Khi người bệnh hỏi "còn bao lâu nữa", trước hết hãy hỏi lại nhẹ nhàng xem họ đang lo điều gì, vì câu hỏi ấy có thể là sợ đau, lo cho con cháu, muốn kịp gặp ai, hay muốn được chuẩn bị; sau đó nói thật những gì mình biết bằng lời dịu, không hứa điều không chắc, không cắt ngang câu chuyện, và mời bác sĩ cùng trao đổi những câu hỏi về bệnh và thời gian. Không ai, kể cả bác sĩ, biết chắc một con số; điều người bệnh cần thường là được nghe và không phải đối diện một mình.
Bài này đi qua những nghĩa khác nhau của câu hỏi, các bước đáp lại khi nó bất ngờ đến, những câu mẫu, chuyện có nên giấu bệnh, cách nhờ bác sĩ cùng nói, những sai lầm hay gặp, và những lúc cần gọi nhân viên y tế. Quyết định về điều trị và về những ngày cuối luôn là của người bệnh, gia đình cùng bác sĩ; bài chỉ bàn về lời nói bên giường.
Câu hỏi ấy thật ra đang hỏi gì
Cùng một câu "còn bao lâu", mỗi người mang một nỗi lo khác. Nghe thêm vài câu trước khi đáp giúp bạn trả lời đúng điều họ cần.
| Người bệnh có thể đang lo | Dấu hiệu nghe ra | Điều có thể đáp lại |
|---|---|---|
| Sợ đau, sợ khó thở những ngày cuối | Hỏi "lúc đó có đau lắm không" | Cả nhà sẽ hỏi bác sĩ cách giữ cho bố dễ chịu nhất, không để bố chịu đau một mình |
| Lo cho con cháu, cho vợ chồng sau này | Hỏi về tiền bạc, nhà cửa, ai chăm bà | Lắng nghe, ghi lại lời dặn, hứa những gì làm được |
| Muốn kịp gặp ai, kịp làm việc gì | Nhắc tên một người, một nơi, một việc dở dang | Hỏi rõ và cùng tìm cách sắp xếp sớm |
| Sợ chết, sợ bị bỏ lại một mình | Hỏi nhiều lần ban đêm, nắm chặt tay | Ở bên, nói "con ở đây với mẹ" |
| Muốn biết sự thật để chuẩn bị | Hỏi thẳng, bình tĩnh, nhìn vào mắt | Nói thật những gì đã biết, đề nghị cùng nói chuyện với bác sĩ |
| Mệt mỏi, chán nản | Hỏi kèm câu "sống thế này khổ quá" | Hỏi thêm cái gì đang làm khổ nhất, báo nhân viên y tế nếu là đau, khó thở, mất ngủ |
Một câu hỏi lại đơn giản mở ra rất nhiều: "Bố hỏi vậy là đang lo chuyện gì, bố kể con nghe?" Rồi im lặng chờ. Đừng sợ khoảng lặng.
Khi câu hỏi đến bất ngờ: các bước đáp
Câu hỏi thường đến vào lúc không ngờ nhất, khi đang đút cháo hay giữa đêm. Bạn không cần trả lời hoàn hảo ngay; cần nhất là không bỏ chạy khỏi câu chuyện.
- Dừng việc đang làm, ngồi xuống. Đặt bát xuống, kéo ghế lại gần, ngang tầm mắt. Hành động này nói "con đang nghe" rõ hơn lời.
- Hít một hơi, đừng vội đáp. Nếu chưa biết nói gì, nói thật: "Câu này khó quá, cho con nghĩ một chút."
- Hỏi lại người bệnh đang lo gì. "Mẹ đang nghĩ gì mà hỏi con vậy?"
- Nghe hết, không chen vào. Gật đầu, cầm tay. Để người bệnh nói hết dù câu chuyện buồn.
- Đáp điều mình biết, nhận điều mình không biết. "Con không biết chắc được, bác sĩ cũng nói không ai biết chắc. Con chỉ biết con sẽ ở đây với mẹ."
- Hẹn một bước tiếp theo. "Lần tới bác sĩ đến, mình cùng hỏi nhé" hoặc "Mẹ muốn gặp ai thì con gọi người đó về."
Nếu bạn khóc, không sao. Người bệnh thường thấy được thương hơn là bị làm buồn. Điều làm người bệnh cô đơn nhất là cảm giác cả nhà né tránh mình.
Câu mẫu thay cho những câu né tránh
Những câu né tránh thường bật ra vì thương, nhưng lại đóng cửa câu chuyện. Bảng dưới gợi những câu mở hơn.
| Câu hay buột miệng | Thử thay bằng | Khác nhau ở đâu |
|---|---|---|
| "Bố đừng nói gở" | "Bố đang nghĩ nhiều chuyện lắm phải không, con nghe đây" | Cho người bệnh được nói, không bị trách |
| "Mẹ còn sống lâu lắm" | "Con không biết chắc được, nhưng mình làm sao cho từng ngày mẹ dễ chịu nhất" | Không hứa điều không chắc, vẫn có hy vọng |
| "Bác sĩ bảo không sao đâu" | "Mình cùng hỏi bác sĩ cho rõ nhé" | Không nói thay bác sĩ |
| "Thôi ngủ đi, nghĩ làm gì" | "Con ngồi đây với bố, khi nào bố muốn nói thì nói" | Không gạt đi, vẫn cho nghỉ |
| "Đừng lo, có chúng con rồi" | "Bố lo nhất chuyện gì, mình tính cùng nhau" | Coi lo lắng của người bệnh là thật |
Không cần thuộc lòng. Chọn một hai câu hợp với cách nói của nhà mình, tập nói thầm vài lần để khi cần không bị cứng họng.
Có nên giấu bệnh với người già không
Nhiều gia đình chọn giấu vì sợ người bệnh suy sụp. Đó là một mong muốn bảo vệ rất đáng hiểu. Nhưng nhiều người bệnh đã tự đoán ra từ cơ thể mình, từ nét mặt con cháu, và việc cả nhà né tránh khiến họ phải giữ nỗi sợ một mình. Có người muốn biết để dặn dò, để gặp người cần gặp, để tự quyết những điều liên quan đến mình.
Không có cách đúng cho mọi nhà. Một hướng nhẹ nhàng là hỏi chính người bệnh lúc họ tỉnh: "Bố muốn biết hết về bệnh của mình, hay muốn con và bác sĩ lo, chỉ báo bố những điều cần?" Có người muốn biết hết, có người muốn biết một phần. Tôn trọng câu trả lời đó, và để bác sĩ là người nói những thông tin về bệnh.
Nếu cả nhà không thống nhất, nên họp lại, mời bác sĩ đang theo dõi cùng bàn. Điều quan trọng là người bệnh không bị lừa dối thô bạo, không bị nghe tin từ một người lạ hay từ câu chuyện lỡ lời ngoài cửa.
Nhờ bác sĩ cùng nói chuyện
Chuẩn bị câu hỏi trước. Cả nhà ghi những câu người bệnh hỏi và những điều mình chưa rõ: diễn biến có thể ra sao, làm gì để giữ người bệnh dễ chịu, những dấu hiệu nào cần gọi y tế.
Hỏi người bệnh có muốn có mặt không. Người còn tỉnh có quyền nghe trực tiếp. Có người muốn nghe một mình với bác sĩ, có người muốn con cái ngồi cùng.
Cử một người ghi chép. Lúc xúc động khó nhớ hết. Một người chỉ lo ghi, sau đó đọc lại cho cả nhà.
Hỏi về mục tiêu chăm sóc, không chỉ về thời gian. "Từ giờ điều gì quan trọng nhất cho bố?" thường có ích hơn "còn bao lâu".
Nói chuyện lại với người bệnh sau buổi gặp. Hỏi họ hiểu thế nào, có điều gì còn lo, có muốn hỏi thêm không.
Hỏi luôn cách liên lạc khi có chuyện. Ngoài giờ khám, gia đình gọi ai, gọi thế nào khi người bệnh đau, khó thở hay hoảng sợ ban đêm. Ghi lại và dán ở chỗ cả nhà thấy.
Lắng nghe lời dặn dò và mong muốn
Sau câu hỏi về thời gian, nhiều người bệnh bắt đầu muốn dặn dò. Đây là lúc cần nghe nhiều hơn nói. Những điều người bệnh hay muốn nói ra:
- Chuyện người ở lại: ai chăm vợ hoặc chồng, con nào cần đỡ, cháu nào đang khó khăn. Ghi lại nguyên lời, đọc lại cho người bệnh nghe xem đúng ý chưa.
- Chuyện muốn được chăm thế nào: muốn ở nhà hay ở viện, muốn ai ở cạnh, muốn nghe gì, không muốn điều gì. Những điều liên quan điều trị cần mang ra bàn cùng bác sĩ.
- Chuyện muốn gặp, muốn nói: một người bạn cũ, một người từng giận nhau, một lời cảm ơn chưa nói. Sắp xếp sớm khi người bệnh còn đủ sức.
- Chuyện giấy tờ, của cải: nghe và ghi, không tranh luận bên giường. Nếu cần làm giấy tờ theo đúng thủ tục, cả nhà bàn riêng và tìm người có chuyên môn giúp.
- Chuyện hậu sự: có người muốn tự dặn. Nghe với lòng tôn trọng, không gạt đi, không bàn chi tiết khi người bệnh đã mệt.
Câu mẫu khi người bệnh bắt đầu dặn: "Con nghe đây, con ghi lại để không quên, bố nói chậm thôi." Sau đó cảm ơn họ đã tin mình mà nói ra.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Câu hỏi về thời gian đôi khi đi cùng những khó chịu cần được lo ngay:
- Báo nhân viên y tế sớm nếu người bệnh đau, khó thở, mất ngủ, buồn nôn làm họ khổ sở, vì những điều này thường có cách giúp người bệnh dễ chịu hơn theo hướng dẫn y tế.
- Báo nhân viên y tế trong ngày nếu người bệnh hoảng sợ, bồn chồn dữ dội, lẫn hơn hẳn, hoặc có những thay đổi mới khiến gia đình lo lắng.
- Gọi cấp cứu hoặc nhân viên y tế đang theo dõi ngay nếu khó thở nặng, đau ngực, co giật, không gọi dậy được, chảy máu nhiều. Nếu gia đình và bác sĩ đã bàn trước về kế hoạch chăm những ngày cuối, làm theo kế hoạch đó.
- Nói ngay với người thân và liên hệ cơ sở y tế trong ngày nếu người bệnh nói muốn chết sớm, muốn tự làm hại mình. Ở bên họ, cất xa vật nguy hiểm, và nghe cho hết điều họ đang khổ.
Giữ sẵn ở một chỗ cố định: giấy tờ khám chữa, tên và cách liên lạc nhân viên y tế đang theo dõi, những điều đã bàn với bác sĩ.
Người con cũng cần được nói
Nghe cha mẹ hỏi về cái chết là một trong những lúc khó nhất của người chăm. Bạn cũng có nỗi sợ, nỗi buồn của mình. Hãy tìm một người để nói ra, có thể là anh chị em, bạn thân, hoặc nhân viên y tế. Viết ra những điều bạn muốn nói với cha mẹ trước khi quá muộn: lời cảm ơn, lời xin lỗi, một kỷ niệm. Nói được với người bệnh là món quà cho cả hai. Nếu chưa nói thành lời được, có thể cầm tay và nói thật ngắn: con thương bố, con cảm ơn bố. Những câu ngắn ấy thường đủ, và bạn sẽ không phải tiếc vì đã chờ một lúc thích hợp không bao giờ đến.
Nếu nỗi buồn làm bạn không còn ăn ngủ được, hoặc có lúc nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói thật với người bệnh là bệnh nặng không?
Không có câu trả lời chung. Nhiều người bệnh muốn biết để chuẩn bị, có người không. Cách nhẹ nhàng là hỏi chính họ lúc tỉnh muốn biết đến đâu, rồi để bác sĩ nói những thông tin về bệnh. Tránh lừa dối thô bạo và tránh để họ nghe tin một cách bất ngờ.
Người bệnh hỏi đi hỏi lại về cái chết thì làm sao?
Câu hỏi lặp lại thường là nỗi lo chưa được nói hết. Ngồi xuống, hỏi họ đang lo gì nhất, nghe cho trọn. Nếu là sợ đau, khó thở, báo nhân viên y tế để được giúp. Nếu người bệnh hay quên, đáp ngắn và dịu mỗi lần như lần đầu.
Gia đình nói gì khi bác sĩ cũng không biết chắc thời gian?
Nói đúng điều đó: không ai biết chắc. Sau đó chuyển sang điều làm được: giữ người bệnh dễ chịu, gặp những người họ muốn gặp, làm những việc họ muốn làm. Hỏi bác sĩ về mục tiêu chăm sóc thường có ích hơn hỏi một con số.
Người bệnh nói không muốn sống nữa thì phải làm gì?
Đừng gạt đi hay trách. Ngồi xuống, hỏi điều gì đang làm họ khổ nhất, có đau, khó thở, mất ngủ, cô đơn không. Ở bên họ, cất xa vật nguy hiểm, nói với người thân và liên hệ cơ sở y tế trong ngày để được hỗ trợ.
Có nên để trẻ con nghe chuyện về cái chết của ông bà không?
Trẻ thường cảm nhận được không khí trong nhà. Giải thích đơn giản, thật, hợp tuổi: ông bà ốm rất nặng, cơ thể đang yếu dần. Để trẻ hỏi, trả lời ngắn và nhẹ nhàng, cho trẻ cách bày tỏ như vẽ tranh, nói lời chào ông bà.
Người chăm không biết nói gì thì có sao không?
Không sao. Nhiều khi ngồi cạnh, cầm tay và nói "con ở đây" là đủ. Người bệnh cần sự có mặt hơn là những lời hay. Nếu thấy quá khó, nhờ một người thân khác hoặc nhân viên y tế cùng ngồi nói chuyện.