Khi người thân được nuôi ăn qua ống tại nhà, việc đặt, thay, chỉnh hay rút ống luôn do nhân viên y tế làm. Gia đình chỉ cho ăn, cho uống, vệ sinh quanh ống sau khi đã được nhân viên y tế hướng dẫn trực tiếp và làm thử dưới sự giám sát, làm đúng từng bước đã được dạy, theo dõi các dấu hiệu bất thường và gọi người có chuyên môn ngay khi có chuyện.
Bài này không thay buổi hướng dẫn ở cơ sở y tế và cố ý không viết các bước kỹ thuật, vì mỗi loại ống, mỗi người bệnh có cách làm riêng. Điều bài này giúp là cho bạn biết phải hỏi những gì trước khi đưa người thân về, việc nào là của mình, việc nào tuyệt đối không tự làm, và cách giữ cho người bệnh vẫn thấy mình được chăm như một người trong nhà chứ không chỉ là một chiếc ống.
Nuôi ăn qua ống: những điều cơ bản gia đình nên hiểu
Nuôi ăn qua ống được dùng khi người bệnh không ăn uống đủ hoặc không ăn uống an toàn được bằng miệng. Thường gặp là ống đi qua mũi xuống dạ dày, dùng trong thời gian ngắn hơn, và ống đặt qua thành bụng, dùng khi cần lâu dài. Loại nào phù hợp, dùng bao lâu là do bác sĩ đánh giá và bàn với gia đình.
Quyết định có nuôi ăn qua ống hay không, nhất là ở người già suy kiệt hay người bệnh giai đoạn cuối, là quyết định khó. Nó nên được bàn giữa người bệnh nếu họ còn bày tỏ được, gia đình và bác sĩ, có tính tới mong muốn của người bệnh, điều họ coi trọng, lợi ích và gánh nặng của việc nuôi ăn. Không có lựa chọn nào là “bỏ mặc” hay “cố quá”; mỗi gia đình cần được nghe đủ thông tin để chọn.
Có ống không có nghĩa là người bệnh không bao giờ được nếm gì nữa. Một số người vẫn được nhân viên y tế cho phép ăn vài thìa bằng miệng để thưởng thức, theo độ mềm và tư thế được dặn. Hỏi rõ điều này trước khi về nhà, vì với nhiều người già, được nếm vị cháo quen thuộc là niềm vui lớn.
Việc nào của ai
Bảng này giúp cả nhà thống nhất ranh giới. Ai mới vào chăm cũng nên đọc trước.
| Việc | Ai làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đặt ống, thay ống, đặt lại ống tuột | Nhân viên y tế | Gia đình không tự đẩy ống vào hay kéo ống ra dù chỉ một chút |
| Kiểm tra ống còn đúng chỗ theo cách chuyên môn | Nhân viên y tế, hoặc gia đình đúng cách đã được dạy | Chỉ làm khi đã được dạy trực tiếp và làm thử có giám sát |
| Chọn loại thức ăn, lượng, số bữa, tốc độ | Bác sĩ, nhân viên dinh dưỡng | Không tự đổi sang thức ăn tự xay hay đổi lượng |
| Cho ăn, cho uống, bơm nước tráng ống | Gia đình sau khi được dạy | Làm đúng từng bước được dạy, không rút gọn |
| Cho thuốc qua ống | Theo chỉ dẫn của bác sĩ, dược sĩ | Có thuốc không được nghiền, phải hỏi từng loại |
| Vệ sinh da quanh ống, thay băng dính cố định | Gia đình sau khi được dạy | Không xoay, kéo ống khi vệ sinh nếu không được dặn |
| Xử lý ống tắc | Theo cách nhân viên y tế đã dặn | Không chọc que, kim, dây vào ống |
| Theo dõi, ghi sổ, báo dấu hiệu lạ | Gia đình | Đây là việc gia đình làm tốt nhất |
Nếu trong nhà có người giúp việc hoặc người chăm thuê, họ cũng phải được nhân viên y tế hướng dẫn trực tiếp, không học lại qua lời kể của người khác.
Những câu cần hỏi trước khi đưa người thân về nhà
Ghi các câu này ra giấy mang theo. Ghi câu trả lời ngay, vì lúc xuất viện ai cũng bận và dễ quên.
- Người thân dùng loại ống gì, khi nào cần thay, ai sẽ thay và thay ở đâu?
- Cho ăn loại gì, mỗi ngày mấy bữa, mỗi bữa bao nhiêu, cho trong bao lâu?
- Mỗi ngày cho thêm bao nhiêu nước, vào lúc nào?
- Trước mỗi lần cho ăn cần kiểm tra gì, làm thế nào? Xin được làm thử trước mặt nhân viên y tế.
- Người bệnh ngồi hoặc nâng đầu cao đến đâu khi ăn và giữ bao lâu sau khi ăn?
- Thuốc nào cho qua ống được, thuốc nào không, cho thế nào?
- Người bệnh có được nếm vài thìa bằng miệng không?
- Ống tuột, tắc, hay người bệnh ho, nôn trong lúc ăn thì làm gì, gọi ai?
- Dụng cụ nào cần mua, vệ sinh thế nào, thay khi nào?
- Bao lâu thì đi tái khám, đánh giá lại khả năng ăn bằng miệng?
Hỏi xin số liên lạc của nơi có thể gọi tư vấn khi có chuyện ngoài giờ, và dán ở đầu giường. Nếu chưa cảm thấy tự tin, nói rõ với nhân viên y tế để được hướng dẫn thêm, đừng ngại.
Trước, trong và sau mỗi bữa ăn qua ống: những điều cần để ý
Đây không phải các bước kỹ thuật thay cho hướng dẫn của nhân viên y tế, mà là những điểm quan sát gia đình cần nhớ mỗi bữa.
- Rửa tay sạch, chuẩn bị dụng cụ sạch, thức ăn đúng loại và đúng nhiệt độ đã được dặn.
- Nói với người bệnh: “Đến giờ ăn rồi bố ạ, con nâng giường lên nhé.” Kể cả khi người bệnh không trả lời.
- Đỡ người bệnh ngồi hoặc nâng đầu giường cao đúng như đã được dặn, kê gối hai bên.
- Nhìn ống: băng dính còn chắc không, vạch đánh dấu trên ống (nếu được chỉ) có lệch so với mọi lần không. Thấy khác thường thì chưa cho ăn, gọi nhân viên y tế.
- Làm đúng các bước kiểm tra và cho ăn đã được dạy, không rút gọn, không cho nhanh hơn.
- Trong lúc cho ăn, nhìn mặt người bệnh: ho, khó thở, buồn nôn, mặt tái, ôm bụng thì dừng ngay.
- Tráng ống theo đúng cách đã được dặn sau khi cho ăn và cho thuốc.
- Giữ người bệnh ở tư thế nâng đầu thêm một thời gian như đã được dặn, không cho nằm phẳng ngay.
- Ghi sổ: giờ, loại và lượng, có ho, nôn, đầy bụng, đi ngoài thế nào.
Người chăm nên làm trên một bàn nhỏ sạch, cao ngang hông, để không phải cúi lâu. Dụng cụ sau mỗi bữa rửa sạch, phơi khô trên giá riêng.
Giữ ống an toàn khi xoay trở, vệ sinh và với người hay giật ống
Cố định ống trước khi xoay trở. Hai người khi xoay người bệnh, một người để ý ống, giữ cho ống không bị kéo căng hay vướng vào thanh giường, chăn gối.
Vệ sinh da quanh ống mỗi ngày. Theo cách nhân viên y tế đã dạy: rửa nhẹ, lau khô, nhìn xem có đỏ, sưng, chảy dịch không. Ống qua mũi thì thay chỗ dán băng dính để da mũi không bị loét.
Người bệnh lẫn hay giật ống. Đây là chuyện thường gặp và đáng lo vì ống tuột có thể gây nguy hiểm. Không tự ý trói tay người bệnh. Báo nhân viên y tế để được tư vấn cách giữ ống, cách trấn an, có khi là đổi loại ống. Trong lúc đó, ở cạnh người bệnh nhiều hơn, cho họ cầm một vật mềm để tay bận rộn.
Không để thức ăn đã pha ở ngoài lâu. Thức ăn đã pha hoặc đã mở hộp bảo quản theo đúng hướng dẫn; phần thừa sau thời gian cho phép thì bỏ.
Tắm và thay quần áo. Hỏi nhân viên y tế cách che chắn ống khi tắm. Mặc áo mở cúc phía trước, dễ thay mà không kéo ống.
Chăm miệng và giữ bữa ăn vẫn là bữa ăn của gia đình
Người không ăn bằng miệng vẫn cần chăm miệng hằng ngày, có khi còn kỹ hơn. Miệng không được làm sạch tự nhiên khi nhai nuốt nên rất dễ khô, hôi, đóng mảng. Lau gạc ẩm, chải răng nhẹ, dưỡng môi đều đặn theo hướng dẫn. Nếu người bệnh được phép, vài thìa nhỏ món quen thuộc ở đúng độ mềm sẽ là món quà lớn với họ.
Mất ăn bằng miệng là mất cả một phần đời sống: mùi cơm, câu chuyện quanh mâm, cảm giác được mời. Gia đình có thể giữ lại phần nào: cho ăn qua ống vào cùng giờ cả nhà ăn cơm, đặt người bệnh ngồi gần, kể chuyện bữa cơm hôm nay có gì. Đừng biến bữa ăn qua ống thành một việc kỹ thuật làm vội trong im lặng.
Với người chăm, những tuần đầu nuôi ăn qua ống thường rất căng thẳng, sợ làm sai, sợ ống tuột. Ghi các bước được dạy ra một tờ giấy dán đầu giường, tập trước mặt nhân viên y tế đến khi thấy tự tin, và chia việc cho ít nhất hai người trong nhà biết làm. Một người đi vắng thì còn người kia, không ai phải gánh một mình.
Sai lầm hay gặp
Phần lớn sai lầm xuất phát từ ý tốt hoặc từ việc học lại qua người khác.
- Tự xay cháo, sữa, nước canh cho qua ống thay cho loại đã được chỉ định, làm tắc ống và sai lượng.
- Thấy ống tuột ra một đoạn thì tự đẩy lại vào cho đúng chỗ.
- Dùng que, tăm, dây thép thông ống tắc.
- Cho ăn khi người bệnh đang nằm phẳng, hoặc cho nằm ngay sau khi ăn.
- Cho ăn thật nhanh cho xong, hoặc tự tăng lượng vì thấy người bệnh gầy.
- Nghiền tất cả thuốc trộn chung vào thức ăn mà không hỏi.
- Bỏ chăm miệng vì nghĩ không ăn thì không cần.
Gặp bất kỳ tình huống nào không chắc chắn, dừng lại và gọi hỏi nhân viên y tế. Một bữa ăn chậm vài chục phút an toàn hơn một bữa ăn đúng giờ mà sai cách.
Một sai lầm khó thấy hơn là học lại cách làm qua người quen, qua lời kể của người nhà bệnh nhân khác. Mỗi loại ống, mỗi người bệnh có chỉ định riêng; cách đúng với người này có thể sai với người khác.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Dán danh sách này ở đầu giường, cạnh tờ hướng dẫn cho ăn.
- Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh ho sặc dữ dội, khó thở, tím môi, thở rít trong hoặc sau khi cho ăn.
- Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh lơ mơ khó đánh thức, đau bụng dữ dội, bụng chướng căng, nôn ra máu.
- Gọi nhân viên y tế ngay khi ống tuột ra một phần hay hoàn toàn, vạch trên ống lệch nhiều. Không cho ăn tiếp, không tự đặt lại.
- Gọi nhân viên y tế khi ống tắc mà làm theo cách đã dặn vẫn không thông.
- Báo nhân viên y tế trong ngày khi nôn nhiều lần, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài, sốt, tiểu rất ít.
- Báo nhân viên y tế khi da quanh ống đỏ, sưng, đau, chảy dịch, có mùi, hoặc da mũi chỗ dán băng bị loét.
Khi gọi, nói rõ loại ống, lần cho ăn gần nhất lúc nào, đã cho gì, chuyện xảy ra lúc nào và người bệnh đang thở, đang tỉnh thế nào. Mang theo hoặc đọc lại sổ ghi chép. Trong lúc chờ, ngừng cho ăn, giữ người bệnh ở tư thế nâng đầu hoặc nghiêng hẳn sang một bên nếu đang nôn, và không đụng vào ống.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình có được tự thay ống ăn qua mũi cho người bệnh không?
Không. Đặt và thay ống luôn do nhân viên y tế làm, vì ống vào sai đường có thể rất nguy hiểm. Gia đình chỉ cho ăn, vệ sinh và theo dõi sau khi đã được hướng dẫn trực tiếp.
Ống ăn bị tuột ra một đoạn thì có đẩy vào lại được không?
Không được tự đẩy lại. Ngừng cho ăn, giữ ống yên, giữ người bệnh ở tư thế nâng đầu và gọi nhân viên y tế ngay. Chỉ người có chuyên môn mới kiểm tra và đặt lại ống đúng chỗ.
Có thể tự xay cháo, canh để cho ăn qua ống thay sữa không?
Chỉ làm khi bác sĩ hoặc nhân viên dinh dưỡng đã đồng ý và hướng dẫn cụ thể. Thức ăn tự xay dễ làm tắc ống, khó tính đủ lượng và dễ nhiễm bẩn. Loại thức ăn và lượng mỗi bữa nên theo chỉ định.
Người ăn qua ống có được ăn chút gì bằng miệng không?
Tuỳ đánh giá của nhân viên y tế. Một số người vẫn được nếm vài thìa nhỏ ở đúng độ mềm và tư thế được dặn để thưởng thức. Hỏi rõ điều này trước khi xuất viện và ở mỗi lần tái khám.
Người bệnh lẫn cứ giật ống ra thì có nên buộc tay không?
Không nên tự ý buộc tay vì gây sợ hãi, kích động và có thể làm người bệnh bị thương. Báo nhân viên y tế để được tư vấn cách giữ ống, cách trấn an hoặc cân nhắc loại ống khác phù hợp hơn.
Nuôi ăn qua ống có phải là kéo dài sự đau đớn không?
Câu hỏi này không có câu trả lời chung. Nuôi ăn qua ống giúp được người này nhưng là gánh nặng với người khác. Gia đình nên nói chuyện thẳng thắn với bác sĩ về mục tiêu chăm sóc, có tính tới mong muốn của người bệnh, trước khi quyết định.