Khi người thân bệnh lâu vừa mất tại nhà theo đúng điều gia đình đã được chuẩn bị, không có gì phải vội: ghi lại giờ, ngồi bên người thân một lúc, rồi báo nhân viên y tế đang theo dõi hoặc trạm y tế nơi bạn sống để xác nhận, sau đó mới lau người, sửa tư thế và báo tin. Những thiết bị như ống thông, kim truyền thì để nhân viên y tế tháo. Giấy tờ khai tử làm ở Ủy ban nhân dân cấp xã, hỏi cán bộ hộ tịch cần những gì.
Nếu người thân mất đột ngột, không như dự kiến, hoặc bạn không chắc người thân đã mất, hãy gọi cấp cứu ngay. Phần dưới đi lần lượt từ những phút đầu, các bước trong vài giờ, giấy tờ, đồ dùng y tế và thuốc thừa, cho tới cách chia việc để người chăm chính được nghỉ.
Buổi sáng nhà chị Mai
Bố chị Mai mất lúc gần năm giờ sáng, sau ba ngày nằm yên. Chị đang ngồi bên, thấy hơi thở bố thưa dần rồi dừng hẳn. Trong vài phút đầu, chị không biết phải làm gì: gọi ai trước, có cần gọi xe cấp cứu không, có được chạm vào bố không. Anh trai chị từ phòng bên chạy sang, cuống quýt định gọi khắp họ hàng.
Chị nhớ lại tờ giấy dán đầu giường mà điều dưỡng đã viết từ tuần trước: khi bố ra đi, ghi giờ, gọi điều dưỡng theo dõi để được xác nhận, không cần gọi cấp cứu vì gia đình đã thống nhất chăm ở nhà. Chị bảo anh ngồi xuống. Hai anh em ngồi bên bố gần nửa tiếng, nói với bố những lời cuối. Rồi chị gọi điện.
Những giờ sau đó vẫn bận rộn, nhưng không hỗn loạn. Mỗi người biết việc của mình. Nhiều gia đình kể rằng điều làm họ khổ nhất trong buổi sáng ấy không phải là việc nhiều, mà là không biết thứ tự. Thứ tự dưới đây không thay cho hướng dẫn của nhân viên y tế hay phong tục của nhà bạn; nó chỉ giúp bạn biết bắt đầu từ đâu.
Những phút đầu: không có gì phải vội
Ghi lại giờ. Nhìn đồng hồ, ghi lên tờ giấy đầu giường. Giờ này cần cho việc xác nhận và giấy tờ sau này.
Ngồi lại bên người thân. Nếu việc ra đi đã được chuẩn bị, gia đình được phép dành thời gian để chào. Nắm tay, nói lời từ biệt, gọi những người trong nhà vào.
Không di chuyển người thân đi nơi khác. Để người thân nằm yên trên giường trong lúc chờ xác nhận.
Không tự tháo ống thông, kim truyền, dây máy. Tắt tiếng chuông báo của máy nếu có, nhưng để nhân viên y tế tháo các thiết bị gắn vào người.
Giữ phòng yên. Mời người trong nhà vào chào lần lượt. Trẻ nhỏ muốn vào thì có người lớn đi cùng; không muốn thì không ép.
Một người ngồi với người chăm chính. Người vừa ngồi bên tới phút cuối thường run, choáng, hoặc lặng đi. Có một người ngồi cạnh, đưa cốc nước, để họ khóc hoặc im lặng, trước khi giao bất cứ việc gì.
Các bước trong vài giờ đầu
Sau những phút đầu, đi lần lượt các bước dưới đây. Mỗi nhà, mỗi nơi có thể khác về phong tục; những bước liên quan tới y tế và giấy tờ thì nên giữ đúng thứ tự:
- Báo nhân viên y tế đang theo dõi hoặc trạm y tế xã, phường nơi bạn sống, theo kế hoạch đã có, để được xác nhận và hướng dẫn giấy tờ.
- Chờ nhân viên y tế tháo các thiết bị như ống thông, kim truyền, nếu có.
- Lau người nhẹ nhàng bằng khăn ấm, như lần lau người cuối cùng: mặt, tay, thân, thay tã sạch. Giữ kín đáo như khi người thân còn sống.
- Sửa tư thế: đặt nằm thẳng, hai tay xuôi hoặc đặt lên bụng, một chiếc gối mỏng dưới đầu. Vuốt nhẹ mí mắt cho khép; nếu miệng hé, đặt một khăn nhỏ cuộn lại dưới cằm.
- Mặc quần áo người thân thích hoặc theo phong tục của gia đình, đắp một tấm khăn sạch.
- Báo tin cho người thân theo danh sách đã chuẩn bị. Một người nhận việc báo tin.
- Liên hệ những việc tiếp theo theo phong tục và niềm tin của gia đình, và theo mong muốn người thân đã để lại.
Nếu thấy mình không đủ bình tĩnh để lau người, sửa tư thế, nhờ một người thân khác hoặc hỏi nhân viên y tế hướng dẫn. Không ai bắt buộc người chăm chính phải tự làm hết.
Khi nào gọi cấp cứu ngay thay vì chỉ báo
Những bước trên chỉ dành cho trường hợp người thân ra đi đúng như gia đình đã được nhân viên y tế chuẩn bị. Gọi cấp cứu ngay khi:
- Bạn không chắc người thân đã mất: còn thấy thở, còn phản ứng, hoặc không rõ.
- Người thân mất đột ngột, không như những gì bác sĩ đã nói trước, nhất là khi trước đó vẫn đang ổn.
- Có dấu hiệu ngã, chấn thương, tai nạn, hoặc hoàn cảnh bất thường.
- Gia đình chưa từng được bác sĩ hay nhân viên y tế chuẩn bị cho việc người thân ra đi ở nhà.
- Không liên lạc được với nhân viên y tế đang theo dõi và không biết báo ai.
Trong những trường hợp đột ngột, bất thường, có thể cần cơ quan chức năng xác minh. Khi đó đừng lau rửa, di chuyển người thân hay dọn phòng trước khi được hướng dẫn. Làm theo lời nhân viên y tế và cơ quan chức năng tại chỗ.
Giấy tờ: hỏi ai, mang gì
Thủ tục có thể thay đổi theo quy định và theo nơi bạn sống, nên cách chắc nhất là hỏi trực tiếp cán bộ tư pháp – hộ tịch ở Ủy ban nhân dân cấp xã. Bảng dưới giúp bạn biết cần hỏi những gì:
| Việc | Hỏi ai | Chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Xác nhận người thân đã mất tại nhà | Nhân viên y tế đang theo dõi hoặc trạm y tế xã, phường | Giờ mất đã ghi, giấy ra viện gần nhất, sổ theo dõi nếu có |
| Giấy báo tử hoặc giấy tờ thay thế | Cán bộ tư pháp – hộ tịch cấp xã: trường hợp mất tại nhà cần giấy gì, ai cấp | Giấy tờ tùy thân của người mất, của người đi khai |
| Đăng ký khai tử | Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người mất cư trú cuối cùng | Các giấy tờ cán bộ hộ tịch yêu cầu; hỏi rõ thời hạn phải khai |
| Các việc sau khai tử như tài khoản, bảo hiểm, chế độ | Từng nơi liên quan | Bản sao trích lục khai tử; xin cấp nhiều bản một lần cho đỡ đi lại |
Không cần làm hết trong ngày đầu. Việc khai tử nên làm sớm trong những tuần đầu và đúng thời hạn quy định; hãy hỏi cán bộ hộ tịch thời hạn cụ thể. Giao việc giấy tờ cho một người trong nhà không phải là người chăm chính.
Đồ dùng y tế và thuốc còn thừa
Sau vài ngày, gia đình sẽ phải xử lý những thứ còn lại trong phòng người bệnh. Vài điều nên biết:
- Thuốc còn thừa: không cho người khác dùng, kể cả người có bệnh giống. Hỏi nhân viên y tế đang theo dõi cách xử lý, nhất là thuốc giảm đau mạnh, thuốc cần quản lý chặt.
- Dụng cụ thuê hoặc mượn: giường, đệm, bình oxy, xe lăn. Lập danh sách, liên hệ trả lại; vệ sinh trước khi trả theo hướng dẫn của nơi cho thuê.
- Vật sắc nhọn đã dùng như kim: không bỏ chung rác nhà, hỏi nhân viên y tế cách bỏ an toàn.
- Tã, tấm lót, gạc còn mới: nhiều nhà mang tặng gia đình khác đang chăm người bệnh, hoặc cơ sở chăm sóc gần nhà.
- Đồ dùng cá nhân: không cần dọn ngay. Để vài tuần, khi cả nhà sẵn sàng thì cùng nhau dọn.
Mở cửa sổ cho phòng thoáng, giặt chăn ga. Nhiều gia đình thấy việc dọn dẹp từng chút một, có người cùng làm, giúp họ đi qua những ngày đầu nhẹ hơn là để nguyên hay dọn sạch trong một buổi.
Những sai lầm hay gặp trong ngày đầu
Gọi xe cấp cứu trong hoảng loạn dù đã có kế hoạch. Việc này đưa người thân rời khỏi căn phòng họ muốn nằm. Nếu đã có kế hoạch với bác sĩ, đọc tờ giấy đầu giường trước khi gọi bất cứ ai.
Tự rút ống, rút kim. Có thể gây chảy máu, tổn thương. Để nhân viên y tế làm.
Báo tin ồ ạt, nhiều người cùng gọi. Họ hàng nhận tin sai lệch, người chăm chính bị gọi hỏi liên tục. Một người báo tin, theo một danh sách.
Giao hết việc cho người chăm chính. Họ đã trực nhiều đêm, giờ cần nghỉ. Hỏi họ muốn làm việc gì, những việc còn lại người khác nhận.
Cho người khác thuốc còn thừa. Thuốc kê cho người bệnh này không an toàn cho người khác, dù triệu chứng giống. Hỏi nhân viên y tế cách xử lý.
Vội dọn sạch phòng ngay trong ngày. Dọn vội rồi sau này tiếc những món muốn giữ. Chỉ dọn đồ chăm sóc bẩn, giặt ga; đồ cá nhân để lại tới khi cả nhà sẵn sàng.
Chia việc trong nhà những ngày đầu
Người chăm chính thường kiệt sức nhất, nhưng cũng hay bị giao nhiều việc nhất vì "chị biết hết". Chia việc rõ để người chăm chính được nghỉ:
| Việc | Ai nhận | Ghi chú |
|---|---|---|
| Báo tin cho họ hàng, bạn bè | Một người con hoặc cháu lớn | Dùng danh sách đã chuẩn bị, báo một lần một người |
| Liên hệ những việc theo phong tục | Người con trai hoặc người hiểu phong tục trong họ | Theo mong muốn người mất đã để lại |
| Giấy tờ khai tử | Một người không phải người chăm chính | Hỏi cán bộ hộ tịch, xin nhiều bản trích lục |
| Đón tiếp người tới viếng, ăn uống trong nhà | Các con dâu, con rể, hàng xóm thân | Thay ca, không để một người đứng cả ngày |
| Người chăm chính | Được nghỉ | Ngủ đủ, ăn đủ, có người ở cạnh; chỉ làm việc họ muốn làm |
Sau nhiều tháng, nhiều năm trực bên giường, cơ thể người chăm chính thường mệt rũ ngay khi mọi việc qua đi. Nếu bạn là người chăm chính, hãy cho phép mình nghỉ. Nếu thấy mình suy sụp, mất ngủ kéo dài hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Người thân mất tại nhà có cần gọi cấp cứu không?
Nếu việc ra đi đã được bác sĩ chuẩn bị và gia đình đã có kế hoạch chăm ở nhà, báo nhân viên y tế đang theo dõi hoặc trạm y tế nơi bạn sống để xác nhận. Nếu mất đột ngột, bất thường hoặc không chắc, gọi cấp cứu ngay.
Có được lau người, thay áo ngay cho người vừa mất không?
Nên chờ nhân viên y tế xác nhận và tháo các thiết bị nếu có. Sau đó gia đình lau người nhẹ nhàng bằng khăn ấm, thay áo, sửa tư thế nằm thẳng. Nếu mất bất thường, chờ hướng dẫn trước khi chạm vào.
Thủ tục khai tử làm ở đâu?
Thường làm ở Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người mất cư trú cuối cùng. Thủ tục và giấy tờ có thể thay đổi theo quy định, nên hỏi trực tiếp cán bộ tư pháp – hộ tịch cần những gì và thời hạn phải khai.
Thuốc giảm đau còn thừa sau khi người bệnh mất thì xử lý thế nào?
Không cho người khác dùng. Hỏi nhân viên y tế đang theo dõi cách xử lý an toàn, nhất là với thuốc giảm đau mạnh hoặc thuốc cần quản lý chặt. Kim tiêm đã dùng cũng không bỏ chung rác nhà.
Có nên dọn hết đồ của người mất ngay không?
Không cần. Nhiều gia đình để vài tuần rồi mới cùng nhau dọn từng chút một. Dụng cụ thuê mượn thì trả sớm; đồ cá nhân thì đợi tới khi cả nhà sẵn sàng.
Người chăm chính kiệt sức sau khi người thân mất thì nên làm gì?
Cho phép mình nghỉ, giao việc giấy tờ và tiếp khách cho người khác, ăn ngủ đủ. Nếu suy sụp kéo dài hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.