Nhiều người già ra viện yếu hơn hẳn so với trước khi ốm: đi lại kém, ăn ít, ngủ đảo lộn, đôi khi lẫn hơn. Phần lớn là do nằm lâu, ăn kém và sức bị bệnh vắt kiệt, và có thể cải thiện từng chút nếu gia đình theo dõi sát hai tuần đầu, giữ đúng lịch tái khám và gọi y tế kịp khi có dấu hiệu xấu đi.
Bài này hướng dẫn bạn những gì cần hỏi trước khi ông bà rời viện, cách theo dõi mỗi ngày bằng một bảng đơn giản, lấy lại sức theo từng chặng, và những dấu hiệu không thể chờ đến ngày tái khám. Mọi điều liên quan đến thuốc, vết mổ, ống thông hay chế độ ăn riêng làm đúng theo dặn dò của bác sĩ và điều dưỡng, kể cả khi người quen mách cách khác.
Ông về nhà, nhưng không còn như trước
Ông Bình tám mươi tư tuổi, nằm viện mười hai ngày vì một đợt ốm nặng. Trước đó ông vẫn tự đi bộ quanh xóm, tự tắm. Ngày ra viện, cả nhà mừng vì ông đã hết sốt, ăn được cháo. Nhưng về đến nhà, ông đứng dậy khỏi giường phải có hai người đỡ, đi vài bước đã thở dốc. Đêm đầu tiên ông thức gần sáng, gọi tên người mẹ đã mất từ lâu.
Cô con gái hoảng: "Bố ra viện là khỏi rồi, sao lại yếu thế này?". Thực ra, khỏi bệnh và lấy lại sức là hai việc khác nhau. Mười hai ngày nằm viện, phần lớn thời gian trên giường, ăn ít, ngủ không yên vì đèn và tiếng ồn, đủ làm một người già mất khá nhiều sức cơ và sự minh mẫn.
Những tuần đầu về nhà vì thế là giai đoạn nhạy cảm. Nếu được chăm đúng, nhiều người lấy lại được một phần đáng kể. Nếu bị để nằm một chỗ, hoặc bỏ qua dấu hiệu bệnh quay lại, người già có thể phải vào viện lần nữa, và mỗi lần như vậy lại yếu thêm một bậc.
Tin tốt là phần lớn những việc giúp ông bà qua giai đoạn này đều nằm trong tay gia đình: hỏi đủ trước khi về, sắp xếp nhà gọn, ghi chép mỗi tối, đỡ ông bà ngồi dậy đi lại từng chút, và biết khi nào phải gọi y tế. Không cần dụng cụ đắt tiền hay kiến thức chuyên môn.
Trước khi rời viện: hỏi gì, nhận gì
Ngày ra viện thường vội. Hãy chuẩn bị sẵn danh sách này từ hôm trước và hỏi bác sĩ, điều dưỡng cho đủ, ghi câu trả lời ngay vào sổ:
- Giấy ra viện ghi những gì, chẩn đoán ra sao. Đọc kỹ ngay tại chỗ, chỗ nào không hiểu thì hỏi lại.
- Danh sách thuốc khi về nhà: thuốc nào mới, thuốc nào ngừng, thuốc cũ ở nhà còn dùng tiếp không. Đây là chỗ hay nhầm nhất.
- Lịch tái khám, cần làm xét nghiệm gì trước, mang theo những gì.
- Ông bà được đi lại đến mức nào, có điều gì cần tránh, nên ngồi dậy và tập đi ra sao.
- Ăn uống: có kiêng gì, có cần thức ăn mềm hay độ đặc riêng không.
- Nếu có vết thương, ống thông hay thiết bị: ai chăm, chăm thế nào. Những việc này do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp, đừng nhận về nếu chưa được chỉ.
- Những dấu hiệu nào phải quay lại viện ngay, và gọi ai khi có chuyện ngoài giờ hành chính.
Nếu có thể, nhờ điều dưỡng chỉ cho người sẽ chăm chính tại nhà một lần ngay trước khi về: cách đỡ ông bà ngồi dậy, cách đứng lên, những việc cần làm mỗi ngày.
Bảng theo dõi hai tuần đầu về nhà
Mỗi ngày ghi một lần vào buổi tối, theo năm mục dưới đây. Cột cuối là gợi ý khi nào nên báo nhân viên y tế; dấu hiệu cấp cứu xem ở mục sau.
| Mục | Xem thế nào | Đang hồi phục | Nên báo nhân viên y tế |
|---|---|---|---|
| Ăn uống | Ăn được bao nhiêu phần bữa, uống bao nhiêu cốc | Tăng dần qua từng ngày | Kém đi hai ba ngày liên tiếp, uống rất ít |
| Đi lại | Ngồi dậy, đứng, đi được bao nhiêu bước | Mỗi ngày nhỉnh hơn hôm trước một chút | Kém đi, không đứng được nữa |
| Tinh thần | Nhận ra người, trò chuyện, ngủ đêm | Tỉnh dần, đêm ngủ yên hơn | Lẫn hơn so với lúc ra viện |
| Tiêu tiểu | Số lần đi tiểu, đi ngoài, màu sắc | Đều đặn dần | Táo bón nhiều ngày, tiểu ít, tiểu buốt |
| Dấu hiệu bệnh cũ | Ho, sốt, khó thở, đau, theo dặn dò khi ra viện | Giảm dần hoặc không còn | Quay lại hoặc tăng lên |
Ghi ngắn, mỗi mục một vài chữ là đủ. Sau một tuần, đọc lại cả bảng sẽ thấy ngay mục nào đang lên, mục nào đứng yên, để kể với bác sĩ ở buổi tái khám đầu tiên. Nếu nhà có nhiệt kế, đo vào giờ cố định và ghi lại. Các số đo khác như huyết áp, đường huyết chỉ đo khi được bác sĩ dặn, theo đúng cách và mốc bác sĩ đưa ra.
Lấy lại sức từng chặng
Không có lịch chung cho mọi người. Bảng dưới là cách nghĩ theo chặng, để gia đình không vội cũng không để ông bà nằm yên. Mức cụ thể luôn theo dặn dò của bác sĩ.
| Chặng | Mục tiêu | Việc gia đình làm | Dừng lại khi |
|---|---|---|---|
| Mấy ngày đầu | Ngồi dậy được nhiều lần trong ngày | Đỡ ngồi dậy ăn mỗi bữa, ngồi tựa ở mép giường, đổi tư thế thường xuyên | Choáng, khó thở, đau |
| Tuần đầu | Đứng và đi vài bước trong phòng | Hai người đỡ lúc đầu, đi ra nhà vệ sinh thay vì dùng bô nếu được phép | Mệt lả, thở dốc kéo dài |
| Tuần thứ hai | Đi lại trong nhà có người bên cạnh | Đi ngắn nhiều lần, ngồi ăn ở bàn, làm lại một việc nhỏ quen thuộc | Kém hơn hôm trước |
| Sau đó | Gần với mức trước khi ốm nhất có thể | Hỏi bác sĩ về tập phục hồi chức năng nếu tiến bộ chậm | Theo dặn dò tái khám |
Có người già lấy lại gần như đủ sức, có người chỉ lấy lại được một phần. Cả hai đều bình thường. Điều gia đình cần để ý là hướng đi: lên dần, đứng yên hay đi xuống. Đi xuống sau khi đã về nhà là lý do để gọi nhân viên y tế sớm.
Ngày đầu về nhà: sắp xếp trước khi ông bà bước vào
Nếu được, một người về nhà trước nửa ngày để chuẩn bị. Làm xong những việc dưới đây, ngày đầu sẽ bớt rối hơn nhiều:
- Chọn phòng ở tầng trệt, gần nhà vệ sinh nhất có thể. Tạm thời đừng để ông bà ngủ ở tầng trên nếu phải leo cầu thang.
- Kê giường để có lối đi hai bên, chiều cao vừa để ông bà ngồi mép giường thì bàn chân chạm đất.
- Dọn lối từ giường đến nhà vệ sinh, thêm đèn ngủ, để sẵn ghế có tay vịn cạnh giường.
- Đặt trên bàn đầu giường: chai nước có nắp, khăn, kính, một chiếc chuông nhỏ hoặc vật để gọi người.
- Cất thuốc cũ vào một túi riêng có ghi chữ "chờ hỏi bác sĩ", xếp thuốc theo đơn ra viện vào hộp chia ngăn.
- Viết lịch tái khám, các dấu hiệu cần gọi y tế lên một tờ giấy dán ở chỗ cả nhà thấy.
- Thống nhất ai trông đêm đầu, ai trông ngày hôm sau.
Khi ông bà về, đừng vội tắm rửa, tiếp khách ngay. Cho ông bà nghỉ trong phòng quen một lúc, uống ngụm nước, rồi mới làm những việc tiếp theo.
Những sai lầm hay gặp
Để ông bà nằm cả ngày "cho lại sức". Nằm thêm làm mất sức thêm. Ngồi dậy ăn, đổi tư thế, đứng vài lần trong ngày theo mức được phép là cách lấy lại sức.
Trộn lẫn thuốc cũ và thuốc mới. Về nhà lại lấy lọ thuốc cũ trên tủ ra dùng tiếp, trong khi bác sĩ đã ngừng hoặc đổi. Hãy cất riêng thuốc cũ, chỉ dùng theo danh sách ra viện, hỏi lại khi không chắc.
Bỏ tái khám vì "thấy khoẻ rồi". Lần tái khám giúp bác sĩ chỉnh thuốc và phát hiện sớm điều chưa ổn. Nếu đi lại khó, hỏi xem có thể khám ở cơ sở gần nhà hoặc nhân viên y tế đến nhà không.
Đón khách thăm liên tục. Họ hàng đến thăm là quý, nhưng người vừa ra viện cần nghỉ. Hẹn khách vào một khung giờ ngắn trong ngày.
Làm thay tất cả. Xúc cho ăn, rửa mặt, mặc áo thay ông bà dù ông bà còn tự làm được chậm chạp. Để ông bà tự làm phần mình làm được là một cách tập, đồng thời giữ cho ông bà cảm giác còn tự chủ.
So sánh với "hồi trước". Câu "trước bố đi bộ cả cây số cơ mà" làm ông bà nản. Hãy so với hôm qua: "Hôm nay bố đi được ra tận cửa rồi đấy".
Khi nào phải quay lại viện hoặc gọi cấp cứu ngay
Không chờ đến ngày tái khám nếu ông bà có một trong những dấu hiệu sau:
- Khó thở, thở nhanh, phải ngồi dậy mới thở được, môi tím.
- Sốt lại, nhất là kèm rét run, lơ mơ hoặc lẫn hơn.
- Lẫn lộn, khó đánh thức xuất hiện hoặc nặng lên.
- Đau ngực, đau bụng dữ dội, nôn liên tục, nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
- Không uống được, gần như không đi tiểu cả ngày.
- Vết mổ hoặc chỗ đặt ống sưng đỏ, chảy dịch, chảy máu, hoặc ống bị tuột, tắc: gọi nhân viên y tế, không tự xử lý.
- Ngã, hoặc đột ngột yếu một bên người, méo miệng, nói ngọng.
Mang theo giấy ra viện, danh sách thuốc và bảng theo dõi. Nói rõ ông bà vừa ra viện ngày nào, ra từ khoa nào, để nhân viên y tế nắm được ngay bệnh vừa điều trị.
Hai tuần đầu thường là lúc người chăm căng thẳng nhất: vừa mừng vừa sợ, đêm nào cũng nghe ngóng. Hãy xếp lịch trông đêm luân phiên ngay từ ngày đầu, đừng để một người thức liền nhiều đêm.
Câu hỏi thường gặp
Người già ra viện bao lâu thì lấy lại sức?
Tuỳ từng người, tuỳ bệnh và sức khoẻ trước khi ốm, có người vài tuần, có người lâu hơn và chỉ lấy lại được một phần. Điều quan trọng là xu hướng đi lên dần. Nếu đứng yên hay kém đi, hãy báo bác sĩ.
Ông bà về nhà bị lẫn hơn có tự hết không?
Nhiều người già lẫn hơn trong và sau khi nằm viện, một phần có thể cải thiện khi về môi trường quen. Nhưng nếu lẫn tăng lên hoặc xuất hiện đột ngột sau khi đã về nhà, cần gọi nhân viên y tế, không tự chờ.
Có nên thuê người chăm trong những tuần đầu sau ra viện không?
Nếu gia đình không đủ người trông đêm hoặc ông bà cần hai người đỡ, thuê thêm người chăm có kinh nghiệm có thể giúp nhiều. Những việc như chăm vết thương, ống thông phải do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp.
Thuốc cũ ở nhà có dùng tiếp được không?
Chỉ dùng tiếp khi giấy ra viện hoặc bác sĩ nói rõ là được. Nhiều trường hợp thuốc cũ đã bị ngừng, đổi liều hoặc thay bằng thuốc khác. Không chắc thì cất riêng và hỏi lại bác sĩ hoặc dược sĩ.
Làm sao để ông bà chịu ngồi dậy khi vẫn còn mệt?
Bắt đầu nhỏ: ngồi dậy ăn từng bữa, ngồi tựa vài phút rồi nằm lại, tăng dần. Giải thích nhẹ nhàng rằng ngồi dậy giúp ăn ngon và thở dễ hơn. Nếu ông bà choáng hay khó thở khi ngồi, dừng lại và báo nhân viên y tế.
Có nên đưa ông bà đi khám lại sớm hơn lịch hẹn không?
Có, nếu ông bà kém đi so với lúc ra viện, ăn uống, đi lại hay tinh thần đi xuống vài ngày liên tiếp. Còn những dấu hiệu nguy hiểm như khó thở, sốt kèm lơ mơ thì gọi cấp cứu ngay, không chờ.