Hỏi người thân về mong muốn cuối đời nên làm khi họ còn tỉnh táo, bằng những câu cụ thể và nhẹ nhàng: muốn được chăm ở đâu, muốn ai bên cạnh, sợ điều gì, và ai sẽ thay họ nói chuyện với bác sĩ khi họ không nói được nữa. Sau đó ghi lại bằng lời của chính họ, đọc lại cho họ nghe và cho cả nhà cùng biết.
Nhiều gia đình né chuyện này vì sợ nói gở, rồi tới lúc phải quyết định thì không ai biết người bệnh muốn gì. Phần dưới đây có câu mở đầu mẫu, danh sách điều nên hỏi, cách ghi thành một trang giấy, cách làm khi người bệnh không muốn nói, và những thay đổi cần báo nhân viên y tế ngay.
Câu bà nói vào một buổi chiều mưa
Bà Lan bảy mươi chín tuổi, yếu dần sau hai năm bệnh. Một chiều mưa, đang xem các cháu chơi, bà bỗng nói với con dâu: "Lúc nào mẹ đi, mẹ muốn nằm ở nhà này, đừng đưa mẹ vào viện nữa." Con dâu gạt đi, bảo mẹ đừng nói vậy. Bà im lặng và không nhắc lại lần nào nữa.
Nửa năm sau, bà lơ mơ nhiều, không còn nói rõ. Trong nhà, người muốn đưa bà đi viện, người muốn giữ ở nhà. Chỉ có con dâu nhớ câu nói chiều hôm ấy, nhưng không ai ghi lại, và anh chị em chồng nghi ngờ chị nghe nhầm. Cuộc tranh cãi kéo dài đúng những ngày bà cần yên tĩnh nhất.
Chuyện này không phải lỗi của ai. Phản xạ gạt đi khi cha mẹ nhắc tới cái chết là phản xạ thương. Nhưng nếu được làm lại, chị sẽ ngồi xuống, hỏi tiếp một câu, rồi ghi lại. Người già thường đã nghĩ về chuyện này lâu hơn con cháu tưởng, và nhiều người nhẹ lòng khi cuối cùng có ai chịu nghe.
Vì sao nên hỏi sớm, khi người bệnh còn tỉnh
Chỉ người bệnh mới trả lời được câu hỏi về chính họ. Khi họ đã lơ mơ, gia đình chỉ còn đoán. Đoán sai thì day dứt, đoán khác nhau thì bất hoà.
Có thời gian để làm điều họ muốn. Muốn gặp một người bạn cũ, muốn về thăm quê, muốn ăn món ngày xưa: những việc này cần làm khi người bệnh còn đủ sức.
Bác sĩ có căn cứ để tư vấn. Khi gia đình mang được lời người bệnh tới, bác sĩ dễ cùng gia đình chọn hướng chăm phù hợp, thay vì hỏi những câu không ai trả lời được.
Con cháu bớt gánh nặng quyết định. Làm theo điều cha mẹ đã nói khác với tự mình quyết thay. Gánh nặng day dứt về sau nhẹ đi rất nhiều.
Nói chuyện này không làm người bệnh yếu đi. Nhiều người lo hỏi sẽ làm cha mẹ buồn, mất tinh thần. Thực tế người bệnh thường biết mình đang yếu; được hỏi ý cho họ cảm giác vẫn làm chủ cuộc đời mình.
Mở lời thế nào cho tự nhiên
Câu mở đầu tốt thường bám vào một chuyện đang xảy ra, không đặt vấn đề quá thẳng. Chọn câu hợp với cách nhà bạn hay nói chuyện:
| Tình huống | Câu mở đầu mẫu |
|---|---|
| Người bệnh vừa tự nhắc tới cái chết | "Mẹ vừa nói vậy, con nghe rồi. Mẹ kể thêm cho con, mẹ muốn thế nào?" |
| Sau một lần đi viện | "Đợt vừa rồi bố mệt quá. Lần sau nếu bố lại như vậy, bố muốn các con làm thế nào?" |
| Khi có người quen vừa mất | "Nghe tin bác ấy, con cứ nghĩ mãi. Bố đã bao giờ nghĩ về chuyện của mình chưa?" |
| Khi đang làm việc nhà bình thường | "Mẹ ơi, có chuyện con muốn hỏi từ lâu mà ngại. Mẹ muốn được chăm ở đâu khi mẹ yếu hơn?" |
| Người bệnh hay lo cho con cháu | "Bố nói ra để các con làm đúng ý bố, đỡ phải đoán, đỡ cãi nhau." |
Nếu người bệnh gạt đi, đừng ép. Nói nhẹ: "Vâng, lúc nào bố muốn nói thì con nghe." Vài ngày sau thử lại, chọn lúc yên tĩnh, chỉ có hai người.
Những điều nên hỏi
Không cần hỏi hết trong một lần. Có khi phải qua ba, bốn buổi trò chuyện mới đủ. Đây là những câu thường giúp ích nhất:
- Nơi muốn được chăm: ở nhà, ở viện, ở nhà một người con. Muốn nằm ở phòng nào, gần cửa sổ hay không.
- Người muốn có mặt: ai nên ở bên, có ai muốn gặp lại, có ai không muốn gặp lúc yếu.
- Điều sợ nhất: sợ đau, sợ khó thở, sợ ở một mình, sợ làm phiền con cháu. Biết nỗi sợ thì biết cần chuẩn bị gì.
- Điều làm dễ chịu: nhạc nào, mùi gì, ai chải tóc, được nghe đọc gì, muốn được mặc gì.
- Về điều trị: người bệnh nghĩ gì về việc đi viện nhiều lần, về các can thiệp nặng nề. Phần này nên nói tiếp cùng bác sĩ để người bệnh hiểu rõ từng lựa chọn.
- Người thay mặt: khi không nói được nữa, người bệnh muốn ai thay mình nói chuyện với bác sĩ.
- Những việc muốn làm xong: lời muốn nói với ai, đồ vật muốn trao cho ai, mong muốn về nghi thức theo phong tục và niềm tin của gia đình.
Chuyện tài sản, di chúc là chuyện pháp lý riêng, nên tách ra và hỏi người có chuyên môn. Đừng trộn vào cuộc trò chuyện về chăm sóc, kẻo người bệnh nghĩ con cháu chỉ lo chuyện của cải.
Ghi lại thành một trang giấy
Một trang giấy viết tay, lời giản dị, có giá trị hơn mọi trí nhớ. Làm theo các bước sau:
- Đặt tiêu đề đơn giản như "Điều mẹ muốn", ghi ngày tháng năm.
- Ghi nguyên văn những câu người bệnh nói, đặt trong ngoặc kép. Phần nào là con cháu tóm tắt thì ghi rõ là tóm tắt.
- Đọc lại toàn bộ cho người bệnh nghe, hỏi: "Con ghi vậy có đúng ý mẹ không?" Sửa ngay chỗ người bệnh muốn sửa.
- Nếu người bệnh viết được, mời họ tự ký tên hoặc viết thêm một dòng. Có một người thân khác cùng nghe thì ghi tên người đó.
- Chụp ảnh gửi cho các anh chị em, giữ bản gốc ở nơi cả nhà biết.
- Mang theo khi đi khám, đưa bác sĩ xem để bác sĩ hiểu người bệnh muốn gì.
- Hỏi lại sau mỗi đợt thay đổi lớn về sức khoẻ, hoặc vài tháng một lần. Người bệnh đổi ý là chuyện bình thường; ghi trang mới, ghi ngày mới.
Trang giấy này không phải giấy tờ pháp lý. Nó là lời của người bệnh được giữ lại, để khi tới lúc khó, cả nhà nhìn vào một chỗ thay vì mỗi người nhớ một kiểu.
Khi người bệnh không muốn nói, hoặc đã lẫn
Tôn trọng việc không muốn nói. Có người không muốn bàn chuyện này. Hỏi một câu nhỏ hơn: "Vậy bố muốn ai thay bố quyết khi bố mệt?" Biết được người thay mặt đã là rất nhiều.
Nhặt từ những câu nói bâng quơ. Người già hay nói về người khác: "Bà kia nằm viện khổ quá." Những câu như vậy hé lộ điều họ nghĩ. Ghi lại cả những câu này, kèm hoàn cảnh.
Với người lẫn nhẹ, hỏi lúc tỉnh táo nhất. Thường là buổi sáng, sau khi ăn, trong phòng yên. Câu hỏi ngắn, một ý một lần, có thể hỏi lại vào ngày khác xem câu trả lời có giống nhau không.
Với người đã lẫn nặng, nhớ lại cách họ sống. Cả nhà ngồi lại kể: bố từng nói gì khi chăm ông nội, bố ghét điều gì, quý điều gì. Từ đó trả lời câu "nếu bố tự chọn, bố sẽ chọn gì".
Nhờ người ngoài hỏi giúp. Có điều cha mẹ ngại nói với con nhưng lại nói với bác sĩ, điều dưỡng, hay một người bạn già. Xin nhân viên y tế hỏi giúp trong buổi khám, rồi ghi lại điều người bệnh trả lời.
Giữ lời khi tới lúc người bệnh không còn nói được
Ghi lại mới là nửa việc. Nửa còn lại là làm theo, khi người bệnh đã lơ mơ và cả nhà đang rối. Lúc ấy hãy lấy trang giấy ra, đọc to trước mặt mọi người có liên quan, rồi cùng nhau hỏi: việc chúng ta sắp làm có đúng với điều mẹ đã nói không. Người thay mặt mà người bệnh đã chọn là người nói chính với bác sĩ, những người khác góp ý nhưng không giành quyết.
Có những mong muốn không làm trọn được. Người bệnh muốn ở nhà nhưng một cơn khó thở dữ dội buộc phải đi viện; người bệnh muốn gặp một người nhưng người đó không kịp về. Khi đó hãy giữ phần làm được: mang theo chiếc gối quen, mở bài hát bà thích, gọi cuộc gọi để người ở xa nói lời chào. Giữ lời không có nghĩa là hoàn hảo, mà là cố gắng thật lòng theo hướng người bệnh muốn.
Nếu sau này bạn day dứt vì một điều chưa làm được, hãy nhớ rằng bạn đã hỏi, đã nghe, đã ghi lại. Rất nhiều gia đình không có được điều đó. Trang giấy ấy, sau khi người thân mất, nhiều nhà giữ lại như một kỷ vật: những dòng cuối cùng người thân nói về điều họ quý.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Hỏi và ghi mong muốn là việc làm thong thả. Nhưng trong lúc trò chuyện, nếu bạn thấy những thay đổi sau thì dừng lại và liên lạc ngay với nhân viên y tế đang theo dõi, hoặc gọi cấp cứu:
- Người bệnh bỗng nói lắp, méo miệng, yếu hoặc tê một bên người.
- Lẫn lộn đột ngột trong vài giờ, nhìn thấy hay nghe thấy điều không có, kích động mạnh.
- Khó thở tăng, đau ngực, môi tím tái.
- Người bệnh nói muốn chết ngay, muốn tự làm hại mình, hoặc có hành động như vậy.
- Ngã, chảy máu, nôn ra máu.
Nếu người bệnh nói không muốn sống nữa, đừng gạt đi cũng đừng hoảng: ở lại bên họ, hỏi họ đang thấy khổ điều gì nhất, và báo ngay cho nhân viên y tế. Người hỏi chuyện cũng cần được chăm: sau một buổi trò chuyện nặng lòng, hãy tìm một người thân để kể lại, đừng giữ một mình. Nếu chính bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi cha mẹ về mong muốn cuối đời có phải là nói gở không?
Nhiều gia đình nghĩ vậy, nhưng người già thường đã tự nghĩ về chuyện này từ lâu. Hỏi bằng lời nhẹ, vào lúc yên tĩnh, là cách tôn trọng cha mẹ, để sau này con cháu làm đúng ý họ thay vì phải đoán.
Nên hỏi vào lúc nào thì hợp nhất?
Khi người bệnh còn tỉnh, đang ổn định, không vừa trải qua cơn mệt nặng. Một buổi chiều yên tĩnh, chỉ có hai người, hoặc ngay sau khi chính người bệnh nhắc tới chuyện này là lúc dễ mở lời nhất.
Trang giấy ghi mong muốn có giá trị pháp lý không?
Không. Đó là lời của người bệnh được ghi lại để gia đình và bác sĩ cùng hiểu. Chuyện tài sản, di chúc là việc pháp lý riêng, nên hỏi người có chuyên môn và làm theo đúng thủ tục.
Người bệnh nói một đằng, sau lại nói khác thì theo lời nào?
Thường theo lời gần nhất, nói lúc người bệnh tỉnh táo. Ghi cả hai, kèm ngày, và hỏi lại họ khi có dịp. Đổi ý khi tình trạng thay đổi là chuyện rất bình thường.
Anh chị em không tin lời mình kể lại thì làm sao?
Mời họ cùng nghe trực tiếp người bệnh nói, hoặc ghi lại ngay khi nói, đọc lại cho người bệnh xác nhận. Một trang giấy có ngày tháng và người làm chứng giúp tránh nghi ngờ.
Người bệnh muốn ở nhà nhưng nhà không đủ người chăm thì sao?
Nói thật với người bệnh và với bác sĩ về khả năng của gia đình. Cùng tìm cách gần nhất với mong muốn đó, như chia ca, nhờ hỗ trợ, hoặc giữ những điều người bệnh coi trọng dù ở đâu.