SuyKiet.comSuy Kiệt
Nhận ra người thân đang yếu dần

Người già nằm nhiều, ngủ cả ngày: mệt thông thường hay đang yếu dần

Ông bà nằm từ sáng tới chiều, gọi mới dậy: cách ghi lịch thức ngủ một tuần, kiểm tra mức tỉnh táo khi gọi dậy và dấu hiệu buồn ngủ phải gọi cấp cứu.

Elderly Vietnamese man dozing under a thin blanket on a daybed in a dim living room at midday, his son opening wooden shutters, wide shot from behind, soft grey light

Người già ngủ nhiều hơn một chút, chợp mắt buổi trưa, đi ngủ sớm là chuyện thường gặp; điều đáng lo là khi ông bà nằm gần như cả ngày dù không buồn ngủ, gọi dậy thì lờ đờ lâu mới tỉnh, hoặc thay đổi này xảy ra nhanh trong vài ngày. Ngủ li bì, khó đánh thức xuất hiện đột ngột là dấu hiệu phải gọi nhân viên y tế ngay, còn nằm nhiều tăng dần qua nhiều tuần là lý do để ghi chép và đưa đi khám sớm.

Bài này giúp bạn phân biệt hai tình huống đó bằng quan sát cụ thể: ghi lịch thức ngủ một tuần, gọi dậy đúng cách để đánh giá mức tỉnh táo, và làm gì để ngày của ông bà có nhịp hơn. Nguyên nhân thật sự, từ thuốc đang dùng, nỗi buồn cho đến bệnh, là việc của bác sĩ. Việc của bạn là mang đến buổi khám một bức tranh rõ ràng, có ngày giờ, thay vì một câu cảm nhận chung chung.

Bố nằm từ sáng đến chiều

Ông Lộc tám mươi hai tuổi, nghỉ hưu đã lâu nhưng trước giờ vẫn dậy sớm tưới cây, đọc báo, chiều ra đầu ngõ ngồi với mấy ông bạn. Mấy tháng nay ông dậy muộn hơn, ăn sáng xong lại vào giường. Con dâu đi làm về lúc ba giờ chiều vẫn thấy ông nằm đó, chăn đắp ngang ngực, ti vi tắt. Hỏi thì ông bảo "nằm cho đỡ mỏi".

Ban đầu nhà ai cũng nghĩ ông nghỉ ngơi là tốt. Nhưng rồi đêm ông lại thức, đi lại lục đục, sáng hôm sau càng mệt hơn. Ông không còn ra đầu ngõ, cũng không hỏi chuyện vườn tược. Có một buổi chiều con trai gọi mãi ông mới mở mắt, nhìn quanh một lúc mới nhận ra con.

Buổi chiều đó là lúc gia đình nên dừng lại hỏi: đây là ông mệt vì tuổi, vì buồn, hay có điều gì khác? Câu trả lời không nằm ở việc nhìn ông nằm, mà ở chỗ ghi lại một cách có hệ thống: ông ngủ lúc nào, thức lúc nào, khi gọi thì tỉnh nhanh hay chậm, và những thay đổi ấy bắt đầu từ bao giờ. Gia đình nào cũng làm được việc này chỉ với một tờ giấy và vài phút mỗi ngày.

Điều thường gặp và điều đáng lưu ý

Bảng dưới giúp bạn đặt những gì đang thấy vào đúng chỗ. Cột bên phải không có nghĩa là bệnh nặng, mà là những điều cần kể với bác sĩ hoặc cần gọi y tế.

Thường gặp ở người giàĐáng lưu ý, nên báo nhân viên y tế
Chợp mắt buổi trưa, có khi ngủ gật lúc xem ti viNằm gần như cả ngày dù không buồn ngủ, bỏ hết việc quen
Đi ngủ sớm, dậy sớm hơn trướcNgày ngủ, đêm thức, đảo lộn liên tục nhiều tuần
Gọi dậy thì tỉnh sau vài giây, trả lời đúngGọi mãi mới mở mắt, tỉnh rồi lại thiếp đi, trả lời lộn xộn
Mệt sau ngày nhiều việc, nghỉ một hôm là khoẻ lạiMệt cả sau việc rất nhẹ như rửa mặt, thay áo, không hồi lại
Ngủ nhiều hơn vài ngày khi bị cảm, rồi trở lại như cũNgủ nhiều kèm sốt, ăn uống kém, đi tiểu ít, ho, khó thở
Thay đổi chậm qua nhiều nămThay đổi rõ trong vài ngày đến vài tuần, hoặc ngay sau khi đổi thuốc

Nếu điều bạn thấy nằm ở cột bên phải, hãy ghi lại ngày bắt đầu. Bác sĩ thường hỏi "từ bao giờ" trước tiên, và ngày cụ thể luôn có giá trị hơn câu "dạo gần đây".

Thay đổi xuất hiện ngay sau khi ông bà bắt đầu một loại thuốc mới hoặc đổi liều là điều đặc biệt cần báo, vì bác sĩ có thể điều chỉnh. Không tự ngừng hay bớt thuốc ở nhà.

Ghi lịch thức ngủ trong một tuần

Kẻ một tờ giấy theo mẫu, mỗi ngày một dòng. Người nào ở nhà khung giờ nào thì ghi khung giờ đó. Chỉ cần đánh dấu "ngủ", "nằm thức", "ngồi", "đi lại" là đủ.

Khung giờĐang làm gìGọi có tỉnh nhanh khôngGhi chú
Sáng 6–9 giờDậy lúc 8 giờ, ăn được nửa bátTỉnh nhanhThan mỏi chân
Sáng 9–12 giờNằm thức, không xem ti viKhông gọiTừ chối ra sân
Trưa 12–15 giờNgủGọi ba lần mới dậyDậy rồi ngồi ngơ ngác một lúc
Chiều 15–18 giờNgồi ở hiên nửa tiếng, lại vào nằmTỉnhNói chuyện được với cháu
Tối 18–22 giờĂn tối, ngủ lúc 9 giờKhông gọi
ĐêmThức dậy ba lần, đi vệ sinh hai lầnLần cuối thức gần sáng

Sau một tuần, cộng lại xem ông bà ngủ và nằm khoảng bao nhiêu giờ mỗi ngày, có bao nhiêu lần "gọi mãi mới dậy". So hai tuần liền nhau sẽ thấy xu hướng tăng, giảm hay đứng yên. Mang tờ giấy này theo khi khám thay cho việc cố nhớ.

Gọi dậy thế nào để biết mức tỉnh táo

Cách bạn gọi ông bà dậy cũng là một cách quan sát. Làm giống nhau mỗi lần để có thể so sánh, và luôn nhẹ nhàng: người già bị đánh thức đột ngột dễ hoảng hoặc cáu.

  1. Đứng ở chỗ ông bà nhìn thấy được, gọi tên bằng giọng bình thường, cách xưng hô quen thuộc trong nhà: "Bố ơi, con đây".
  2. Nếu chưa mở mắt, chạm nhẹ vào vai hoặc bàn tay và gọi lại. Không lay mạnh, không vỗ vào mặt.
  3. Khi ông bà mở mắt, hỏi một câu đơn giản: "Bố có biết con là ai không?", "Giờ là buổi sáng hay buổi chiều hả bố?". Không hỏi kiểu đố, chỉ để biết ông bà có nhận ra người và lúc.
  4. Để ý khoảng thời gian từ khi gọi đến khi ông bà tỉnh hẳn, trả lời được. Vài giây là bình thường; phải gọi nhiều lần, tỉnh rồi lại thiếp ngay là điều cần ghi.
  5. Mời ông bà ngồi dậy uống ngụm nước nếu không có vấn đề nuốt. Xem ông bà ngồi có vững, nói có rõ như mọi ngày không.
  6. Ghi kết quả vào lịch thức ngủ: tỉnh nhanh, tỉnh chậm, hay gọi khó tỉnh.

Nếu gọi và chạm mà ông bà vẫn không mở mắt, hoặc mở mắt nhưng không nhận ra người thân, nói lảm nhảm, đó không còn là chuyện ghi chép: hãy gọi cấp cứu ngay.

Giúp ngày của ông bà có nhịp

Khi chưa có dấu hiệu nguy hiểm và đang chờ đi khám, vài thay đổi nhỏ giúp ông bà bớt nằm vạ vật cả ngày, đêm ngủ yên hơn. Không thay đổi nào ở đây thay được việc khám.

  • Ánh sáng buổi sáng: mở cửa sổ, kéo rèm ngay khi ông bà dậy, mời ngồi gần cửa lúc ăn sáng. Phòng tối cả ngày làm cơ thể khó phân biệt ngày và đêm.
  • Ngồi dậy cho từng bữa: dù yếu, mời ông bà ngồi dậy ăn ở bàn hoặc ngồi tựa ở mép giường, không ăn khi nằm.
  • Một hai việc nhỏ mỗi ngày: nhặt rau, gấp khăn, tưới một chậu cây, nghe một bài hát cũ. Việc nhỏ nhưng cho ông bà lý do để thức.
  • Giấc trưa có giờ: ngủ trưa vào khung giờ cố định, đánh thức nhẹ khi đã đủ, tránh ngủ kéo dài đến tối.
  • Buổi tối yên: giảm ánh đèn và tiếng ồn, tránh trà đặc buổi chiều, đi vệ sinh trước khi ngủ.
  • Đèn ngủ nhỏ ở lối đi: giúp ông bà dậy đêm không bị ngã.

Đừng đặt mục tiêu "không cho ngủ ngày". Người yếu cần nghỉ; điều bạn muốn là giờ thức có nội dung và giờ ngủ có nhịp. Nếu ông bà đã quá yếu để ngồi dậy, cách đỡ ngồi an toàn nên được nhân viên y tế chỉ trực tiếp lần đầu.

Những sai lầm hay gặp

Bật ti vi cả ngày cho đỡ buồn. Tiếng ti vi liên tục không giúp ông bà thức mà còn làm mệt thêm, nhất là với người nghe kém. Một chương trình ông bà thích, xem cùng con cháu, có ích hơn nhiều so với âm thanh nền suốt ngày.

Mua thuốc ngủ cho ông bà vì đêm thức. Thuốc ngủ ở người già có thể làm ngày càng lờ đờ, dễ ngã, lẫn hơn. Mọi thuốc liên quan đến giấc ngủ phải do bác sĩ quyết định.

Coi nằm nhiều là nghỉ ngơi tốt. Nằm quá nhiều làm cơ yếu đi nhanh, dễ cứng khớp, lâu dần khó ngồi dậy. Nghỉ ngơi và nằm bất động cả ngày không giống nhau.

Đánh thức thô bạo hoặc mắng. Lay mạnh, nói to, trách "sao suốt ngày nằm" làm ông bà hoảng và tủi. Gọi tên, chạm nhẹ, chờ vài giây là đủ.

Không để ý thời điểm bắt đầu. Ngủ nhiều xuất hiện sau khi đổi thuốc, sau một trận cảm, sau một lần ngã đều là thông tin quan trọng. Ghi ngày cụ thể.

Chờ quá lâu khi thấy khó đánh thức. Nhiều gia đình nghĩ "để ông ngủ cho khoẻ" trong khi ông đang lơ mơ. Khó đánh thức là lý do gọi y tế, không phải lý do để yên.

Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay

Gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế ngay nếu ông bà ngủ nhiều kèm một trong những điều sau:

  • Gọi và chạm vẫn khó tỉnh, hoặc tỉnh rồi lại thiếp ngay không trả lời được.
  • Lú lẫn, nói lảm nhảm, không nhận ra người thân, xuất hiện trong vài giờ hoặc một hai ngày.
  • Khó thở, thở nhanh, thở có tiếng khò khè, môi tím.
  • Méo miệng, nói ngọng, yếu một bên tay chân.
  • Sốt kèm lờ đờ, hoặc người lạnh, tái, vã mồ hôi.
  • Sau một lần ngã, nhất là có đập đầu, rồi ngủ li bì.
  • Không ăn uống, gần như không đi tiểu.

Trong lúc chờ, đặt ông bà nằm nghiêng nếu đang lơ mơ, không cho ăn uống, gom thuốc đang dùng và lịch thức ngủ để đưa nhân viên y tế.

Khi ông bà thức đêm, người chăm cũng mất ngủ theo. Nếu bạn phải trông đêm nhiều hôm liền, hãy chia đêm với người khác trong nhà, mỗi người nửa đêm, và ngủ bù khi có người thay. Người chăm thiếu ngủ dễ bỏ sót dấu hiệu và dễ cáu, điều không ai muốn.

Câu hỏi thường gặp

Người già ngủ bao nhiêu tiếng một ngày là nhiều?

Không có con số cố định cho mọi người. Điều quan trọng hơn là so với chính ông bà trước đây: ngủ và nằm tăng rõ trong vài tuần, gọi dậy chậm tỉnh, bỏ việc quen thì nên đi khám, dù tổng số giờ là bao nhiêu.

Ông bà ngủ ngày thức đêm có cần đi khám không?

Nếu kéo dài nhiều tuần, kèm ăn kém, lẫn hơn hoặc mệt nhiều thì nên khám. Trong lúc chờ, tăng ánh sáng buổi sáng, giữ giấc trưa có giờ và giảm ánh đèn buổi tối, không tự mua thuốc ngủ.

Có nên đánh thức người già khi họ ngủ quá lâu buổi trưa không?

Thường nên đánh thức nhẹ nhàng khi đã ngủ đủ một giấc trưa, để tối ông bà ngủ được. Gọi tên, chạm nhẹ, mở rèm. Nếu khó đánh thức hoặc tỉnh dậy lú lẫn thì cần gọi nhân viên y tế.

Ngủ nhiều có phải do thuốc không?

Một số thuốc có thể gây buồn ngủ, nhất là khi mới dùng hoặc đổi liều, nhưng gia đình không thể tự kết luận. Hãy ghi rõ ngày bắt đầu ngủ nhiều và mang toàn bộ thuốc đến cho bác sĩ xem. Không tự ngừng thuốc.

Ông bà nằm nhiều vì buồn thì làm sao biết?

Người buồn thường vẫn tỉnh khi gọi, nhưng không muốn làm gì, hay nói những câu chán nản, bỏ những thú vui cũ. Nỗi buồn ở người già cũng cần được bác sĩ quan tâm như mọi bệnh khác, nên hãy kể rõ khi đi khám.

Đặt người đang lơ mơ nằm thế nào trong lúc chờ cấp cứu?

Đặt nằm nghiêng một bên, đầu hơi cúi về phía trước để nếu nôn thì không sặc, nới lỏng quần áo, không cho ăn uống gì. Ở cạnh và theo dõi hơi thở cho đến khi nhân viên y tế đến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138