Nói chuyện với bác sĩ về mục tiêu chăm sóc là cùng nhau trả lời câu hỏi: từ giờ, điều gì quan trọng nhất với người bệnh, và cách chăm nào phục vụ điều đó. Gia đình cần chuẩn bị trước ba thứ: điều người bệnh đã nói về mong muốn của mình, một người đại diện để nói và ghi, và danh sách câu hỏi viết sẵn.
Buổi nói chuyện này khó vì cảm xúc, không phải vì kiến thức. Phần dưới đây đi từ chuẩn bị, các câu nên hỏi, cách ghi lại, cho tới khi anh chị em trong nhà chưa cùng ý, và những dấu hiệu khiến bạn phải gọi bác sĩ sớm hơn lịch hẹn.
Ba lần nhập viện và một câu hỏi chưa ai đặt ra
Bố anh Toàn chín mươi tuổi. Trong nửa năm, ông vào viện ba lần vì khó thở. Lần nào cả nhà cũng chỉ hỏi bác sĩ một câu: bao giờ bố được về. Lần thứ ba, một bác sĩ trẻ hỏi lại anh Toàn: nếu lần sau ông khó thở nặng hơn, gia đình muốn cố gắng tới mức nào, và ông đã từng nói gì về chuyện này chưa. Anh Toàn không trả lời được. Anh nhận ra suốt mấy năm qua, chưa ai trong nhà hỏi bố muốn gì.
Tối đó, khi ông còn tỉnh, anh ngồi xuống cạnh giường. Ông nói rất rõ: ông sợ nhất là bị đưa đi đi về về, sợ nằm ở chỗ lạ, ông muốn ở nhà, muốn có các con bên cạnh. Ông không nói gì về máy móc hay thuốc men, nhưng chừng ấy đã đủ để anh mang tới gặp bác sĩ.
Buổi nói chuyện tuần sau đó khác hẳn. Bác sĩ giải thích những gì y khoa còn làm được, những gì sẽ nặng nề cho ông, và cùng gia đình đặt mục tiêu: giữ ông dễ chịu, hạn chế những lần vào viện không cần thiết, có kế hoạch rõ khi ông khó thở về đêm. Cả nhà lần đầu tiên thấy mình đi cùng một hướng.
Mục tiêu chăm sóc trông như thế nào trong thực tế
Mục tiêu không phải một chữ ký, mà là một hướng đi. Ba ví dụ dưới đây giúp gia đình hình dung các hướng khác nhau, mỗi hướng đặt ra những câu hỏi riêng cho bác sĩ.
| Điều người bệnh coi trọng | Thường kéo theo | Gia đình nên hỏi bác sĩ |
|---|---|---|
| Kéo dài thời gian sống, chấp nhận nhiều điều trị | Đi viện khi có biến đổi, làm thêm các can thiệp nếu bác sĩ thấy có lợi | Can thiệp này mang lại gì, nặng nề tới đâu, khả năng thành công thế nào |
| Cân bằng: chữa những gì còn giúp được, tránh những gì quá nặng nề | Giữ một số điều trị, bỏ bớt những điều trị chỉ thêm mệt | Điều trị nào nên giữ, điều trị nào có thể cân nhắc bớt, dựa vào đâu |
| Dễ chịu là trên hết, muốn ở nhà | Tập trung giảm khó chịu, hạn chế vào viện, có kế hoạch xử lý tại nhà | Khi có khó thở, đau, lơ mơ thì nhà làm gì, gọi ai, lúc nào vẫn phải đi viện |
Mục tiêu có thể đổi khi tình trạng người bệnh đổi, hoặc khi người bệnh đổi ý. Hẹn bác sĩ xem lại sau mỗi đợt thay đổi lớn, không coi một buổi nói chuyện là quyết định một lần cho tất cả.
Chuẩn bị trước buổi nói chuyện
Một buổi nói chuyện tốt thường được chuẩn bị từ vài ngày trước. Đi theo trình tự này để không bỏ sót:
- Hỏi người bệnh trước, nếu họ còn nói được. Ba câu đủ dùng: điều gì làm bố lo nhất, bố muốn được chăm ở đâu, nếu phải chọn giữa sống lâu hơn mà mệt hơn hay ít thời gian hơn mà dễ chịu hơn thì bố nghĩ sao.
- Ghi nguyên văn câu người bệnh nói, kèm ngày ghi. Lời nguyên văn có sức nặng hơn lời kể lại.
- Chọn một người đại diện nói chính với bác sĩ, thường là người người bệnh tin nhất hoặc người chăm chính. Một người khác ngồi ghi.
- Gom thông tin: danh sách thuốc, giấy ra viện gần nhất, sổ theo dõi ở nhà, những lần khó thở, đau, ngã trong một tháng qua.
- Viết sẵn câu hỏi ra giấy, xếp câu quan trọng nhất lên đầu, vì buổi nói chuyện có khi ngắn hơn dự tính.
- Xin hẹn một buổi riêng thay vì hỏi vội ở hành lang. Nói rõ với điều dưỡng: gia đình muốn bàn về hướng chăm sóc lâu dài.
Nếu người bệnh muốn tham gia và đủ sức, mời họ ngồi cùng. Đây là cuộc đời của họ; nhiều người bệnh nhẹ lòng hẳn khi được nói trước mặt bác sĩ điều mình muốn.
Những câu nên hỏi bác sĩ
Không cần hỏi hết. Chọn năm, sáu câu sát nhất với nhà bạn:
- Bác sĩ thấy tình trạng của bố hiện nay thế nào, so với ba tháng trước?
- Trong thời gian tới, gia đình nên chuẩn bị cho những thay đổi gì?
- Những điều trị đang dùng, cái nào còn giúp nhiều, cái nào nặng nề hơn lợi ích?
- Nếu bố khó thở nặng, đau nhiều hoặc lơ mơ vào ban đêm, nhà làm gì trước, gọi ai?
- Những tình huống nào thì vẫn nên đưa đi viện, kể cả khi mục tiêu là giữ dễ chịu?
- Ở nơi gia đình sống, có thể có nhân viên y tế tới khám hoặc hướng dẫn tại nhà không, liên lạc thế nào?
- Bao lâu thì gia đình nên gặp lại bác sĩ để xem lại kế hoạch?
Nếu bác sĩ dùng từ chuyên môn, cứ hỏi lại: "Bác sĩ nói giúp con bằng lời thường được không ạ?" Hỏi lại không làm phiền ai, hiểu sai mới khiến gia đình khổ về sau.
Trong buổi nói chuyện: nghe, ghi và đọc lại
Người ghi nên chia tờ giấy làm ba phần: điều bác sĩ nói về tình trạng, điều cả nhà và bác sĩ đã thống nhất, việc cần làm tiếp và ai làm. Cuối buổi, người ghi đọc to phần thứ hai cho bác sĩ nghe và hỏi: "Con ghi như vậy có đúng ý bác sĩ không ạ?" Bước nhỏ này tránh rất nhiều hiểu lầm khi về kể lại cho người vắng mặt.
Khi nghe tin khó, nhiều người không nhớ được gì sau câu đầu tiên. Điều đó bình thường. Nếu bạn thấy mình không theo kịp, nói thật với bác sĩ, xin một phút, hoặc nhờ người ghi hỏi thay. Im lặng một lúc trong phòng cũng không sao; bác sĩ quen với điều đó.
Về nhà, chép lại tờ ghi cho gọn, gửi cho anh chị em, kể cả người ở xa. Ghi rõ ngày, tên bác sĩ, và những việc đã giao. Lần sau gặp bác sĩ, mang tờ cũ theo để so: cái gì đã đổi, cái gì vẫn như cũ. Tờ ghi này cũng giúp người trực đêm biết phải làm gì khi có chuyện, thay vì phải gọi điện hỏi khắp nơi.
Khi anh chị em trong nhà chưa cùng ý
Bắt đầu từ lời người bệnh, không từ ý mình. Câu hỏi chung của cả nhà không phải "con muốn gì cho bố" mà là "nếu bố tự nói được, bố sẽ chọn gì". Đặt tờ ghi lời bố ở giữa bàn.
Để người ở xa được nghe trực tiếp. Người ở xa thường muốn chữa tới cùng vì chưa thấy cảnh người bệnh mệt hằng ngày. Mời họ dự buổi nói chuyện qua cuộc gọi, hoặc về thăm vài ngày trước khi quyết.
Tách chuyện tiền ra một buổi khác. Trộn chuyện chi phí vào chuyện điều trị khiến ai cũng sợ bị hiểu sai. Bàn hướng chăm trước, bàn chia tiền sau.
Nhờ bác sĩ giải thích lại cho cả nhà. Nghe cùng một người nói một lần thường gỡ được nhiều nút thắt hơn mười lần kể lại.
Chấp nhận rằng không phải ai cũng đồng ý ngay. Có người cần thêm thời gian. Thống nhất những việc chắc chắn trước, để những việc còn tranh cãi sang buổi sau.
Tờ ghi mẫu sau buổi nói chuyện
Chép mẫu này ra một trang giấy, điền ngay trong buổi gặp hoặc ngay khi về nhà. Mỗi lần nói chuyện lại với bác sĩ thì làm một tờ mới, giữ tờ cũ để so.
| Mục | Ví dụ cách ghi của nhà anh Toàn |
|---|---|
| Ngày, tên bác sĩ, ai có mặt | Ngày gặp, bác sĩ khoa nội, anh Toàn, chị Mai, em Hùng nghe qua cuộc gọi |
| Điều bố đã nói về mong muốn | Muốn ở nhà, sợ đi viện nhiều lần, muốn các con bên cạnh |
| Bác sĩ nói về tình trạng | Phổi yếu dần, các đợt khó thở có thể lặp lại, sức bố giảm so với đầu năm |
| Điều đã thống nhất | Ưu tiên giữ bố dễ chịu ở nhà; bỏ bớt một loại thuốc gây mệt theo chỉ định bác sĩ; vẫn đi viện nếu ngã hoặc chảy máu |
| Kế hoạch khi khó thở về đêm | Nâng đầu giường, mở cửa thoáng, ngồi cạnh trấn an, gọi điều dưỡng theo dõi; nếu không đỡ hoặc tím môi thì gọi cấp cứu |
| Việc tiếp theo, ai làm | Anh Toàn giữ liên lạc với bác sĩ; chị Mai trực đêm thứ Bảy, Chủ nhật; hẹn gặp lại sau một tháng |
Tờ ghi không có giá trị như một giấy tờ pháp lý; nó là trí nhớ chung của gia đình. Viết bằng lời thường, đủ để một người cháu mới về cũng đọc và làm theo được.
Khi nào gọi bác sĩ sớm hơn lịch hẹn, khi nào đi cấp cứu
Kế hoạch chăm sóc không làm gia đình đứng yên khi có biến đổi. Liên lạc ngay với nhân viên y tế đang theo dõi, hoặc gọi cấp cứu theo đúng điều đã thống nhất trong kế hoạch, khi thấy:
- Khó thở tăng nhanh, thở rít, môi tím, người bệnh hoảng sợ.
- Đau tăng mạnh, đau ngực, hoặc đau mới mà cách làm đã được hướng dẫn không đỡ.
- Lơ mơ đột ngột, co giật, méo miệng, yếu một bên tay chân.
- Ngã, chảy máu không cầm, nôn ra máu.
- Không ăn uống gì được trong một hai ngày ở người trước đó vẫn ăn, kèm tiểu rất ít.
Nếu kế hoạch chưa nói tới tình huống bạn gặp, đừng chần chừ: gọi cấp cứu, rồi báo bác sĩ theo dõi sau. Người đại diện nói chuyện với bác sĩ thường cũng là người gánh nặng tinh thần nhất trong nhà; nhờ một người khác cáng đáng việc liên lạc, báo tin cho họ hàng, để người đại diện có chỗ nghỉ.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh đã lẫn, không nói được mong muốn thì gia đình dựa vào đâu?
Dựa vào những gì người bệnh từng nói lúc còn tỉnh, cách họ sống, những điều họ coi trọng. Cả nhà cùng nhớ lại, ghi ra, rồi mang tới bác sĩ. Câu hỏi là người bệnh sẽ chọn gì, không phải con cháu muốn gì.
Có cần cả nhà cùng có mặt khi nói chuyện với bác sĩ không?
Không cần đông, nhưng nên có người đại diện, người ghi chép, và nếu được thì người hay bất đồng nhất. Người ở xa có thể tham gia qua cuộc gọi để được nghe trực tiếp thay vì nghe kể lại.
Một khi đã chọn hướng giữ dễ chịu thì có đổi lại được không?
Được. Mục tiêu chăm sóc có thể xem lại bất cứ lúc nào, khi tình trạng người bệnh thay đổi hoặc khi người bệnh đổi ý. Báo bác sĩ để cùng điều chỉnh kế hoạch cho phù hợp.
Bác sĩ bận quá, chỉ hỏi được vài câu thì nên hỏi gì trước?
Hỏi tình trạng hiện nay so với trước, những thay đổi cần chuẩn bị, và khi có khó thở hoặc đau nhiều về đêm thì nhà làm gì, gọi ai. Xin hẹn thêm một buổi riêng cho các câu còn lại.
Có nên nói trước mặt người bệnh về mục tiêu chăm sóc không?
Nếu người bệnh còn tỉnh và muốn tham gia, nên mời họ ngồi cùng. Hỏi trước họ muốn biết tới đâu. Nhiều người bệnh thấy nhẹ lòng khi được nói ra điều mình muốn trước mặt bác sĩ và con cháu.
Ghi chép buổi nói chuyện thì giữ ở đâu cho tiện?
Để một bản ở đầu giường hoặc nơi người trực đêm dễ thấy, một bản trong túi giấy tờ mang đi khám, và gửi ảnh chụp cho các anh chị em. Ghi rõ ngày để biết đâu là bản mới nhất.