Ở những ngày cuối của bệnh nặng, nhiều người dần không muốn ăn, không muốn uống, rồi không còn nuốt được; đây thường là một phần của quá trình cơ thể chậm lại, và ép ăn ép uống lúc này dễ gây sặc, khó thở, khó chịu hơn. Việc gia đình làm được là mời nhẹ khi người bệnh còn muốn, giữ miệng ẩm, và hỏi bác sĩ về truyền dịch hay nuôi ăn qua ống chứ không tự quyết ở nhà.
Bữa ăn gắn với tình thương trong mỗi gia đình, nên nhìn người thân bỏ ăn rất đau lòng. Phần dưới giúp bạn phân biệt từng chặng, biết nói gì thay cho câu "ăn thêm miếng nữa", hỏi bác sĩ những gì, những cách khác để thể hiện tình thương, và khi nào phải gọi nhân viên y tế ngay.
Bát cháo nguội trên khay
Ngày nào chị Diệp cũng nấu cháo cho bố, ninh kỹ, nêm vừa. Mấy tuần trước bố còn ăn được nửa bát, rồi vài thìa, rồi tuần này ông lắc đầu, mím môi khi thìa chạm vào. Chị dỗ, rồi năn nỉ, rồi bật khóc. Có lần chị cố đút, ông ho sặc, mặt tím đi, chị hoảng loạn cả buổi chiều. Bát cháo nguội trên khay mỗi tối là thứ làm chị đau nhất.
Khi bác sĩ tới nhà, bác sĩ giải thích rằng ở chặng này cơ thể ông không còn cần và không còn xử lý được nhiều thức ăn, và việc ông từ chối không có nghĩa là ông chết vì đói. Bác sĩ dặn chị đổi cách: mời khi ông tỉnh, vài thìa thứ ông thích, ông lắc đầu thì thôi; còn lại là giữ miệng ông ẩm và ngồi bên.
Đổi cách không làm chị bớt thương bố. Chị vẫn nấu, nhưng nấu ít, nấu món ông thích hồi trẻ, để mùi thơm lan vào phòng. Những buổi chiều, thay vì cầm thìa, chị cầm tay ông. Chị kể lại rằng đó là những buổi chiều bình yên nhất của hai bố con.
Vì sao người sắp mất dần bỏ ăn
Cơ thể chậm lại. Khi bệnh nặng tiến triển, cơ thể dùng ít năng lượng hơn, tiêu hoá chậm, cảm giác đói và khát giảm đi. Nhiều người không thấy đói dù ăn rất ít.
Nuốt yếu dần. Cơ nuốt mệt, phản xạ ho yếu, thức ăn và nước dễ đi lạc vào đường thở. Đó là lý do ép ăn ép uống lúc này dễ gây sặc.
Ăn vào có khi khó chịu hơn. Đầy bụng, buồn nôn, nôn, khó thở khi bụng căng. Người bệnh lắc đầu có khi là đang tự bảo vệ mình khỏi khó chịu.
Không phải mọi trường hợp bỏ ăn đều là những ngày cuối. Đau miệng, táo bón, buồn bã, tác dụng của thuốc, nhiễm trùng cũng làm người bệnh bỏ ăn, và nhiều cái chữa được. Vì vậy khi người bệnh bỏ ăn, báo nhân viên y tế để được khám, đừng tự kết luận.
Sụt cân lúc này không đảo ngược được bằng ăn thêm. Ở chặng cuối, cơ thể không còn dùng được thức ăn để hồi sức như trước. Cố bồi bổ thêm thường chỉ đổi lấy đầy bụng, buồn nôn, sặc.
Đói và khát không giống như người khoẻ cảm nhận. Ở chặng cuối, khô miệng thường gây khó chịu hơn cảm giác khát. Chăm miệng chu đáo giúp người bệnh dễ chịu nhiều.
Ba chặng và cách mời ăn uống ở từng chặng
Mỗi người bệnh đi qua các chặng theo nhịp riêng. Bảng dưới để gia đình nhận ra mình đang ở đâu và đổi cách cho hợp. Khi không chắc người bệnh còn nuốt an toàn, hỏi nhân viên y tế trước.
| Chặng | Mời gì, mời thế nào | Không nên làm |
|---|---|---|
| Còn ăn được nhưng ít, chán ăn | Bữa nhỏ, món người bệnh thích, mềm, mời khi họ tỉnh táo nhất; ngồi nâng đầu khi ăn và ngồi thêm một lúc sau ăn | Bắt ăn hết bát, cằn nhằn, so với ngày trước |
| Nuốt yếu, hay ho khi ăn uống | Vài thìa nhỏ, chậm, chờ nuốt hết mới mời tiếp; theo hướng dẫn của nhân viên y tế về độ đặc | Đút khi người bệnh nằm ngửa hoặc đang lơ mơ, đút liên tục |
| Không còn nuốt, ngủ gần cả ngày | Không mời ăn uống bằng miệng; giữ môi miệng ẩm bằng gạc, lau miệng nhiều lần | Đổ nước, sữa, cháo vào miệng; tự truyền dịch, tự đặt ống |
Ranh giới giữa chặng hai và ba có khi mờ, thay đổi theo ngày, thậm chí theo giờ. Một lúc tỉnh táo người bệnh nuốt được vài giọt, lúc khác thì không. Luôn nhìn tình trạng ngay lúc đó, không theo lịch.
Câu nói thay cho "ăn thêm miếng nữa"
Lời mời ăn quen thuộc trong nhà có khi thành áp lực với người bệnh. Thử đổi sang những câu nhẹ hơn, để người bệnh được quyền chối mà không thấy có lỗi:
- "Con nấu ít canh rau ngót bố thích. Bố muốn nếm một thìa không, không thì thôi bố nhé."
- "Mẹ chỉ cần ăn được bao nhiêu thì ăn, mẹ không phải ăn vì con."
- "Bố mệt thì nghỉ đi, lúc nào bố muốn thì con mang lên."
- "Con lau miệng cho mẹ nhé, cho mẹ đỡ khô." Câu này thay cho mời uống khi người bệnh không còn nuốt.
- "Bố không ăn cũng không sao. Con ngồi đây với bố một lát."
- "Mẹ thèm gì thì nói con, con làm cho mẹ nếm thử." Câu này để người bệnh tự chọn, kể cả chỉ để ngửi hay nếm.
Với người thân trong nhà hay hàng xóm sang thăm, nói trước nhẹ nhàng: bác sĩ dặn không ép, xin mọi người đừng ép bà ăn. Nhiều lần người bệnh bị ép chỉ vì khách thăm thương mà không biết.
Khi gia đình nghĩ tới truyền dịch hay đặt ống
Đây là quyết định của người bệnh, gia đình và bác sĩ cùng bàn. Không có câu trả lời chung cho mọi người. Ở chặng cuối, có trường hợp truyền dịch hay nuôi ăn qua ống giúp ích, có trường hợp chỉ thêm khó chịu như phù, khó thở, phải chọc kim nhiều lần.
Câu nên hỏi bác sĩ. Với tình trạng hiện nay của bố, truyền dịch hay đặt ống mang lại gì? Có làm bố dễ chịu hơn không, hay có thể làm khó chịu hơn? Nếu thử rồi thấy không hợp thì có dừng được không?
Nhớ lại người bệnh từng nói gì. Nếu người bệnh đã nói về mong muốn của mình, mang lời đó tới bác sĩ. Đó là căn cứ quan trọng nhất.
Không tự làm ở nhà. Đặt kim truyền, đặt hay thay ống thông là việc của nhân viên y tế. Tự thuê người không có chuyên môn truyền dịch tại nhà rất nguy hiểm.
Không quyết định trong lúc hoảng. Nếu chưa bàn trước, xin bác sĩ một buổi nói chuyện thay vì quyết vội trong đêm.
Người đang nuôi ăn qua ống thì sao. Ở chặng cuối, lượng và nhịp bơm có khi cần đổi. Hỏi nhân viên y tế: có nên giảm lượng không, dấu hiệu nào cho thấy cơ thể không nhận thêm được như nôn, bụng chướng, khó thở.
Những cách thương khi không còn đút ăn được
Bữa ăn không còn là ngôn ngữ chung, nhưng tình thương có nhiều ngôn ngữ khác. Gia đình vẫn làm được rất nhiều mỗi ngày:
- Chăm miệng, thoa môi, lau mặt bằng khăn ấm buổi sáng.
- Nấu món người bệnh thích để mùi thơm bay vào phòng, kể chuyện về bữa cơm ngày xưa.
- Xoa nhẹ tay, chân bằng kem dưỡng không mùi nếu người bệnh thích được chạm và nhân viên y tế không dặn tránh.
- Đọc cho nghe, mở bài hát cũ, kể chuyện con cháu.
- Chải tóc, thay áo sạch, giữ người bệnh tươm tất như họ vẫn muốn.
- Ngồi bên, nắm tay, im lặng cùng nhau.
Nhiều người chăm kể rằng khi thôi lo chuyện ăn, họ mới thật sự có thời gian ở cạnh người thân. Những phút ấy không lấy đi điều gì của người bệnh; nó cho thêm.
Nếu trong nhà có người lớn tuổi coi việc không ăn là điềm xấu, hãy mời họ cùng làm một việc trong danh sách này. Được làm gì đó cho người bệnh giúp họ bớt lo hơn mọi lời giải thích.
Những sai lầm hay gặp quanh chuyện ăn uống
Đút khi người bệnh đang nằm ngửa hay lơ mơ. Thức ăn, nước dễ trôi vào đường thở. Chỉ mời khi người bệnh tỉnh, ngồi nâng đầu, và còn nuốt được.
Pha sữa đặc, cháo đặc để "cho đủ chất". Ở chặng cuối, đủ chất không còn là mục tiêu. Thứ người bệnh thích và nuốt an toàn quan trọng hơn mọi thực đơn.
Cân người bệnh mỗi ngày, ghi số cân rồi lo. Con số lúc này chỉ làm cả nhà thêm áp lực. Ghi điều có ích hơn: hôm nay bố nếm được gì, có khó chịu gì khi ăn.
Tự mua dịch truyền, gọi người truyền tại nhà. Rất nguy hiểm và có thể làm người bệnh khó chịu thêm. Mọi việc truyền dịch do bác sĩ chỉ định và nhân viên y tế thực hiện.
Giận người bệnh vì "không chịu cố". Người bệnh không bỏ ăn để làm khổ con cháu. Lắc đầu là cơ thể họ đang nói điều họ không nói được bằng lời.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Bỏ ăn từ từ ở chặng cuối thì báo nhân viên y tế trong ngày. Nhưng gọi ngay, hoặc gọi cấp cứu nếu chưa có kế hoạch với bác sĩ, khi thấy:
- Sặc khi ăn uống rồi ho không dứt, khó thở, môi tím.
- Nôn nhiều lần, nôn ra máu hoặc dịch đen.
- Bụng chướng căng, đau, không đi ngoài kèm nôn.
- Người bệnh trước đó vẫn ăn uống bỗng bỏ hẳn trong một hai ngày, kèm lơ mơ, sốt, tiểu rất ít: có thể có nguyên nhân chữa được.
- Người đang nuôi ăn qua ống bị tuột ống, tắc ống, sặc khi bơm: không tự đặt lại, gọi nhân viên y tế.
Người nấu bếp, người cầm thìa thường là người buồn nhất khi người bệnh bỏ ăn. Nếu bạn là người đó, hãy nói nỗi buồn ấy ra với một người thân, và cho mình ăn uống đủ. Bạn không có lỗi khi người thân không ăn được nữa.
Câu hỏi thường gặp
Người sắp mất không ăn có bị đói khổ không?
Ở chặng cuối, cảm giác đói và khát thường giảm nhiều, và ăn vào có khi lại gây khó chịu. Khô miệng thường làm người bệnh khó chịu hơn, nên chăm miệng chu đáo là việc giúp ích nhất.
Có nên ép người già ăn khi họ lắc đầu không?
Không nên ép. Mời nhẹ khi họ tỉnh táo, món họ thích, vài thìa nhỏ; họ từ chối thì dừng. Ép ăn khi nuốt yếu dễ gây sặc. Nếu việc bỏ ăn mới xảy ra, báo nhân viên y tế để tìm nguyên nhân.
Có nên truyền dịch cho người sắp mất để đỡ mất nước không?
Cần bàn với bác sĩ. Ở chặng cuối, truyền dịch có khi giúp, có khi gây phù, khó thở và khó chịu thêm. Hỏi bác sĩ nó mang lại gì cho người bệnh của bạn, và có dừng được không nếu không hợp.
Người bệnh không còn nuốt được thì cho uống nước bằng cách nào?
Không đổ nước vào miệng. Lau miệng bằng gạc ẩm vắt ráo, thoa sáp dưỡng môi, làm lại nhiều lần trong ngày. Việc có cần bù nước bằng đường khác hay không là do bác sĩ quyết định.
Khách đến thăm cứ đút ăn cho bà thì nói sao cho khéo?
Nói nhẹ trước khi khách vào phòng: bác sĩ dặn bà nuốt yếu, đút dễ sặc, nhà mình đang lau miệng cho bà thôi. Mời khách nắm tay, trò chuyện với bà, thay vì mang đồ ăn vào.
Người nấu ăn cho người bệnh buồn vì họ bỏ ăn thì làm sao?
Nỗi buồn này rất thường gặp vì bữa ăn gắn với tình thương. Hãy nói ra với người thân, đổi sang những cách chăm khác như chăm miệng, xoa tay, ngồi bên. Bạn không có lỗi khi người thân không ăn được.