Khi người già nằm lâu buồn bã, thu mình, không muốn nói chuyện, gia đình nên làm ba việc song song: ở bên đều đặn mà không ép nói, dò những khó chịu cơ thể có thể đang làm họ khổ như đau, mất ngủ, táo bón, khó thở, và báo nhân viên y tế nếu nỗi buồn kéo dài nhiều ngày, kèm bỏ ăn, mất ngủ hay có lời nói muốn chết. Buồn khi nằm lâu là điều dễ hiểu, nhưng buồn kéo dài không phải là chuyện "tuổi già thì thế" mà gia đình phải chấp nhận im lặng.
Phần dưới giúp bạn phân biệt giữa mệt, buồn thoáng qua và buồn kéo dài cần được khám; cách tiếp cận mỗi ngày không làm người bệnh thấy bị soi; những việc nhỏ mang lại cảm giác có ích; những câu nên tránh; và những dấu hiệu phải báo y tế ngay. Bài không đưa ra chẩn đoán; việc người bệnh có cần khám hay điều trị gì là để bác sĩ xem.
Mệt, buồn thoáng qua hay buồn kéo dài
Gia đình không chẩn đoán được, nhưng quan sát kỹ giúp bạn biết khi nào nên báo nhân viên y tế. So sánh với chính người bệnh vài tuần trước, không so với người khác.
| Điều quan sát | Thường gặp khi mệt hoặc buồn thoáng qua | Nên báo nhân viên y tế khi |
|---|---|---|
| Nói chuyện | Ít nói hôm mệt, hôm khác lại kể chuyện | Gần như không nói nhiều ngày liền, kể cả với người thân thiết nhất |
| Hứng thú | Vẫn vui khi cháu đến, khi nghe bài quen | Không còn phản ứng với bất cứ điều gì từng thích |
| Ăn uống | Ăn ít hôm mệt rồi ăn lại | Bỏ ăn uống, sụt cân, từ chối cả món ưa thích |
| Giấc ngủ | Ngủ trưa nhiều hơn một chút | Mất ngủ nhiều đêm hoặc ngủ gần như cả ngày đêm |
| Lời nói | Than thở "mệt quá" lúc khó chịu | Hay nói "sống làm gì", "chết cho xong", "con cái khổ vì bố" |
| Thời gian | Vài ngày rồi đỡ | Kéo dài nhiều ngày liền không đỡ, hoặc nặng dần |
Ghi vào sổ mỗi ngày một dòng ngắn về tâm trạng: hôm nay có cười không, có nói chuyện không, ăn được bao nhiêu, ngủ thế nào. Sau hai tuần, sổ cho thấy rõ xu hướng hơn trí nhớ của bất cứ ai.
Dò những khó chịu cơ thể đứng sau nỗi buồn
Đau âm ỉ. Người già hay chịu đau mà không nói, chỉ lặng lẽ thu mình. Để ý nét mặt khi xoay trở, khi chạm vào. Báo nhân viên y tế nếu nghi đau, không tự cho dùng thuốc.
Mất ngủ, ngày đêm đảo lộn. Đêm không ngủ được, ngày mệt mỏi, ủ rũ. Ánh sáng ban ngày, đêm yên tối và nhịp ngày đều đặn giúp một phần; nếu kéo dài, báo nhân viên y tế.
Táo bón, đầy bụng, tiểu khó. Những khó chịu này làm người bệnh bứt rứt và buồn bực, lại ngại nói. Theo dõi chuyện đi ngoài, đi tiểu trong sổ.
Nghe kém, nhìn kém. Không nghe rõ, không nhìn rõ khiến người bệnh dần rút khỏi câu chuyện. Kiểm tra kính, máy trợ thính, ngồi gần, nói chậm.
Khó thở, mệt khi gắng sức. Người hụt hơi thường không còn sức để nói. Nếu khó thở mới xuất hiện hoặc nặng hơn, báo nhân viên y tế ngay.
Thuốc men thay đổi. Nếu người bệnh bắt đầu uống thuốc mới và sau đó lừ đừ, buồn hơn, ghi lại và hỏi bác sĩ kê đơn; không tự ngừng hay đổi thuốc.
Tiếp cận mỗi ngày mà không ép
Người đang buồn thường từ chối những lời khuyên vui lên. Điều giúp được là sự có mặt kiên nhẫn, đều đặn, không đòi hỏi.
- Ngồi cạnh cùng một giờ mỗi ngày. Không cần nói nhiều. Một ấm trà, một tờ báo đọc cho nghe, một bài hát quen.
- Mời, không ép. "Hôm nay con mang ảnh thằng cháu, bố xem không?" Nếu bố lắc đầu, đặt ảnh ở đầu giường rồi thôi.
- Gọi tên cảm xúc nhẹ nhàng. "Dạo này mẹ ít nói, con thấy mẹ buồn. Mẹ có muốn kể con nghe không?" Rồi chờ, và chấp nhận nếu mẹ chưa muốn.
- Chạm nếu người bệnh thích được chạm. Cầm tay, xoa nhẹ vai, chải tóc. Cái chạm ấm thường đến được nơi lời nói không tới.
- Ghi nhận điều nhỏ nhất. Người bệnh ăn thêm một thìa, nhìn ra cửa sổ, hỏi một câu: ghi lại, và nói ra niềm vui của mình một cách tự nhiên.
- Đổi người ngồi cạnh. Có khi người bệnh mở lòng với một đứa cháu, một người bạn cũ, một người hàng xóm hơn là với con cái.
Đừng chờ người bệnh vui lên rồi mới ghé. Sự đều đặn chính là điều làm người buồn bớt cảm giác bị bỏ rơi.
Những việc nhỏ cho người bệnh cảm giác còn có ích
Nhiều người nằm lâu buồn vì thấy mình là gánh nặng. Giao cho họ những vai nhỏ phù hợp sức có thể làm thay đổi cách họ nhìn chính mình:
- Người kể chuyện: nhờ kể về dòng họ, về làng, về nghề cũ; một người cháu ghi lại hoặc ghi âm.
- Người cố vấn: hỏi ý về chuyện nấu cỗ, đặt tên cho đứa cháu sắp sinh, cách chăm cây cảnh.
- Người dạy: dạy cháu một câu ca dao, một bài hát ru, cách gấp con thuyền giấy.
- Người nhắc việc: nhắc cả nhà giờ uống nước, nhắc ngày giỗ, ngày sinh nhật.
- Người làm việc tay nhẹ: nhặt rau, bóc lạc, gấp khăn, cuộn len, nếu sức cho phép và an toàn.
Khi nhờ, nói rõ đó là việc thật cả nhà đang cần, không phải trò để giết thời gian. Người già nhận ra ngay khi bị dỗ dành, và điều đó làm họ buồn thêm.
Những câu nên tránh
"Bố phải vui lên chứ." Bảo người buồn vui lên làm họ thấy nỗi buồn của mình là lỗi. Thay bằng "Con thấy bố buồn, con ngồi với bố một lát".
"Người ta còn khổ hơn bố nhiều." So sánh không làm nỗi buồn nhẹ đi mà làm người bệnh ngại nói ra.
"Bố cứ nghĩ thế thì con khổ lắm." Câu này đặt thêm gánh nặng lên người bệnh, khiến họ càng giữ im lặng để không làm khổ con.
"Cố ăn đi cho khỏe." Ép ăn bằng lời trách làm bữa ăn thành áp lực. Mời món nhỏ, món thích, không bình luận lượng ăn trước mặt.
Im lặng né tránh. Không nói gì vì sợ nói sai cũng là một câu trả lời, và người bệnh đọc được nó là "không ai muốn nghe mình".
"Để con gọi bác sĩ cho bố uống thuốc là hết." Hứa một cách chữa nhanh làm người bệnh nghĩ nỗi buồn của mình chỉ là bệnh cần dẹp đi. Báo bác sĩ là đúng, nhưng nói với người bệnh theo cách khác: "Con muốn bác sĩ biết dạo này bố mệt trong lòng, để cùng tìm cách giúp bố."
Một tuần ở bên người đang buồn: kế hoạch nhỏ cho cả nhà
Khi cả nhà cùng lo mà không chia việc, thường mỗi người ghé một lúc rồi đi, hoặc dồn hết vào người chăm chính. Một kế hoạch tuần đơn giản giúp người bệnh ngày nào cũng có một gương mặt quen và một việc nhỏ để chờ.
| Ngày | Ai ngồi cùng | Việc nhẹ làm cùng |
|---|---|---|
| Thứ Hai | Con gái út, buổi chiều | Chải tóc, nghe hai bài cải lương |
| Thứ Ba | Cháu nội, sau giờ học | Kể chuyện ở lớp, nhờ ông dạy một câu ca dao |
| Thứ Tư | Người bạn cũ cùng xóm | Uống trà, nói chuyện ngày xưa |
| Thứ Năm | Con trai cả, gọi video từ xa | Cho xem vườn nhà, hỏi ý về việc sửa mái |
| Thứ Sáu | Con dâu, buổi sáng | Đẩy xe ra hiên ngắm trời nếu nhân viên y tế cho phép |
| Cuối tuần | Cả nhà, từng người một lúc | Xem ảnh cũ, ăn một món ông thích làm mềm |
Lịch này không phải để kiểm điểm ai, mà để người bệnh biết ngày mai có ai đến. Người nào bận thì đổi ngày với người khác, đừng bỏ trống. Ghi vào cột cuối một dòng về phản ứng của người bệnh mỗi ngày; cuối tuần đọc lại, giữ những việc làm ông dịu đi, bỏ những việc làm ông mệt.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Buồn kéo dài ở người nằm lâu có thể được giúp nếu được báo sớm. Đừng chờ đến khi người bệnh bỏ ăn hẳn:
- Báo nhân viên y tế sớm nếu người bệnh buồn bã, thu mình, mất hứng thú với mọi thứ kéo dài nhiều ngày không đỡ, hoặc kèm mất ngủ, ngủ li bì, ăn ít dần, sụt cân.
- Báo nhân viên y tế trong ngày nếu người bệnh bỏ ăn uống, tiểu ít, lẫn lộn mới xuất hiện, hoặc buồn kèm đau, khó thở, sốt.
- Nói ngay với người thân và liên hệ cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày nếu người bệnh nói muốn chết, muốn tự làm hại mình, hay tìm cách tích thuốc, hỏi về dao kéo, dây. Luôn có người ở bên, cất xa vật nguy hiểm.
- Gọi cấp cứu ngay nếu người bệnh đã làm hại bản thân, uống quá nhiều thuốc, không gọi dậy được, khó thở, co giật.
Khi báo, mang theo sổ tâm trạng và danh sách thuốc đang dùng. Nói rõ người bệnh trước đây thế nào và thay đổi từ khi nào.
Nỗi buồn lây sang người chăm
Ngồi mỗi ngày bên một người buồn, không đáp lại, rất dễ kéo người chăm buồn theo. Bạn có thể thấy bất lực, thấy mình chăm chưa đủ tốt. Hãy nhớ rằng nỗi buồn của người bệnh không phải do bạn và cũng không phải việc của riêng bạn gánh. Chia bớt giờ ngồi cạnh cho anh chị em, cháu chắt, người bạn cũ của người bệnh. Sau mỗi buổi ngồi với người bệnh, cho mình vài phút chuyển sang việc khác hẳn, như ra ngoài hít thở, rửa mặt, gọi cho một người bạn, để nỗi buồn không theo bạn suốt ngày.
Giữ một việc của riêng mình mỗi ngày, dù nhỏ: đi bộ, gặp bạn, nghe một bài hát. Nếu bạn cũng thấy buồn kéo dài, mất ngủ, hay có lúc nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Người già nằm lâu buồn có phải là chuyện bình thường không?
Buồn khi mất sức, mất tự do đi lại là phản ứng dễ hiểu. Nhưng buồn kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với mọi thứ, bỏ ăn, mất ngủ hay nói muốn chết thì không nên coi là bình thường. Hãy báo nhân viên y tế để người bệnh được khám.
Người bệnh quay mặt vào tường, không muốn ai nói chuyện thì làm sao?
Tôn trọng mong muốn yên tĩnh, nhưng đừng biến mất. Ghé vào đều đặn, chào, ngồi cạnh một lúc, nói một câu ngắn rồi đi. Dò xem có đau, mất ngủ, khó chịu gì không. Nếu kéo dài nhiều ngày, báo nhân viên y tế.
Có nên rủ thật đông người đến cho người bệnh vui không?
Thường không nên. Người đang buồn dễ mệt và ngại khi đông người. Một hai người thân thiết, thăm ngắn, đều đặn sẽ hợp hơn. Hỏi người bệnh muốn gặp ai, và để họ được từ chối.
Người bệnh hay nói mình là gánh nặng thì đáp thế nào?
Đừng gạt đi bằng "không sao đâu". Hãy nghe, rồi nói thật lòng: "Con chăm bố vì con thương bố, như ngày xưa bố chăm con." Giao cho người bệnh những vai nhỏ có ích để họ thấy mình vẫn đang cho đi.
Gia đình có nên tự mua thuốc bổ, thuốc an thần cho người già buồn không?
Không nên. Thuốc tự mua có thể gây lừ đừ, lẫn lộn, ngã hoặc tương tác với thuốc đang dùng. Hãy báo bác sĩ để người bệnh được khám và hướng dẫn. Gia đình lo phần ở bên, trò chuyện và giữ nhịp ngày.
Làm sao biết người bệnh không nói được có đang buồn không?
Để ý nét mặt, ánh mắt, việc ăn ngủ, phản ứng khi nghe giọng người thân hay bài hát quen. Người bệnh không còn phản ứng với những điều trước đây làm họ dịu đi, hay khóc lặng lẽ, là điều nên ghi lại và báo nhân viên y tế.