Khi ông bà bắt đầu yếu dần, một buổi họp gia đình có chuẩn bị giúp cả nhà thống nhất bốn việc: tình trạng hiện tại của ông bà, ai làm việc gì, chi phí chia thế nào, và khi có chuyện gấp thì ai quyết định. Họp sớm, khi chưa có biến cố, sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều so với bàn bạc vội vàng trong phòng cấp cứu.
Bài này hướng dẫn chuẩn bị buổi họp, chương trình gợi ý khoảng một tiếng, cách mời ông bà cùng tham gia, bảng chia việc mẫu và cách xử lý khi bất đồng. Mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng; điều quan trọng là có một kế hoạch được viết ra và mọi người cùng biết.
Ba anh em, ba cách nghĩ
Bà Lan tám mươi ba tuổi, sống với con trai cả. Từ đầu năm bà yếu hẳn, ăn ít, đi lại phải có người đỡ. Con trai cả và vợ đi làm cả ngày, buổi trưa bà ở nhà một mình. Con gái thứ hai ở cách mười cây số, cuối tuần mới về được. Con út làm ăn xa, chỉ gọi điện và gửi tiền.
Mỗi người một cách nghĩ. Con cả muốn thuê người giúp việc ban ngày. Con gái lo người lạ không chăm cẩn thận, muốn đưa mẹ về nhà mình. Con út thấy anh chị chưa đưa mẹ đi khám đến nơi đến chốn. Những cuộc gọi điện ngắn giữa giờ làm toàn kết thúc bằng câu "thôi để tính sau". Trong khi đó, bà Lan vẫn ở nhà một mình mỗi buổi trưa. Một hôm bà ngã trong bếp, nằm dưới nền gần một tiếng mới có hàng xóm sang. May bà chỉ bầm tay, nhưng cả ba người con đều giật mình.
Không ai trong ba người sai. Mỗi người thấy đúng một phần, nhưng chưa bao giờ cùng ngồi lại với đủ thông tin. Một buổi họp có chuẩn bị không giải quyết hết mọi chuyện, nhưng thường đủ để có những quyết định đầu tiên, và quan trọng hơn, để mỗi người thấy việc của mình được ghi nhận.
Trước buổi họp: chuẩn bị gì
Người chăm chính hoặc người được cả nhà tin nhất đứng ra tổ chức. Làm những việc sau khoảng một tuần trước:
- Hẹn thời gian mọi người cùng có mặt, trực tiếp hoặc qua gọi video. Tránh họp vào ngày giỗ, ngày Tết, lúc đông người ngoài.
- Tóm tắt tình trạng ông bà trên một trang: những thay đổi gần đây, kết quả lần khám gần nhất, bác sĩ dặn gì. Gửi trước để mọi người đọc.
- Liệt kê những việc đang phải làm mỗi ngày, mỗi tuần, mỗi tháng: nấu ăn, trông trưa, đưa đi khám, mua thuốc, tắm rửa, trông đêm.
- Ghi lại các khoản chi hằng tháng hiện tại: thuốc, khám, đồ dùng, ăn uống, người giúp việc nếu có.
- Hỏi riêng từng người điều họ lo nhất, điều họ làm được và không làm được. Nghe trước sẽ đỡ bất ngờ trong buổi họp.
- Hỏi ông bà muốn gì, có muốn tham gia buổi họp không.
Chuẩn bị kỹ không phải để áp đặt, mà để buổi họp nói về giải pháp thay vì tranh cãi về sự kiện. Người tổ chức cũng nên tự hỏi mình trước: bản thân đang làm được bao nhiêu, cần người khác đỡ phần nào, để nói ra rõ ràng thay vì lặng lẽ chịu đựng đến lúc kiệt sức.
Chương trình một buổi họp khoảng một tiếng
Đây là gợi ý; có thể rút ngắn hoặc chia làm hai buổi. Quan trọng là có người giữ thời gian và có người ghi chép.
| Phần | Thời gian | Nội dung |
|---|---|---|
| Mở đầu | Năm phút | Nói rõ mục đích: thống nhất cách chăm ông bà, không tìm lỗi ai |
| Tình trạng ông bà | Mười phút | Người chăm chính kể những gì thấy, những gì bác sĩ nói; mọi người hỏi thêm |
| Mong muốn của ông bà | Mười phút | Ông bà nói nếu có mặt, hoặc người được ông bà nhờ nói thay |
| Chia việc | Mười lăm phút | Đi qua danh sách việc, mỗi người nhận việc phù hợp |
| Chi phí | Mười phút | Thống nhất cách góp, ai giữ, ghi chép thế nào |
| Khi có chuyện gấp | Năm phút | Ai gọi ai, ai được quyết định |
| Chốt lại | Năm phút | Đọc lại biên bản, hẹn ngày xem lại kế hoạch |
Biên bản không cần trang trọng: vài dòng ghi ai làm gì, góp bao nhiêu, khi nào xem lại. Gửi cho tất cả mọi người sau buổi họp để không ai nhớ khác đi.
Nếu buổi họp đầu tiên chỉ chốt được một hai việc, như thuê người trông buổi trưa và chọn người đầu mối, thế cũng đã là một bước tiến. Những việc còn lại hẹn bàn tiếp ở buổi sau.
Mời ông bà cùng quyết định
Ông bà yếu đi không có nghĩa là ông bà mất quyền với cuộc sống của mình. Nếu ông bà còn tỉnh táo, hãy mời ông bà tham gia ít nhất phần nói về mong muốn. Nhiều người già rất muốn được hỏi, chỉ là không ai hỏi.
Vài câu mở đầu có thể dùng: "Mẹ ơi, các con muốn bàn cách chăm mẹ cho chu đáo, mẹ muốn thế nào thì mẹ nói cho các con biết nhé", "Bố thích ở nhà mình hay thích về ở với con gái một thời gian?", "Có việc gì bố vẫn muốn tự làm, các con không làm thay không?".
Nên ngồi ngang tầm mắt ông bà, nói chậm, mỗi lần một câu hỏi, chờ ông bà trả lời xong mới hỏi tiếp. Lắng nghe mà không cắt ngang, kể cả khi ông bà nói điều khiến bạn lo, như muốn ở một mình, không muốn thuê người. Hãy hỏi tiếp vì sao, và tìm cách dung hoà: ví dụ ở một mình nhưng có người ghé buổi trưa, có cách liên lạc nhanh.
Nếu ông bà không còn tham gia được, cả nhà cùng nhớ lại những gì ông bà từng nói về mong muốn của mình, và để những điều đó dẫn đường cho các quyết định.
Bảng chia việc mẫu
Bảng dưới là ví dụ của một gia đình ba người con. Điều quan trọng là mỗi việc có tên người nhận, không có việc "ai rảnh thì làm".
| Việc | Bao lâu một lần | Ai nhận | Ai thay khi vắng |
|---|---|---|---|
| Trông và cho ăn buổi trưa | Hằng ngày | Người giúp việc ban ngày | Con cả về nhà ăn trưa |
| Nấu ăn tối, trông đêm | Hằng ngày | Vợ chồng con cả | Con gái thứ hai, hai tối mỗi tuần |
| Tắm gội, cắt móng | Hai lần mỗi tuần | Con gái thứ hai, cuối tuần và giữa tuần | Người giúp việc |
| Đưa đi khám, theo dõi thuốc | Theo lịch hẹn | Con cả | Con gái thứ hai |
| Mua đồ dùng, thuốc | Hằng tháng | Con út đặt mua và gửi về | Con cả |
| Góp chi phí hằng tháng | Hằng tháng | Ba người theo tỉ lệ đã thống nhất | |
| Gọi điện trò chuyện với bà | Hằng ngày | Con út và các cháu |
Chia việc không cần bằng nhau, mà cần công bằng theo khả năng. Người ở xa có thể nhận phần chi phí, đặt mua đồ, gọi điện trò chuyện; người ở gần nhận phần chăm trực tiếp. Ghi nhận công sức của người chăm trực tiếp, kể cả bằng một khoản hỗ trợ, giúp tránh cảm giác bất công về lâu dài.
Khi anh chị em bất đồng
Quay về câu hỏi chung. "Điều gì tốt nhất cho mẹ?" là câu nhắc lại mỗi khi cuộc nói chuyện chuyển sang "ai đúng ai sai".
Tách sự kiện và cảm xúc. Người chăm chính có thể mệt và tủi, người ở xa có thể áy náy. Nói ra cảm xúc của mình một cách bình tĩnh, nhưng giải quyết dựa trên việc cụ thể.
Thử trong một thời gian rồi xem lại. Không cần quyết định vĩnh viễn. "Mình thử thuê người ban ngày trong hai tháng, rồi họp lại xem" dễ được đồng ý hơn.
Nhờ người ngoài trung lập. Khi bế tắc, có thể nhờ một người họ hàng được cả nhà tin, hoặc hỏi ý kiến nhân viên y tế đang theo dõi ông bà về những điều liên quan đến sức khoẻ.
Không bàn chuyện tài sản cùng lúc. Chuyện chăm sóc hiện tại và chuyện tài sản sau này nên tách riêng. Trộn lẫn hai chuyện thường làm buổi họp đổ vỡ.
Không nói nặng trước mặt ông bà. Ông bà nghe con cái cãi nhau vì mình sẽ nghĩ mình là gánh nặng, có khi giấu bệnh, từ chối đi khám. Những chuyện căng thẳng nên bàn ở chỗ khác, rồi báo ông bà kết quả bằng giọng nhẹ nhàng.
Kế hoạch khi có chuyện gấp: ai gọi cấp cứu, ai quyết định
Phần này ngắn nhưng nên ghi rõ và dán ở chỗ ai trong nhà, kể cả người giúp việc, cũng thấy:
- Ai đang ở cạnh ông bà thì người đó gọi cấp cứu ngay khi có dấu hiệu nguy hiểm, không chờ hỏi ý người khác: khó thở, đau ngực, khó đánh thức, lú lẫn đột ngột, méo miệng, yếu một bên người, ngã đập đầu hoặc không dậy được, nôn ra máu.
- Sau khi gọi cấp cứu, báo ngay cho người đầu mối, người đầu mối báo cho cả nhà.
- Ai giữ giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm y tế, sổ theo dõi, túi thuốc của ông bà; để ở đâu.
- Ai được cả nhà uỷ quyền trao đổi với bác sĩ và quyết định thay khi ông bà không tự quyết được.
- Những mong muốn của ông bà về điều trị, nếu đã nói ra, được ghi lại ở đâu.
- Cách liên lạc của bác sĩ hoặc nhân viên y tế đang theo dõi ông bà, và cơ sở y tế gần nhà nhất mà cả nhà đã thống nhất sẽ đến khi cần.
Người chăm chính thường là người gánh nhiều nhất mà ít nói ra nhất. Cuối mỗi buổi họp, hãy hỏi thẳng: "Anh chị có đang quá mệt không, cần ai đỡ việc gì?". Nếu người chăm nói mình kiệt sức, mất ngủ kéo dài, hay có ý nghĩ làm hại bản thân, cả nhà cần ở bên họ ngay và đưa họ đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên họp gia đình một lần?
Họp lần đầu khi ông bà bắt đầu yếu đi rõ, sau đó xem lại khoảng vài tháng một lần, hoặc ngay khi có thay đổi lớn như nằm viện, yếu hẳn, người chăm chính không làm tiếp được. Họp ngắn qua gọi video cũng được.
Có nên cho ông bà tham gia buổi họp không?
Nếu ông bà còn tỉnh táo và muốn tham gia, nên mời ít nhất phần nói về mong muốn. Phần chia tiền hay chia việc có thể bàn riêng để ông bà không thấy mình là gánh nặng.
Người ở xa nên đóng góp thế nào cho công bằng?
Người ở xa thường nhận phần chi phí, đặt mua đồ dùng, lo giấy tờ, gọi điện trò chuyện hằng ngày, và về thay người chăm chính vài ngày mỗi năm để người đó được nghỉ. Thống nhất rõ và ghi lại.
Có nên trả tiền cho người con chăm trực tiếp không?
Nhiều gia đình chọn hỗ trợ một khoản cho người chăm trực tiếp, nhất là khi người đó phải bớt việc làm. Đây là cách ghi nhận công sức chứ không phải mua bán tình cảm. Quyết định tuỳ từng nhà, nhưng nên nói rõ.
Anh chị em không chịu họp thì làm sao?
Bắt đầu với những người sẵn sàng, gửi biên bản cho cả những người vắng mặt. Nhờ một người họ hàng được tôn trọng nói giúp. Đôi khi một biến cố sức khoẻ của ông bà sẽ khiến mọi người ngồi lại; tốt nhất là có kế hoạch trước điều đó.
Ai nên là người quyết định khi ông bà không tự quyết được?
Nên thống nhất từ trước một người đầu mối, thường là người chăm chính hoặc người được ông bà tin nhất. Người đó trao đổi với bác sĩ, tham khảo cả nhà khi có thời gian, và được tin tưởng quyết định khi gấp.