Những ngày cuối, sự dễ chịu của người bệnh nằm trong rất nhiều việc nhỏ: môi và miệng được giữ ẩm, đầu được nâng khi thở nặng, phòng thoáng và yên, tã khô, tư thế đổi nhẹ nhàng, có người ngồi bên. Thuốc giảm đau, giảm khó thở là việc của bác sĩ; phần của gia đình là để ý, làm những việc chăm sóc này đều đặn, và báo nhân viên y tế khi người bệnh còn khó chịu.
Dưới đây là vòng kiểm dễ chịu theo giờ, cách chăm miệng khô, đỡ khi khó thở, làm dịu cơn bồn chồn, nhận ra đau ở người không còn nói được, những việc nên tránh, và những dấu hiệu bạn phải gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay.
Ca trực đầu tiên của anh Khôi
Mẹ anh Khôi được đưa về nhà sau khi gia đình và bác sĩ thống nhất chăm theo hướng giữ dễ chịu. Đêm đầu tiên anh trực một mình. Mẹ thở bằng miệng, môi khô nứt, thỉnh thoảng nhăn mặt và đưa tay kéo cổ áo. Anh không biết mẹ đau, khát hay nóng. Anh đút một thìa nước, mẹ ho sặc sụa, và anh ngồi run tới sáng.
Sáng hôm sau điều dưỡng tới, chỉ cho anh từng việc: lau miệng bằng gạc ẩm chứ không đút nước, nghiêng mẹ sang một bên, nới cổ áo, mở hé cửa sổ, nhìn nét mặt để đoán đau. Điều dưỡng cũng ghi cho anh khi nào phải gọi ngay. Đêm thứ hai, mẹ ngủ yên hơn, và anh cũng vậy.
Không ai sinh ra đã biết chăm người hấp hối. Gia đình chỉ cần được chỉ một lần cho đúng, có một vòng kiểm để làm theo, và biết rõ ranh giới: việc nào nhà làm, việc nào phải để nhân viên y tế.
Vòng kiểm dễ chịu mỗi lần vào phòng
Mỗi lần vào phòng, hoặc theo nhịp mà nhân viên y tế dặn, đi qua bảy điểm này theo thứ tự từ đầu xuống chân. Làm quen rồi chỉ mất vài phút.
| Điểm kiểm | Nhìn và sờ gì | Làm gì nếu chưa ổn |
|---|---|---|
| Nét mặt | Nhăn trán, cau mày, rên, nghiến răng | Đổi tư thế, kiểm tra các điểm dưới; nếu vẫn vậy, ghi lại và báo nhân viên y tế |
| Môi, miệng | Môi khô nứt, lưỡi khô, đọng đờm dãi | Lau miệng bằng gạc ẩm, thoa sáp dưỡng môi không mùi, nghiêng đầu cho dãi chảy ra |
| Mắt | Khô, đỏ, mắt nhắm không kín | Lau nhẹ bằng gạc ẩm từ khoé trong ra ngoài; hỏi nhân viên y tế cách giữ ẩm mắt |
| Hơi thở | Thở nặng, thở bằng miệng, phải gồng vai | Nâng đầu giường, nghiêng người, mở cửa cho thoáng, ngồi bên trấn an |
| Nhiệt độ | Trán và lưng nóng ẩm hay lạnh, đắp chăn có quá dày | Thêm hoặc bớt chăn mỏng, lau mồ hôi, không quạt thẳng vào người |
| Tã, ga | Ướt, bẩn, nhăn cộm dưới lưng | Thay nhẹ tay, hai người làm; vuốt phẳng ga |
| Tư thế, tay chân | Tay chân bị đè, gót chân tì xuống, đầu gục | Kê gối đỡ, đổi tư thế theo hướng dẫn, ưu tiên điều người bệnh thấy dễ chịu |
Những ngày cuối, mục tiêu không còn là theo lịch cứng mà là sự dễ chịu. Nếu một việc như xoay trở làm người bệnh đau đớn, hỏi nhân viên y tế nên giãn ra hay đổi cách thế nào.
Chăm miệng và môi khi người bệnh không còn uống được
Miệng khô là khó chịu hay gặp nhất, nhất là khi người bệnh thở bằng miệng. Đây là việc gia đình làm được nhiều lần trong ngày:
- Rửa tay, chuẩn bị gạc sạch hoặc que bông có đầu mềm, một cốc nước sạch, sáp dưỡng môi không mùi.
- Nói trước với người bệnh: "Mẹ ơi, con lau miệng cho mẹ nhé." Dù họ không đáp.
- Nâng đầu, nghiêng mặt người bệnh về phía bạn để nước thừa chảy ra ngoài, không trôi vào họng.
- Nhúng gạc vào nước rồi vắt thật ráo. Lau nhẹ lợi, mặt trong má, lưỡi, từ trong ra ngoài. Không đổ nước vào miệng.
- Thấm sạch dãi đọng ở khoé miệng, lau khô cằm.
- Thoa một lớp mỏng sáp dưỡng môi. Lặp lại khi thấy môi khô, có khi một hai giờ một lần.
- Nếu thấy mảng trắng, vết loét, chảy máu trong miệng, ghi lại và báo nhân viên y tế; không tự bôi gì.
Người bệnh còn nuốt được một chút thì có thể mời vài giọt nước bằng thìa nhỏ khi họ tỉnh, ngồi nâng đầu, theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Không cho uống khi người bệnh đang lơ mơ.
Khi người bệnh thở nặng, thở hụt hơi
Nâng đầu và vai. Kê gối hoặc nâng đầu giường cho người bệnh nửa ngồi; nhiều người dễ thở hơn ở tư thế này. Nếu đầu gục, kê thêm gối nhỏ hai bên.
Nghiêng người khi có tiếng khò khè. Nghiêng sang một bên giúp đờm dãi chảy ra ngoài. Không tự hút đờm; việc này do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp.
Cho không khí lưu thông. Mở hé cửa sổ, bớt người đứng quanh giường, tắt bếp và hương khói gần phòng. Một chiếc quạt để xa, hướng nhẹ về phía mặt, nhiều người bệnh thấy dễ chịu hơn.
Giữ bình tĩnh bên cạnh. Người bệnh hoảng thì thở càng khó. Ngồi ngang tầm mắt, nắm tay, nói chậm: "Có con ở đây. Mẹ cứ thở từ từ."
Thuốc và máy móc theo đúng chỉ định. Nếu bác sĩ đã kê thuốc hoặc cho dùng oxy tại nhà, dùng đúng như được hướng dẫn. Không tự tăng giảm, không mượn thuốc của người khác.
Đổi tư thế từ từ. Khi xoay hay nâng người bệnh, làm chậm, có hai người, ngừng lại để người bệnh lấy hơi giữa các bước. Thở nặng thường tăng ngay sau khi bị động mạnh.
Bồn chồn, kéo chăn, rên rỉ về đêm
Tìm nguyên nhân dễ sửa trước. Tã ướt, ga cộm, chăn quá nóng, tư thế bị đè, bụng dưới căng vì bí tiểu, khát. Đi lại vòng kiểm dễ chịu.
Giữ không gian quen và yên. Đèn ngủ dịu thay vì tắt tối om, giảm tiếng ồn, giọng nói quen, có thể mở nhỏ bài hát người bệnh thích.
Không giữ chặt tay chân. Trói hoặc ghì người bệnh làm họ hoảng thêm. Nếu sợ ngã, kéo thanh chắn giường, ngồi gần, đặt gối mềm hai bên.
Nói nhẹ, câu ngắn. "Bố ơi, con đây. Bố đang ở nhà. Con ngồi cạnh bố." Không cãi lại khi người bệnh nói điều nhầm lẫn.
Báo khi không dịu. Nếu bồn chồn kéo dài, tăng dần, hoặc người bệnh kích động mạnh, báo nhân viên y tế. Đôi khi có nguyên nhân cần bác sĩ xử lý.
Có người quen ngồi cạnh vào giờ hay bồn chồn. Nhiều người bệnh bồn chồn nhất lúc chạng vạng hoặc nửa đêm. Xếp ca để giờ đó có người họ quen nhất ngồi bên, nắm tay, và ghi lại giờ nào hay xảy ra để báo nhân viên y tế.
Những việc nên tránh dù xuất phát từ thương
Đút nước, đút cháo khi người bệnh lơ mơ. Đây là nguyên nhân sặc hay gặp nhất ở chặng cuối. Lau miệng thay cho đút.
Đông người đứng quanh giường, nói to. Phòng chật và ồn làm người bệnh khó thở, bồn chồn hơn. Mỗi lúc chỉ hai, ba người trong phòng, những người khác chờ bên ngoài, thay nhau vào.
Đắp chăn dày, đóng kín cửa vì sợ lạnh. Người bệnh dễ bí bách, đổ mồ hôi, khó thở. Đắp vài lớp mỏng, thêm bớt theo tay sờ lưng và trán.
Tự dùng dầu nóng, xông, cạo gió. Da người bệnh ở chặng cuối rất mỏng, dễ bỏng, dễ trầy; hơi nóng có thể làm khó thở thêm. Hỏi nhân viên y tế trước khi dùng bất cứ thứ gì lên người bệnh.
Dùng thuốc của người khác hoặc thuốc mách bảo. Kể cả thuốc giảm đau người quen từng dùng. Mọi thuốc phải do bác sĩ đang theo dõi kê và hướng dẫn.
Bàn chuyện người bệnh ngay đầu giường. Hãy nói như thể người bệnh vẫn nghe được. Chuyện cần bàn thì ra ngoài phòng.
Nhận ra đau khi người bệnh không còn nói được
Người bệnh những ngày cuối thường không nói được mình đau. Gia đình nhìn vào những dấu hiệu dưới đây, ghi lại thời điểm, việc gì làm tăng hay giảm, rồi báo nhân viên y tế:
| Dấu hiệu | Ví dụ cụ thể | Ghi lại thế nào |
|---|---|---|
| Nét mặt | Cau mày, nhăn mặt, mắt nhắm chặt, nghiến răng | Lúc nào, kéo dài bao lâu |
| Âm thanh | Rên, kêu khi bị chạm hoặc xoay | Rên khi làm việc gì |
| Cơ thể | Co người, gồng cứng, giữ chặt một chỗ, đẩy tay người chăm ra | Chỗ nào được giữ hay tránh chạm |
| Hơi thở | Thở nhanh, nông hơn khi bị động vào | So với lúc nằm yên |
| Thay đổi hành vi | Bồn chồn, không ngủ được, hoặc lặng hẳn đi khác thường | Khác ngày hôm trước thế nào |
Ghi lại cụ thể giúp bác sĩ điều chỉnh tốt hơn nhiều so với câu "hình như mẹ đau". Không tự cho thêm thuốc giảm đau, không dùng thuốc của người khác, kể cả khi thấy người bệnh đau nhiều; gọi nhân viên y tế đang theo dõi để được hướng dẫn ngay.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Làm theo kế hoạch đã thống nhất với bác sĩ nếu có. Nếu chưa có kế hoạch, hoặc tình huống nằm ngoài kế hoạch, gọi ngay khi thấy:
- Khó thở dữ dội, người bệnh vật vã, hoảng hốt mà các việc trên không giúp được.
- Đau dữ dội, đau tăng mãi dù đã làm theo hướng dẫn.
- Co giật, hoặc kích động mạnh có nguy cơ ngã, làm tuột dây, ống.
- Chảy máu nhiều, nôn ra máu.
- Bụng dưới căng to, người bệnh rên khi chạm vào, nhiều giờ không có nước tiểu.
- Ống thông, dây truyền bị tuột, tắc hoặc chảy máu chỗ đặt: không tự đặt lại, gọi nhân viên y tế.
Chăm người hấp hối là việc nặng lòng. Người trực ca đêm cần được ngủ bù ca ngày, ăn uống đủ, và có một người để kể lại những gì mình đã thấy. Đừng ngại nói với nhân viên y tế rằng mình đang sợ; họ hướng dẫn cả người chăm, không chỉ người bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Người sắp mất thở bằng miệng, môi khô nứt thì làm sao?
Lau miệng bằng gạc ẩm đã vắt ráo, lau nhẹ lợi và lưỡi, rồi thoa sáp dưỡng môi không mùi. Làm lại khi thấy khô, có khi một hai giờ một lần. Không đổ nước vào miệng khi người bệnh không nuốt được.
Có nên dùng quạt cho người bệnh khó thở không?
Nhiều người bệnh thấy dễ chịu hơn khi có luồng gió nhẹ hướng về phía mặt từ một chiếc quạt để xa. Không quạt mạnh hay quạt thẳng vào người. Kết hợp nâng đầu và mở cửa cho thoáng.
Người bệnh rên suốt đêm có phải là đau không?
Có thể là đau, cũng có thể vì tã ướt, nóng, tư thế bị đè hoặc bí tiểu. Kiểm tra lần lượt các điểm này. Nếu vẫn rên, ghi lại lúc nào và khi làm gì, rồi báo nhân viên y tế đang theo dõi.
Gia đình có được tự cho thêm thuốc giảm đau khi người bệnh đau nhiều không?
Không tự cho thêm. Chỉ dùng đúng loại, đúng cách mà bác sĩ đã kê và hướng dẫn. Khi đau không đỡ, gọi nhân viên y tế đang theo dõi để được điều chỉnh, đừng chờ tới sáng.
Những ngày cuối có cần xoay trở theo lịch như trước không?
Hỏi nhân viên y tế. Khi xoay trở làm người bệnh đau đớn, nhiều khi lịch được giãn ra và ưu tiên tư thế người bệnh thấy dễ chịu. Mục tiêu lúc này là sự dễ chịu hơn là lịch cứng.
Người bệnh hay kéo chăn, cởi áo có nên buộc tay lại không?
Không nên buộc. Ghì giữ làm người bệnh hoảng thêm. Tìm nguyên nhân như nóng, tã ướt, ga cộm; kéo thanh chắn giường, ngồi gần, nói nhẹ. Nếu kích động kéo dài, báo nhân viên y tế.