Người chăm kiệt sức khi việc chăm kéo dài nhiều tháng mà không có lúc nghỉ thật: ngủ chập chờn, ăn vội, cáu với chính người mình thương, quên những việc trước đây không bao giờ quên, và cảm thấy mọi thứ chỉ đè lên một mình mình. Nhận ra sớm thì gỡ được, vì phần lớn gánh nặng nằm ở cách việc đang được chia, không nằm ở sức chịu đựng của một người.
Phần dưới giúp bạn tự kiểm tra mức quá tải bằng một bảng đơn giản, gỡ bớt việc theo thứ tự cái nào bỏ được, cái nào giao được, cái nào giữ lại, và biết lúc nào cả người bệnh lẫn chính bạn cần đến nhân viên y tế ngay.
Chị Hạnh và tháng thứ chín
Chị Hạnh chăm mẹ nằm một chỗ đã chín tháng. Ban ngày chị vẫn đi bán hàng buổi sáng, chiều về nấu cháo, lau người, thay tã, tối nằm cạnh giường mẹ. Mẹ trở mình là chị dậy, mẹ ho là chị dậy, có đêm chị dậy sáu bảy lần mà sáng ra không nhớ mình đã dậy mấy lần. Anh chị em trong nhà vẫn gọi điện hỏi thăm, ai cũng nghĩ chị quen rồi.
Rồi một buổi trưa chị quát mẹ vì bát cháo đổ ra ga. Quát xong chị ngồi khóc trong bếp, thấy mình tệ. Mấy tuần sau chị bắt đầu đau đầu gần như hằng ngày, mất cảm giác ngon miệng, gặp ai cũng không muốn nói chuyện. Chị không nghĩ mình đang ốm, chị nghĩ mình chỉ cần cố thêm.
Câu chuyện này lặp lại ở rất nhiều nhà. Kiệt sức không đến trong một ngày mà tích từng chút qua những đêm thiếu ngủ, những bữa ăn đứng, những lần không ai thay. Nó cũng không phải dấu hiệu bạn chăm kém hay thương ít. Nó là tín hiệu cách chia việc trong nhà đang lệch, và cần được sắp lại trước khi người chăm cũng trở thành người cần được chăm.
Bảng tự kiểm mỗi cuối tuần
Tối chủ nhật, bạn dành năm phút trả lời các câu dưới đây. Đánh dấu những dòng đúng với mình trong bảy ngày qua. Bảng này không chẩn đoán gì, chỉ giúp bạn thấy mình đang ở mức nào để quyết định gỡ việc.
| Dấu hiệu trong tuần | Nếu đúng từ một tới hai dòng | Nếu đúng từ ba dòng trở lên |
|---|---|---|
| Ngủ liền mạch dưới bốn tiếng phần lớn các đêm | Xếp ngay một đêm có người thay trong tuần tới | Phải có người thay ca đêm cố định, ít nhất hai đêm mỗi tuần |
| Bỏ bữa hoặc ăn đứng, ăn vội nhiều ngày | Nấu dư một nồi cho cả nhà và cho mình | Nhờ người khác lo bữa cho người chăm vài ngày |
| Cáu gắt với người bệnh rồi hối hận | Ghi lại lúc nào hay cáu, thường là lúc mệt nhất | Cần người thay vào đúng khung giờ đó |
| Đau đầu, đau lưng, mệt kéo dài | Nghỉ ngắn trong ngày, tập giãn lưng | Đi khám cho chính mình trong tuần |
| Không còn muốn gặp ai, không còn việc gì làm mình vui | Gọi cho một người bạn tin cậy | Nói với người thân và đi khám sức khoẻ tinh thần |
| Quên việc quan trọng, nhầm giờ hẹn khám | Dùng sổ và giấy nhắc treo cạnh giường | Giao bớt việc giấy tờ, lịch hẹn cho người khác |
Nếu ba tuần liền bạn đánh dấu từ ba dòng trở lên, đó là lúc phải nói thẳng với cả nhà, không chờ thêm. Lấy chính bảng này ra làm bằng chứng, người nghe dễ hiểu hơn là câu than "mệt quá".
Gỡ bớt việc: bỏ, giao, giữ
Viết hết việc ra một tờ giấy. Liệt kê mọi việc trong một ngày, kể cả việc nhỏ như rửa bình nước, giặt khăn, gọi điện báo tình hình cho anh chị. Người chăm thường chỉ nhớ những việc lớn, còn hàng chục việc vụn mới là thứ ăn hết thời gian.
Đánh dấu việc bỏ được. Lau nhà mỗi ngày có thể thành hai ngày một lần, ủi quần áo người bệnh có thể bỏ hẳn, nấu ba món có thể còn một món chung cho cả nhà. Bỏ được việc nào là trả lại cho bạn mười lăm, hai mươi phút.
Đánh dấu việc giao được. Đi chợ, mua tã, giặt ga, đưa đi tái khám, gọi điện cho bác sĩ, theo dõi tiền chi tiêu đều là việc người khác làm được, kể cả người ở xa. Ghi rõ tên người nhận việc, không ghi chung chung "cả nhà lo".
Giữ lại việc cần chính tay bạn. Đó thường là những việc người bệnh chỉ quen với bạn: cho ăn, nói chuyện lúc chiều tối, giúp đi ngủ. Giữ ít việc nhưng làm trọn vẹn sẽ tốt cho cả hai hơn là ôm hết mà làm nào cũng vội.
Thử trong một tuần rồi sửa. Sau bảy ngày, xem việc nào giao rồi mà người nhận làm không được, việc nào bỏ rồi mà người bệnh khó chịu, điều chỉnh lại. Kế hoạch chăm sóc không cần đúng ngay lần đầu, chỉ cần được xem lại đều đặn.
Giữ một chút sức mỗi ngày, làm được ngay tối nay
Những việc dưới đây không cần ai giúp, không tốn tiền, và có thể bắt đầu từ hôm nay. Chọn hai việc, làm đều trong một tuần, rồi thêm việc khác.
- Ăn trước khi cho người bệnh ăn, hoặc ít nhất ăn cùng lúc. Người chăm đói thì tay run, dễ vội, dễ cáu khi đút từng thìa.
- Đặt một chiếc ghế có tựa lưng cạnh giường. Mọi việc ngồi được như đút ăn, nói chuyện, xem da tay thì ngồi, đừng cúi khom đứng.
- Chia đêm thành hai nửa với một người khác, kể cả người đó chỉ đến được hai đêm mỗi tuần. Một giấc ngủ liền năm, sáu tiếng quý hơn nhiều đêm nằm chập chờn.
- Ra khỏi phòng bệnh mười phút mỗi buổi chiều: đứng ngoài hiên, đi một vòng quanh nhà, uống một cốc nước ấm. Báo trước với người bệnh "con ra ngoài một lát, con quay lại ngay".
- Mỗi ngày nói chuyện với một người không liên quan đến việc chăm, dù chỉ vài câu. Người chăm lâu ngày hay bị thu hẹp thế giới vào bốn bức tường.
- Trước khi ngủ, viết ba dòng vào sổ: hôm nay mẹ thế nào, mình đã làm được gì, ngày mai cần ai giúp việc gì. Viết ra giúp đầu óc bớt quay vòng lúc nằm.
Những việc này nhỏ, nhưng người chăm kiệt sức thường bỏ chính những việc nhỏ đó đầu tiên. Giữ được chúng là giữ được nền để chăm lâu dài.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Người chăm mệt thường bỏ sót dấu hiệu nguy hiểm ở người bệnh, và cũng hay gạt đi dấu hiệu của chính mình. Hai danh sách dưới đây là những lúc không được chờ.
- Ở người bệnh: khó thở, thở rít hoặc thở rất nhanh; tím môi; lơ mơ khó đánh thức hơn mọi ngày; sặc khi ăn rồi ho không dứt; sốt cao kèm run; đau ngực; yếu đột ngột một bên tay chân hoặc méo miệng; ngã rồi đau, không cử động được. Gọi cấp cứu ngay.
- Ở người bệnh, cần gọi nhân viên y tế đang theo dõi trong ngày: bỏ ăn, bỏ uống từ một ngày trở lên; tiểu rất ít; vùng da đỏ không mất sau khi đã đổi tư thế; lẫn lộn hơn hẳn so với hôm trước.
- Ở chính người chăm: đau ngực, khó thở khi gắng sức, chóng mặt muốn ngất, đau lưng lan xuống chân kèm tê. Đi khám ngay, không đợi xong việc.
- Khi người chăm có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc thấy không muốn sống nữa: nói ngay với một người thân bạn tin, và đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày. Đây là việc cần giúp đỡ ngay, giống như một cơn đau ngực.
Dán danh sách này cạnh giường để người thay ca cũng đọc được. Người mới thay ca thường là người lúng túng nhất khi có chuyện bất thường.
Những ngộ nhận khiến người chăm gục nhanh hơn
Ngộ nhận đầu tiên là "chỉ mình làm mới đúng". Người chăm lâu thường thạo việc nhất nhà, nên khó chịu khi thấy người khác thay tã chậm, xoay trở vụng. Nhưng nếu không ai được tập, khi bạn ốm sẽ không ai thay nổi. Dành một buổi chỉ cho người khác làm từng việc, bạn đứng bên cạnh nhắc, rồi để họ tự làm.
Ngộ nhận thứ hai là "nghỉ ngơi là bỏ mặc". Một buổi chiều đi ra ngoài trong lúc em trai trông bố không phải là bỏ bố. Ngược lại, người chăm có nghỉ mới giữ được giọng nói nhẹ nhàng và đôi tay cẩn thận với người bệnh.
Ngộ nhận thứ ba là "nói ra thì anh chị em giận". Thường anh chị em không biết việc nặng tới đâu vì người chăm không kể, hoặc chỉ kể bằng lời than. Khi đưa ra bảng việc cụ thể, kèm đề nghị cụ thể như "anh nhận đêm thứ ba và thứ bảy", phần lớn người nghe dễ nhận lời hơn bạn nghĩ.
Ngộ nhận cuối cùng là chờ tới khi không chịu nổi mới xin giúp. Lúc đó mọi người đều phải xoay xở gấp, dễ cãi nhau. Xin giúp sớm, khi còn bình tĩnh, thì việc chia ra êm hơn nhiều.
Nói với gia đình thế nào để được chia việc
Chọn một lúc không ai vội, tốt nhất là gặp mặt hoặc gọi chung một cuộc. Mở đầu bằng tình hình người bệnh, rồi mới tới tình hình của mình: "Mẹ dạo này đêm nào cũng dậy nhiều lần, con theo không nổi nữa. Con cần mỗi người nhận một việc cố định."
Mang theo tờ giấy liệt kê việc đã viết ở trên, chia sẵn thành từng ô có thể nhận: một đêm trong tuần, một buổi đi chợ, một lần đưa đi khám, một khoản góp hằng tháng. Người ở xa vẫn nhận được việc gọi điện đặt lịch khám, tìm hiểu dụng cụ, trông thay vài ngày khi về.
Tránh câu so sánh "em làm hết, anh chị chẳng làm gì". Câu đó đúng hay sai thì người nghe cũng chỉ lo tự bào chữa. Câu "con cần" dễ đi tới việc làm hơn câu "anh chị không".
Hẹn ngày xem lại sau một tháng. Hoàn cảnh người bệnh thay đổi, việc chia cũng cần đổi theo, và một lời hẹn trước giúp không ai thấy mình bị ép.
Câu hỏi thường gặp
Chăm mẹ mà hay cáu với mẹ có phải là bất hiếu không?
Không phải. Cáu gắt thường xuất hiện khi người chăm thiếu ngủ và làm một mình quá lâu. Đó là dấu hiệu cần chia việc, không phải thước đo tình thương. Xin lỗi mẹ một câu rồi tìm người thay vào đúng khung giờ bạn mệt nhất.
Bao lâu thì người chăm nên được nghỉ một lần?
Không có con số đúng cho mọi nhà, nhưng mỗi ngày nên có vài khoảng nghỉ ngắn ra khỏi phòng, mỗi tuần có ít nhất một đêm ngủ trọn và một buổi hoàn toàn không phải chăm. Nếu chưa có được thì đó là việc đầu tiên cần bàn với gia đình.
Làm sao biết mình chỉ mệt hay đã kiệt sức?
Mệt thường hết sau một hai đêm ngủ đủ. Kiệt sức thì ngủ bù vẫn không hồi lại, kèm cáu gắt, mất hứng thú, đau mỏi kéo dài và quên việc. Nếu bảng tự kiểm cuối tuần cho thấy nhiều dòng đúng trong vài tuần liền, bạn nên đi khám và gỡ bớt việc ngay.
Người nhà không ai chịu thay ca thì phải làm sao?
Hãy đưa ra một việc nhỏ, cụ thể và có giờ rõ ràng thay vì xin chung chung. Người ở xa có thể góp tiền thuê người trông vài buổi. Họ hàng, hàng xóm thân thiết cũng có thể ngồi trông một buổi chiều để bạn đi khám hay ngủ bù.
Có nên giấu người bệnh chuyện mình đang mệt không?
Không cần kể hết nhưng cũng không cần giấu. Nhiều người bệnh còn tỉnh táo thấy nhẹ lòng khi biết con được nghỉ. Một câu như "hôm nay em trai ở với bố, con đi nghỉ một chút rồi tối con về" vừa thật vừa giữ được sự yên tâm cho cả hai.
Khi nào người chăm cần đi khám cho chính mình?
Khi đau ngực, khó thở, chóng mặt, đau lưng kèm tê chân thì đi ngay. Khi buồn chán kéo dài, mất ngủ dù có người thay, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói với người thân và đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày.