Gội đầu cho người nằm liệt giường làm được ngay trên giường: kê người chéo để đầu sát mép, lót tấm ni lông cuộn mép thành máng dẫn nước xuống xô, đỡ cổ bằng khăn cuộn, gội nhanh bằng nước ấm rồi sấy khô ngay. Khoảng mười lăm phút nếu chuẩn bị trước, và người bệnh thường ngủ ngon hơn hẳn sau đó.
Không phải ai cũng nên gội đầu kiểu này: người có vấn đề ở cổ, đầu, đang khó thở khi nằm thấp hoặc đang sốt thì hỏi nhân viên y tế trước. Phần dưới nói cách làm máng bằng đồ có sẵn, hai người đứng đâu, các bước gội, lỗi hay gặp và dấu hiệu phải dừng.
Vì sao gội đầu là việc nhiều nhà bỏ lâu nhất
Chị Lan chăm mẹ nằm một chỗ sau lần ốm nặng. Tắm lau thì chị làm đều, riêng gội đầu chị cứ để dành chờ mẹ khoẻ lên mới bế ra nhà tắm. Ba tuần trôi qua, tóc mẹ bết lại, da đầu ngứa, mẹ gãi nhiều, đêm khó ngủ. Lần duy nhất chị thử gội trên giường thì nước tràn ướt cả gối, đệm, mẹ lạnh, chị phải thay ga trong khi mẹ vẫn nằm, mệt hơn cả buổi gội.
Gội đầu bị trì hoãn vì nó ướt, vì sợ người bệnh mỏi cổ, vì không có dụng cụ. Nhưng da đầu bẩn lâu ngày dễ ngứa, nổi mẩn, có mùi, và người bệnh thường rất buồn khi thấy mình không còn sạch sẽ như trước. Một mái tóc gọn gàng là điều nhỏ nhưng giúp người bệnh thấy mình vẫn được chăm như một người, không chỉ như một ca bệnh.
Tần suất gội tuỳ người: người ra mồ hôi nhiều, tóc dài, da đầu nhờn có thể cần một hai lần mỗi tuần; người tóc ngắn, ít mồ hôi thì thưa hơn. Giữa các lần gội, chải tóc mỗi ngày và lau da đầu bằng khăn ẩm cũng giúp đỡ ngứa nhiều.
Dụng cụ: mua sẵn hay tự làm bằng đồ trong nhà
Có loại chậu gội bơm hơi hay máng nhựa bán sẵn, nhưng nếu chưa có, đồ trong nhà vẫn làm được tốt.
| Việc cần | Đồ tự làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Máng dẫn nước | Tấm ni lông lớn hoặc túi rác to cắt mở, hai mép cuộn khăn tắm vào thành gờ, đầu máng thả vào xô | Thử đổ một ca nước trước khi gội thật |
| Kê cổ | Khăn bông cuộn chặt bọc ni lông đặt dưới gáy | Không để cổ gập ra sau quá mức |
| Nước ấm | Hai ca hoặc bình có vòi, đựng sẵn nước ấm vừa tay | Thử bằng mặt trong cổ tay |
| Hứng nước | Xô đặt trên ghế thấp hoặc dưới sàn, lót khăn chống trượt | Xô không để quá đầy |
| Che người | Khăn tắm quàng quanh vai, áo khoác mỏng đắp ngực | Giữ người bệnh ấm suốt buổi |
| Bảo vệ mắt tai | Khăn mặt nhỏ gấp đặt lên trán, bông gòn nhét hờ tai nếu người bệnh đồng ý | Không nhét sâu |
Dầu gội nên là loại dịu, ít bọt để tráng ít nước. Chuẩn bị thêm lược thưa, máy sấy để chế độ ấm nhẹ hoặc khăn khô thứ hai.
Các bước gội đầu trên giường, hai người làm
Người thứ nhất đứng phía đầu giường lo gội. Người thứ hai đứng bên hông, đỡ vai, giữ máng và trò chuyện với người bệnh.
- Hạ đầu giường phẳng nếu người bệnh nằm phẳng được không khó thở. Nếu nằm phẳng thấy khó thở, dừng lại, gội khô hoặc hỏi nhân viên y tế cách khác.
- Kéo người bệnh chéo về phía đầu giường theo cách hai người kéo bằng tấm lót, để đầu sát mép giường, vai còn nằm trên đệm.
- Đặt tấm ni lông dưới vai và đầu, cuộn mép thành máng, đầu máng thả vào xô. Kê khăn cuộn dưới gáy.
- Chải gỡ rối tóc trước khi làm ướt, gỡ từ ngọn lên chân tóc, giữ chân tóc bằng tay kia để không giật da đầu.
- Đặt khăn nhỏ lên trán che mắt. Dội nước từ từ từ trán ra sau, một tay che chắn mép tai.
- Thoa dầu gội, xoa da đầu bằng đầu ngón tay, không dùng móng. Nâng nhẹ đầu bằng lòng bàn tay để gội phần sau gáy.
- Xả sạch tới khi tóc không còn trơn. Quấn tóc bằng khăn khô ngay, bỏ máng ra, kéo người bệnh về giữa giường.
- Sấy chế độ ấm, giữ máy cách đầu một gang tay, tay kia đặt lên da đầu để cảm nhận nhiệt. Sấy khô tận chân tóc rồi mới để nằm lên gối.
Cả quá trình, nhìn mặt người bệnh. Nhăn mặt, nhắm chặt mắt, thở nhanh là dấu hiệu nên dừng nghỉ hoặc làm nhanh hơn.
Nếu nhà chỉ có một người, vẫn gội được nhưng nên chia làm hai chặng: chặng đầu chỉ chải gỡ rối và kê máng, nghỉ một chút, chặng sau mới làm ướt và gội. Đừng vừa giữ đầu vừa bưng ca nước nặng; dùng bình có vòi để một tay rót, tay kia đỡ.
Khi không gội nước được: gội khô và chăm da đầu hằng ngày
Có những ngày người bệnh quá mệt hoặc nhân viên y tế dặn chưa nên gội nước. Lúc đó vẫn giữ tóc sạch được ở mức vừa đủ.
- Lau da đầu bằng khăn mỏng nhúng nước ấm vắt thật kiệt, rẽ tóc từng đường để lau chân tóc, làm từ trán ra sau.
- Dùng loại dầu gội khô hoặc mũ gội không cần xả nếu da đầu người bệnh không kích ứng; thử một vùng nhỏ trước.
- Chải tóc mỗi sáng bằng lược thưa, chải nhẹ từ đuôi lên. Chải cũng là cách xoa nhẹ da đầu, nhiều người bệnh rất thích.
- Tóc dài dễ rối và đè thành cục sau gáy: tết lỏng hai bên, không buộc chặt, không dùng kẹp kim loại chọc vào da.
- Nếu gia đình và người bệnh đồng ý, cắt tóc ngắn gọn hơn cho dễ chăm. Hỏi ý người bệnh trước, nhất là phụ nữ quý mái tóc.
- Thay vỏ gối thường hơn những ngày chưa gội được, vỏ gối bẩn làm da mặt và da đầu dễ nổi mẩn.
Để ý gáy và sau tai: đây là chỗ tì đè khi nằm ngửa, dễ đỏ da mà tóc che mất. Mỗi lần chải tóc là một lần nhìn lại chỗ này.
Những lỗi hay gặp khiến buổi gội thành mệt mỏi
Không thử máng trước. Đổ một ca nước thử xem nước chảy đúng vào xô chưa. Mất một phút thử còn hơn thay cả bộ ga và đệm ướt.
Để cổ ngửa ra sau quá lâu. Gáy ngửa quá mức gây mỏi, chóng mặt, có người thấy khó chịu ở cổ. Kê khăn cuộn đúng dưới gáy và làm nhanh phần xả nước.
Gội bằng nước quá nóng hoặc để người bệnh ướt lâu. Da đầu người già nhạy nhiệt. Nước vừa ấm, gội xong quấn khăn ngay, không để tóc ướt nằm lên gối.
Gãi da đầu bằng móng tay. Móng tay làm trầy da, nhất là ở người có da đầu khô. Dùng đầu ngón tay xoa tròn.
Gội lúc người bệnh đang mệt hoặc ngay sau ăn. Chọn buổi trưa ấm, người bệnh tỉnh, đã ăn xong một lúc. Nếu hôm đó mệt thì lau khô da đầu thôi.
Quên lau khô sau tai và gáy. Nước đọng sau tai và trong nếp gáy làm da ẩm suốt đêm, sinh ngứa và mùi. Lau bằng góc khăn khô, sấy nhẹ cả vùng này trước khi cho người bệnh nằm xuống gối.
Để người bệnh nằm nguyên tư thế chéo quá lâu. Gội xong là kéo người về giữa giường, chỉnh gối, nâng đầu giường như trước. Nằm chéo lâu làm vai và hông tì sai chỗ, người bệnh mỏi mà không nói ra.
Khi nào dừng gội và gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay
Dừng ngay, nâng đầu người bệnh lên cao và gọi cấp cứu nếu trong lúc gội người bệnh khó thở rõ, ho sặc liên tục do nước vào mũi miệng không dứt, môi tím, đau ngực, đột ngột nói khó, méo miệng, yếu một bên tay chân, hoặc lả đi không đáp lời. Không cho uống nước, không lay mạnh, ở bên cạnh tới khi có người tới.
Báo nhân viên y tế đang theo dõi nếu bạn thấy trên da đầu có vết loét, vết thương rỉ dịch, mảng da dày bong vảy lan rộng, vùng sưng đau, hoặc nhiều chấm đỏ mới; nếu sau gội người bệnh chóng mặt, đau đầu khác thường kéo dài, hay sốt. Với người có vết mổ, vết thương ở đầu cổ, có ống thở hay đang được nhân viên y tế chăm vết thương, việc gội đầu chỉ làm khi đã được nhân viên y tế cho phép và hướng dẫn trực tiếp.
Nếu thấy chí, rận ở người nằm lâu, đừng tự dùng thuốc mạnh lên da đầu người già; hỏi nhân viên y tế cách xử lý phù hợp với tình trạng người bệnh.
Một thói quen nhỏ có ích: ghi vào sổ chăm ngày gội, da đầu ra sao, người bệnh chịu được bao lâu. Khi nhân viên y tế tới thăm, bạn đưa sổ ra là họ nắm được ngay mà không cần nhớ lại.
Câu nói mẫu và cách giữ sức cho người gội
Người bệnh thường ngại vì sợ làm phiền: Thôi để đó, mẹ không gội cũng được. Bạn nói nhẹ nhàng: Mẹ cho con gội nhé, con làm nhanh thôi, gội xong mẹ nằm cho thơm, tối nay ngủ ngon. Trong lúc gội, báo trước mỗi việc: Con dội nước nhé, mẹ nhắm mắt lại. Con nâng đầu mẹ lên một chút. Hỏi họ thích gội lâu hay nhanh, muốn xoa đầu thêm không, để họ còn được quyết định điều gì đó cho bản thân.
Sau khi gội xong, để người bệnh tự soi gương nếu họ muốn, hoặc chải tóc theo kiểu quen thuộc của họ. Một người mẹ quen búi tóc gọn mỗi sáng sẽ thấy dễ chịu khi được búi lại như xưa, dù chỉ nằm trên giường.
Với người gội: kê xô trên ghế thấp để không phải cúi sát sàn, đứng sát mép giường, gập gối thay vì gập lưng. Đổ nước ra xô hay nhà vệ sinh nhờ người thứ hai. Chọn một ngày cố định trong tuần cho việc gội để cả nhà biết mà sắp xếp, không phải lúc nào cũng một người gánh. Bạn đỡ mệt thì việc chăm mới kéo dài được.
Câu hỏi thường gặp
Người nằm liệt giường bao lâu gội đầu một lần là vừa?
Tuỳ độ dài tóc, mồ hôi và da đầu. Nhiều gia đình gội một lần mỗi tuần, ngày nóng hoặc tóc nhờn thì nhiều hơn. Giữa các lần gội, chải tóc và lau da đầu bằng khăn ẩm. Nếu đang có bệnh cấp, hỏi nhân viên y tế trước.
Không có máng gội thì dùng gì để nước không chảy ra giường?
Dùng tấm ni lông lớn hoặc túi rác to cắt mở, cuộn hai mép bằng khăn tắm thành gờ, đầu máng thả vào xô. Thử đổ một ca nước trước khi gội. Lót thêm khăn dưới vai để thấm phần nước rớt.
Người bệnh nằm phẳng thấy khó thở thì có gội được không?
Không nên cố hạ phẳng. Có thể gội khô, lau da đầu bằng khăn ẩm, hoặc hỏi nhân viên y tế cách gội ở tư thế nửa ngồi. Nếu khó thở xuất hiện mới hoặc nặng lên, đó là việc cần báo nhân viên y tế ngay.
Dầu gội khô có dùng lâu dài cho người già được không?
Dùng xen kẽ được nhưng không thay hẳn việc gội nước, vì bột tích lại làm da đầu ngứa. Chọn loại không mùi mạnh, thử một vùng nhỏ trước. Thấy đỏ, ngứa nhiều thì ngưng và hỏi nhân viên y tế.
Có nên cắt tóc ngắn cho người nằm lâu cho dễ chăm không?
Tóc ngắn dễ gội, mau khô, ít rối, nhưng đó là quyết định của người bệnh. Hỏi ý họ trước, nhất là người quý mái tóc dài. Nếu người bệnh không còn tự nói được, cả nhà bàn và chọn kiểu gần với thói quen cũ của họ nhất.
Sau khi gội người bệnh kêu chóng mặt thì làm gì?
Cho nằm yên, nâng đầu giường vừa phải, đắp ấm, ở bên cạnh. Thường sẽ đỡ sau ít phút. Nếu chóng mặt kéo dài, kèm nôn, nói khó, yếu tay chân hay lơ mơ thì gọi cấp cứu ngay.