc thì làm việc đó đều đặn hơn là chỉ làm vì được dặn.
Cuối mỗi tháng, ngồi lại với người chăm mười lăm phút: tháng qua có gì khó, người bệnh có gì đổi khác, cần sửa gì trong bảng việc. Buổi nói chuyện này cũng là lúc gia đình kiểm tra xem người chăm có đang quá sức không, trước khi họ âm thầm tìm chỗ khác.
Câu hỏi thường gặp
Có nên yêu cầu người chăm thuê ghi sổ hằng ngày không?
Nên, nhưng giữ sổ thật đơn giản, chỉ vài dòng mỗi ca về ăn uống, tiêu tiểu, tư thế, da và việc bất thường. Người nhà đọc và ký mỗi tối để người chăm thấy sổ có ích. Sổ này cũng rất cần khi đưa người bệnh đi khám.
Người chăm không biết chữ hoặc viết chậm thì làm sao?
Có thể dùng bảng đánh dấu có sẵn các ô theo giờ, người chăm chỉ cần đánh dấu hoặc vẽ ký hiệu đã thống nhất. Việc bất thường thì báo miệng cho người nhà ngay, để người nhà ghi giúp.
Lắp máy quay rồi thì có cần ghé xem nữa không?
Vẫn cần. Máy quay không cho biết da người bệnh ra sao, cốc nước đã uống hết chưa, người bệnh cảm thấy thế nào. Nếu lắp, phải nói rõ với người chăm và không đặt ở chỗ thay đồ, vệ sinh của người bệnh.
Người chăm hay quên xoay trở thì nhắc thế nào cho hiệu quả?
Ghi giờ xoay trở vào bảng việc, có cột đánh dấu, và đặt chuông hẹn giờ trên điện thoại của người chăm. Nếu họ không rõ cách làm, nhờ nhân viên y tế chỉ lại trực tiếp. Khen khi làm đều cũng giúp giữ thói quen.
Có nên để người chăm thuê đi cùng người bệnh tới khám không?
Nên để người chăm đi cùng một người nhà. Người chăm biết rõ sinh hoạt hằng ngày, người nhà nắm việc quyết định. Cả hai cùng nghe hướng dẫn của bác sĩ thì về nhà làm đúng hơn.
Khi nào nên đổi người chăm thay vì góp ý tiếp?
Khi có dấu hiệu người bệnh bị đối xử tệ như sợ hãi, có vết bầm không rõ lý do, bị trói buộc, bị quát mắng; hoặc khi việc quan trọng như xoay trở, cho uống bị bỏ nhiều lần sau khi đã góp ý và chỉ lại.