Người già quên tên người quen rồi nhớ lại sau, để quên kính, kể một chuyện hai lần là chuyện hay gặp; còn lẫn lộn xuất hiện đột ngột trong vài giờ đến một hai ngày, như không nhận ra người nhà, nói lảm nhảm, lúc tỉnh lúc mê, là dấu hiệu phải gọi nhân viên y tế ngay trong ngày. Ở giữa hai đầu ấy là những thay đổi chậm qua nhiều tháng: quên việc vừa làm, lạc trong khu quen, khó làm việc quen tay. Những thay đổi này cần được đưa đi khám sớm, không chờ "nặng hơn rồi tính".
Bài này giúp bạn tách bạch hai kiểu thay đổi, ghi lại những lần nhầm lẫn sao cho bác sĩ dùng được, nói chuyện với ông bà khi ông bà nhầm mà không làm tổn thương, và giữ an toàn trong nhà. Gia đình không tự gọi tên bệnh; việc đó cần bác sĩ khám và theo dõi.
Chùm chìa khoá trong tủ lạnh
Bà Thu tám mươi tuổi. Đầu năm, con gái bắt đầu thấy những chuyện nhỏ: chùm chìa khoá nằm trong ngăn tủ lạnh, nồi cơm cắm mà quên bật, bà hỏi ba lần trong một buổi sáng "hôm nay thứ mấy". Cả nhà cười, bảo bà "lẩm cẩm". Bà cũng cười theo, nhưng có lần con thấy bà ngồi một mình, tay cầm tờ giấy ghi số điện thoại, không nhớ định gọi ai.
Rồi một sáng mùa hè, mọi thứ khác hẳn. Bà dậy, nhìn con gái và hỏi "cô là ai, sao lại vào nhà này". Bà đòi về nhà, dù đang ở chính nhà mình. Người bà hơi nóng, bà uống nước rất ít từ hôm trước. Đến chiều, bà lúc tỉnh lúc lơ mơ.
Hai tình huống trong cùng một người nhưng mang ý nghĩa rất khác nhau. Những chuyện quên từ từ suốt mấy tháng là lý do để đặt lịch khám. Còn buổi sáng mùa hè ấy là lúc phải gọi y tế ngay: lẫn lộn đột ngột ở người già thường là dấu hiệu cơ thể đang có một vấn đề cấp tính cần xử lý, và nhiều trường hợp cải thiện khi vấn đề đó được chữa. Chờ đến hôm sau có thể đã muộn.
Thay đổi từ từ và thay đổi đột ngột
Đặt hai cột cạnh nhau giúp bạn nhanh chóng biết nên ghi chép và đặt lịch khám, hay phải gọi y tế ngay. Bảng mô tả điều mắt thấy, không dùng để gọi tên bệnh.
| Thay đổi từ từ, qua nhiều tháng | Thay đổi đột ngột, trong vài giờ đến vài ngày |
|---|---|
| Hay quên việc vừa làm, câu vừa nói, hỏi lại nhiều lần | Không nhận ra người thân, nơi quen thuộc |
| Để đồ nhầm chỗ, tìm không thấy rồi nghĩ bị lấy mất | Nói lảm nhảm, nói những điều không có thật, nhìn thấy người lạ trong phòng |
| Khó làm việc quen tay: nấu một món cũ, tính tiền chợ | Lúc tỉnh lúc mê, ban ngày lơ mơ, đêm kích động |
| Lạc đường ở khu quen, nhầm ngày tháng | Đang nói chuyện bình thường bỗng không theo được câu chuyện |
| Ông bà thường vẫn nhận ra con cháu, vẫn tỉnh táo | Thường kèm sốt, ăn uống kém, bí tiểu, ngã, đổi thuốc, hoặc không rõ lý do |
| Việc nên làm: ghi chép, đặt lịch khám sớm | Việc nên làm: gọi nhân viên y tế hoặc đưa đi khám ngay trong ngày |
Một người đã hay quên từ lâu vẫn có thể lẫn đột ngột thêm. Khi ông bà vốn hay quên bỗng lẫn hơn hẳn chỉ trong một hai ngày, hãy xử lý như thay đổi đột ngột, đừng nghĩ "bệnh cũ nặng lên".
Nhật ký những lần nhầm lẫn
Bác sĩ cần ví dụ cụ thể hơn là câu "bà dạo này hay quên lắm". Ghi khoảng hai đến bốn tuần, mỗi lần nhầm lẫn một dòng, càng cụ thể càng tốt.
| Ngày | Chuyện gì xảy ra | Ông bà phản ứng thế nào | Có gì kèm theo |
|---|---|---|---|
| Ngày 3 | Hỏi "hôm nay có ai đến không" bốn lần trong buổi sáng | Không bực, cảm ơn khi được nhắc | Không |
| Ngày 6 | Đi chợ đầu ngõ, đứng ở ngã ba không nhớ lối về | Hoảng, khóc khi con đến đón | Trời nắng, chưa ăn sáng |
| Ngày 9 | Bật bếp đun nước rồi quên, nồi cạn | Chối là không đun | Không |
| Ngày 14 | Gọi cháu bằng tên con trai út | Tự sửa lại sau một lúc | Không |
| Ngày 17 | Không trả được tiền chợ, đưa tiền nhầm mệnh giá | Ngượng, không muốn đi chợ nữa | Không |
Ghi thêm cột "có gì kèm theo" vì bác sĩ rất cần biết những thay đổi xảy ra cùng lúc như sốt, mất ngủ, táo bón, đổi thuốc. Ghi ở chỗ ông bà không đọc thấy để tránh tủi thân.
Nếu nhiều người cùng chăm, thống nhất một cuốn sổ chung. Trước buổi khám, đọc lại và đánh dấu ba bốn chuyện tiêu biểu nhất để kể trong thời gian ngắn, phần còn lại đưa bác sĩ xem nếu bác sĩ cần.
Nói gì khi ông bà nhầm lẫn
Không tranh cãi đúng sai. Ông bà nói hôm nay là thứ hai trong khi là thứ năm. Thay vì "không phải, mẹ nhầm rồi", hãy nói nhẹ: "Hôm nay thứ năm mẹ ạ, chiều nay cháu Bông về đấy". Đúng thông tin, không có giọng sửa lỗi.
Đáp vào cảm xúc trước. Khi ông bà đòi "về nhà" dù đang ở nhà, thường đó là cảm giác bất an. Câu như "Bố muốn về nhà à, bố đang nhớ nhà cũ phải không? Bố kể con nghe nhà mình hồi đó thế nào" giúp ông bà dịu hơn là giải thích.
Câu ngắn, một ý. "Mình đi rửa tay nhé" thay vì "Bố đi rửa tay rồi thay áo rồi ra ăn cơm kẻo nguội". Chờ ông bà làm xong một việc rồi mới nói việc tiếp theo.
Giới thiệu mình mỗi khi cần. Với người bắt đầu khó nhận mặt, câu "Bà ơi, con là Lan, con gái bà đây" tránh cho ông bà cảm giác ngượng vì không nhớ ra.
Không thử trí nhớ. Tránh hỏi "Bà có nhớ con là ai không?", "Hôm qua ai đến nhà?" như một bài kiểm tra. Câu hỏi đó làm người già lo lắng và xấu hổ.
Giữ giọng bình thường. Người lẫn vẫn nhận ra giọng gắt, giọng mỉa. Một giọng đều và thân mật quan trọng hơn câu chữ.
Giữ an toàn trong nhà khi ông bà hay quên
Trong lúc chờ khám và cả sau đó, vài thay đổi giúp ông bà vẫn sống được thoải mái trong nhà mà không gặp nguy hiểm:
- Bếp: nếu đã từng quên bếp, dùng bếp có hẹn giờ tắt hoặc khoá van khi không có người ở nhà, để ông bà nấu khi có con cháu cùng.
- Thuốc: người nhà giữ và chia thuốc theo ngày vào hộp chia ngăn; không để cả lọ thuốc trong tầm tay.
- Cửa và đi lạc: để trong túi áo ông bà một mảnh giấy có tên và cách liên lạc người nhà, báo hàng xóm thân để họ để ý giúp.
- Tiền và giấy tờ: cất giấy tờ quan trọng, để ông bà giữ một ít tiền lẻ để vẫn thấy mình tự chủ.
- Ban đêm: đèn ngủ nhỏ, cửa phòng vệ sinh để mở, lối đi gọn.
- Nhịp ngày: giờ ăn, giờ ngủ, giờ đi dạo giữ đều đặn; một tấm bảng nhỏ ghi thứ, ngày đặt ở chỗ ông bà hay ngồi.
Giữ an toàn không có nghĩa là tước hết việc của ông bà. Hãy giữ lại những việc ông bà còn làm tốt, kể cả khi làm chậm hơn. Mỗi lần định cất đi một việc, tự hỏi: rủi ro thật là gì, có cách nào để ông bà vẫn làm được khi có người bên cạnh không.
Những sai lầm hay gặp
Cười cho qua. Gọi ông bà là "lẩm cẩm" và bỏ qua làm mất nhiều tháng có thể dùng để khám và chuẩn bị.
Chờ ông bà "nặng hơn" mới đưa đi. Khám sớm giúp bác sĩ tìm những nguyên nhân có thể xử lý được, như thuốc, thiếu chất, nghe kém, buồn phiền, và giúp gia đình có thời gian bàn kế hoạch cùng ông bà khi ông bà còn tham gia được.
Tự mua thuốc bổ não. Những sản phẩm quảng cáo cải thiện trí nhớ có thể tương tác với thuốc đang dùng. Hỏi bác sĩ trước.
Nghĩ lẫn đột ngột là "bệnh cũ". Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Lẫn hơn hẳn trong vài giờ đến vài ngày luôn cần gọi y tế.
Quên kiểm tra mắt và tai. Người nghe kém hay nhìn kém dễ trả lời lạc đề, trông như lẫn. Kính đúng độ, tai được khám giúp ông bà theo kịp câu chuyện hơn và bác sĩ đánh giá chính xác hơn.
Giấu ông bà mọi chuyện. Khi ông bà còn hiểu và quyết định được, nên mời ông bà cùng bàn việc đi khám, chọn người chăm, sắp xếp tiền bạc. Quyết định thay hoàn toàn khiến ông bà thấy bị gạt ra ngoài chính cuộc đời mình.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế ngay trong ngày nếu:
- Lẫn lộn, không nhận ra người thân, nói lảm nhảm xuất hiện đột ngột hoặc tăng nhanh trong vài giờ đến một hai ngày.
- Lúc tỉnh lúc mê, gọi khó tỉnh.
- Lẫn kèm sốt, khó thở, đau đầu dữ dội, nôn, hoặc sau một lần ngã đập đầu.
- Méo miệng, nói ngọng, yếu hoặc tê một bên người.
- Ông bà kích động mạnh, có nguy cơ tự làm đau mình hoặc người khác.
- Ông bà đi lạc và được tìm thấy trong tình trạng mệt lả, lạnh, hoặc không nói được mình đã ở đâu.
Mang theo danh sách thuốc, nhật ký nhầm lẫn và nói rõ ông bà "bình thường" như thế nào trước khi thay đổi, vì bác sĩ không biết ông bà ngày thường ra sao.
Chăm người hay quên là việc mệt cả thân lẫn tâm, vì người chăm vừa phải trông vừa phải chịu những câu nói vô tình làm đau lòng. Hãy nhớ đó là sự thay đổi trong ông bà, không phải ông bà cố ý. Mỗi tuần nên có ít nhất nửa ngày bạn được ra khỏi việc chăm, có người khác thay.
Câu hỏi thường gặp
Người già hay quên có phải lúc nào cũng là bệnh không?
Không phải. Quên tên rồi nhớ lại, để quên kính, kể chuyện lặp lại đôi khi là chuyện hay gặp khi tuổi cao. Nhưng quên nhiều đến mức ảnh hưởng việc hằng ngày, lạc đường, khó làm việc quen tay thì nên đưa đi khám để bác sĩ đánh giá.
Lẫn lộn đột ngột có tự hết không?
Gia đình không nên chờ xem có tự hết hay không. Lẫn lộn đột ngột ở người già thường đi kèm một vấn đề sức khoẻ cấp cần được khám và xử lý sớm. Hãy gọi nhân viên y tế hoặc đưa đi khám ngay trong ngày.
Ông bà không chịu nhận là mình hay quên thì sao?
Nhiều người già sợ bị coi là lẫn. Bạn có thể đề nghị đi khám sức khoẻ chung, kiểm tra mắt, tai, thuốc men, thay vì nói "đi khám vì hay quên". Trước buổi khám, gửi trước cho bác sĩ những ghi chép của bạn nếu được.
Có nên nói thật với ông bà khi ông bà hỏi về người đã mất không?
Không có câu trả lời chung cho mọi nhà. Nhiều gia đình chọn đáp vào cảm xúc, như kể chuyện về người đó, thay vì nhắc lại tin buồn nhiều lần khiến ông bà đau như lần đầu. Có thể hỏi ý nhân viên y tế đang theo dõi.
Ông bà hay quên có nên ở nhà một mình không?
Còn tuỳ mức độ. Nếu ông bà đã từng quên bếp, đi lạc, uống nhầm thuốc thì không nên ở một mình lâu. Bàn với cả nhà và hỏi bác sĩ để có kế hoạch người trông phù hợp.
Ghi nhật ký nhầm lẫn bao lâu thì đủ?
Khoảng hai đến bốn tuần thường đủ để bác sĩ thấy được kiểu thay đổi. Ghi cụ thể ngày, chuyện xảy ra, phản ứng và những gì kèm theo. Nếu có thay đổi đột ngột, ngừng ghi chép và gọi y tế ngay.