Với người bệnh không còn nói được, giao tiếp vẫn làm được bằng cách hỏi câu chỉ cần trả lời có hoặc không, thống nhất một ký hiệu đáp như siết tay, chớp mắt, gật đầu, dùng bảng tranh hoặc bảng chữ cho người còn đọc được, và học đọc nét mặt, cử động, hơi thở của họ; quan trọng nhất là vẫn nói với họ như một người đang nghe.
Bài này dành cho gia đình có người thân không nói được vì yếu nặng, sau tai biến hay vì bệnh. Phần dưới gồm cách thử xem người bệnh còn hiểu và đáp được đến đâu, cách đặt câu hỏi, cách làm bảng giao tiếp ở nhà, bảng đọc dấu hiệu không lời, cách nói chuyện với người gần như không còn phản ứng, sai lầm hay gặp và khi nào báo y tế. Việc đánh giá khả năng nói, nuốt, hiểu là của nhân viên y tế; nếu được hướng dẫn tập nói, hãy làm theo hướng dẫn đó.
Thử xem người bệnh còn hiểu và đáp được đến đâu
Mỗi người mất lời nói theo một cách khác nhau: có người hiểu hết mà không nói được, có người hiểu một phần. Làm vài phép thử nhẹ nhàng, nhiều lần trong vài ngày, vào lúc người bệnh tỉnh.
- Gọi tên, xem có quay đầu, mở mắt, nhìn về phía mình không.
- Đưa một lời đề nghị đơn giản: "Bố siết tay con đi." Chờ đủ lâu, có khi vài giây mới có phản ứng.
- Thử ký hiệu có hoặc không: "Nếu đúng thì bố siết tay một lần." Hỏi một câu chắc chắn đúng, như "Bố tên là Sơn phải không?", rồi một câu chắc chắn sai.
- Thử với hình: đưa hai tấm hình, cốc nước và cái chăn, hỏi "Bố muốn cái nào?", xem mắt nhìn hoặc tay chỉ về đâu.
- Thử với chữ nếu người bệnh từng đọc được: viết chữ to "CÓ" và "KHÔNG" trên hai tờ giấy, hỏi và xem họ nhìn vào tờ nào.
- Ghi lại những gì người bệnh làm được và chia sẻ cho mọi người chăm, kể cả người chăm thuê.
Nếu người bệnh đáp lúc được lúc không, không có nghĩa họ cố tình. Mệt, buồn ngủ, đau đều làm khả năng đáp giảm. Thử lại vào lúc khác và kể với nhân viên y tế khi họ đến khám.
Đặt câu hỏi cho người chỉ đáp được có hoặc không
Một câu một ý. "Mẹ có đau không?" chứ không phải "Mẹ đau hay mỏi hay khó chịu chỗ nào?". Hỏi gộp thì người bệnh không biết đáp phần nào.
Đi từ rộng đến hẹp. "Mẹ có khó chịu không?" Có. "Ở người phía trên không?" Không. "Ở chân không?" Có. "Chân trái?" Từng bước một, như chơi trò đoán.
Chờ đủ lâu. Đếm thầm tới mười trước khi hỏi lại. Hỏi dồn khi người bệnh đang cố đáp làm họ rối và bỏ cuộc.
Nhắc lại câu trả lời để xác nhận. "Mẹ muốn nằm nghiêng sang trái, đúng không?" Chờ ký hiệu đồng ý rồi mới làm.
Cho người bệnh cách nói "dừng lại". Thống nhất một ký hiệu nghĩa là "mệt rồi, thôi" như nhắm mắt lâu, buông tay. Tôn trọng ký hiệu đó ngay khi thấy.
Đừng chỉ hỏi về nhu cầu cơ thể. Hỏi cả "Bố có muốn nghe bài hát không?", "Bố có muốn cháu vào không?". Người không nói được vẫn có ý thích, có quyền chọn.
Làm bảng giao tiếp ở nhà
Một tấm bìa cứng chia ô, mỗi ô một hình vẽ đơn giản hoặc một chữ to, giúp người bệnh chỉ ra điều mình muốn. Có thể tự vẽ tay. Gợi ý các ô cần có:
| Nhóm | Các ô gợi ý | Cách dùng |
|---|---|---|
| Cơ thể | Đau, nóng, lạnh, khát, đói, buồn đi vệ sinh, khó thở | Chỉ tay, nhìn vào ô, hoặc người chăm chỉ từng ô và chờ ký hiệu có |
| Tư thế | Nằm nghiêng trái, nghiêng phải, nâng đầu lên, hạ đầu xuống | Dùng trước mỗi lần xoay để người bệnh chọn |
| Người | Ảnh vợ hoặc chồng, các con, cháu, người chăm | Hỏi "bố muốn gặp ai" rồi chỉ từng ảnh |
| Cảm xúc | Vui, buồn, sợ, mệt, muốn yên | Hỏi trong lúc ngồi trò chuyện, không chỉ lúc có việc |
| Hoạt động | Nghe nhạc, xem ảnh, mở cửa sổ, tắt đèn, ngủ | Cho người bệnh chọn việc tiếp theo |
| Trả lời nhanh | Có, không, không biết, dừng lại | Đặt ở mép bảng, chỗ dễ chỉ nhất |
Đặt bảng ở chỗ cố định cạnh giường. Người còn đọc và chỉ tay được có thể dùng thêm bảng chữ cái để đánh vần từng chữ; việc này chậm, người chăm cần kiên nhẫn và đoán giúp khi đã rõ. Nếu nhân viên y tế hướng dẫn công cụ hay bài tập riêng, ưu tiên làm theo.
Đọc những dấu hiệu không lời
Người không nói được vẫn nói bằng cơ thể. Theo dõi đều mỗi ngày giúp bạn hiểu "ngôn ngữ" riêng của người thân. Bảng dưới là những gợi ý thường gặp, không phải quy tắc chắc chắn.
| Dấu hiệu | Có thể là | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Nhăn mặt, rên khi được chạm hoặc xoay | Đau, khó chịu ở tư thế đó | Dừng, đổi cách đỡ; báo nhân viên y tế nếu lặp lại |
| Cựa quậy, kéo chăn, kéo tã | Nóng, ướt, ngứa, muốn đi vệ sinh | Kiểm tra tã, nhiệt độ phòng, quần áo |
| Mắt nhìn theo người, nét mặt giãn ra | Nhận ra người quen, dễ chịu | Nói chuyện, ở lại thêm một lúc |
| Quay mặt đi, nhắm mắt khi được nói chuyện | Mệt, muốn yên | Nói nhỏ, rút ngắn, để nghỉ |
| Chảy nước mắt | Xúc động, buồn, đôi khi là đau | Ngồi cạnh, cầm tay, hỏi bằng câu có hoặc không |
| Thở nhanh, gồng người | Sợ hãi, đau, khó thở | Bình tĩnh ở bên; khó thở thì báo y tế ngay |
Ghi những dấu hiệu riêng của người thân vào sổ, ví dụ "bố hay vỗ tay xuống đệm khi khát". Người chăm mới đọc trang này sẽ hiểu bố nhanh hơn.
Khi người bệnh gần như không còn phản ứng
Có những giai đoạn người bệnh nằm yên, mắt nhắm, gần như không phản ứng. Nhiều gia đình thôi nói chuyện vì nghĩ không còn ích gì. Không ai biết chắc người bệnh nghe được bao nhiêu, nhưng nhiều nhân viên y tế khuyên gia đình cứ nói như thể người bệnh đang nghe, vì giọng nói quen và cái chạm nhẹ có thể đem lại cảm giác an toàn.
Trước khi chạm hay làm gì, vẫn báo trước: "Mẹ ơi, con lau tay cho mẹ nhé." Gọi tên, nói về người đang ở trong phòng, kể chuyện nhà, đọc cho nghe, mở bài hát quen thật nhỏ. Không bàn chuyện bệnh tình, tiền bạc, tranh cãi bên giường. Mỗi người vào thăm nên nói vài lời riêng: lời cảm ơn, lời thương, một kỷ niệm.
Người chăm nên giữ nhịp chăm như thường: đổi tư thế, giữ da khô, giữ miệng ẩm theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Mọi thay đổi về hơi thở, màu da, phản ứng đều cần được báo cho nhân viên y tế đang theo dõi.
Sai lầm hay gặp
Nói về người bệnh như thể họ không có mặt. "Ông chẳng biết gì nữa đâu" nói ngay cạnh giường. Người không nói được có thể vẫn hiểu và bị tổn thương.
Hỏi câu mở rồi chờ. "Bố muốn gì?" đặt người bệnh vào thế không đáp được. Đổi sang câu có hoặc không, hoặc dùng bảng.
Đoán thay rồi làm luôn. Tự quyết thay vì hỏi, dù hỏi mất thêm một phút. Người bệnh mất dần cảm giác được làm chủ thân mình.
Nói to và chậm như với trẻ con. Mất lời nói không có nghĩa là mất trí tuệ hay điếc. Nói rõ, giọng bình thường, nội dung người lớn.
Mỗi người một ký hiệu. Con trai dùng siết tay, con dâu dùng chớp mắt, người chăm thuê dùng gật đầu. Thống nhất một cách và ghi lên giấy dán đầu giường.
Bỏ cuộc sau vài lần thử không được. Có người bệnh cần nhiều ngày mới quen cách đáp mới. Thử lại vào giờ tỉnh nhất, kiên nhẫn, và đừng kết luận quá sớm rằng họ không còn hiểu gì.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Với người không nói được, những thay đổi dưới đây là cách duy nhất họ "báo" cho bạn biết có chuyện:
- Gọi cấp cứu ngay nếu người bệnh mất hẳn khả năng đáp lại vốn còn có, không gọi dậy được, co giật, khó thở nặng, môi tím, méo miệng hay yếu thêm một bên người mới xuất hiện.
- Báo nhân viên y tế trong ngày nếu người bệnh nhăn mặt, rên nhiều hơn, gồng người khi được chạm, sốt, bỏ ăn uống, ho sặc khi ăn uống, tiểu ít hoặc lẫn hơn.
- Báo nhân viên y tế sớm nếu người bệnh khóc nhiều, quay mặt đi, không còn phản ứng với người thân trong nhiều ngày.
- Với người đang được chăm những ngày cuối, làm theo kế hoạch gia đình đã bàn với bác sĩ và báo nhân viên y tế đang theo dõi khi thấy người bệnh khó chịu.
Khi báo, mô tả cụ thể bằng những gì nhìn thấy: "Mẹ rên mỗi khi xoay sang trái, từ hôm qua", thay vì "Mẹ có vẻ mệt".
Kiên nhẫn của người chăm có giới hạn
Hỏi từng câu có hoặc không, đoán từng ký hiệu, nhiều lần đoán sai, là việc tốn sức và dễ nản. Nghỉ giữa chừng không có gì sai. Chia ca với người khác, và ghi lại những gì đã hiểu được để người sau không phải đoán lại từ đầu. Ăn mừng những lúc hiểu nhau, dù chỉ là đoán đúng người bệnh muốn mở cửa sổ. Khi thấy mình sắp gắt vì đoán mãi không ra, nói một câu "Con nghỉ một chút rồi mình thử lại" và ra ngoài vài phút; quay lại với cái đầu nhẹ hơn thường đoán đúng nhanh hơn. Người bệnh cũng mệt khi bị hỏi mãi, nên khoảng nghỉ ấy là cho cả hai người.
Nếu những ngày chăm làm bạn kiệt sức đến mức có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh không nói được có còn hiểu mình nói gì không?
Mỗi người khác nhau. Có người hiểu gần hết dù không nói được, có người hiểu một phần. Hãy thử nhẹ nhàng bằng câu có hoặc không và ghi lại. Việc đánh giá kỹ là của nhân viên y tế; trong lúc chờ, cứ nói như thể người bệnh đang hiểu.
Người bệnh siết tay nhưng có lúc đúng lúc sai thì sao?
Mệt, buồn ngủ, đau đều làm phản ứng thay đổi. Hỏi lại vào lúc người bệnh tỉnh hơn, hỏi một câu chắc chắn đúng để kiểm tra trước. Ghi lại các lần để thấy xu hướng, và kể với nhân viên y tế khi họ khám.
Có cần mua thiết bị giao tiếp đắt tiền không?
Thường không cần bắt đầu bằng thiết bị. Câu hỏi có hoặc không, ký hiệu siết tay, bảng hình vẽ tay đã giúp được rất nhiều. Nếu người bệnh còn tỉnh táo và cần hơn thế, hỏi nhân viên y tế về các công cụ phù hợp.
Có nên nói chuyện với người đang hôn mê không?
Nhiều gia đình vẫn nói chuyện, gọi tên, báo trước khi chăm sóc và thấy điều đó cũng giúp chính mình. Nói nhẹ nhàng, nói lời thương, tránh bàn chuyện khó bên giường. Mọi câu hỏi về tình trạng người bệnh, hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi.
Người chăm thuê cần được dặn gì về cách giao tiếp?
Dặn ký hiệu có hoặc không cả nhà đã thống nhất, cách dùng bảng giao tiếp, những dấu hiệu riêng của người bệnh như khi khát, khi đau. Làm mẫu cùng họ vài lần. Nhắc họ luôn báo trước khi chạm và không nói về người bệnh trước mặt.
Làm sao biết người bệnh không nói được có đang đau không?
Để ý nhăn mặt, rên, gồng người, thở nhanh, cựa quậy, đặc biệt khi được xoay hay chạm. Hỏi bằng câu có hoặc không từng vùng. Nếu nghi đau, báo nhân viên y tế để được hướng dẫn, gia đình không tự cho dùng thuốc.