Chăm sóc giảm nhẹ là cách chăm nhắm vào sự dễ chịu của người bệnh nặng: bớt đau, bớt khó thở, bớt lo âu, ngủ được, giữ được những điều người bệnh còn coi trọng, đồng thời đỡ đần cả gia đình. Nó không có nghĩa là bỏ điều trị hay bỏ cuộc. Nhiều người bệnh vẫn được điều trị bệnh song song với chăm sóc giảm nhẹ, và phần giảm nhẹ ngày càng lớn dần khi cơ thể yếu đi.
Gia đình thường nghe chữ này lần đầu từ bác sĩ và hoảng lên vì tưởng bác sĩ đã buông tay. Dưới đây là cách hiểu cho đúng, những việc nhà làm được mỗi ngày, các câu nên hỏi bác sĩ, những hiểu lầm hay gặp và lúc nào phải gọi nhân viên y tế ngay.
Khi bác sĩ nhắc tới hai chữ giảm nhẹ
Mẹ chị Hạnh năm nay tám mươi sáu tuổi, một năm nay vào viện bốn lần, lần nào về cũng yếu hơn trước. Lần gần nhất, bác sĩ mời chị và em trai vào phòng, nói rằng từ giờ gia đình nên nghĩ tới chăm sóc giảm nhẹ. Em trai chị đứng bật dậy, hỏi có phải bác sĩ không chữa nữa. Chị Hạnh về nhà khóc cả buổi tối, không dám nói với mẹ câu nào.
Một tuần sau, khi ngồi lại với điều dưỡng, chị mới hiểu: mẹ vẫn được khám, vẫn được dùng thuốc bác sĩ kê, chỉ là cách chăm thay đổi. Câu hỏi chính không còn là làm sao cho các chỉ số đẹp lên, mà là làm sao để mẹ đỡ khó thở về đêm, ăn được vài thìa cháo mà không sợ, được nằm ở phòng mình, được gặp các cháu. Điều dưỡng hỏi chị một câu mà chưa ai trong nhà từng hỏi mẹ: điều gì làm bà khó chịu nhất mỗi ngày.
Câu chuyện này lặp lại ở rất nhiều nhà. Hiểu lầm lớn nhất không nằm ở kiến thức y khoa mà ở chữ nghĩa. Khi đã hiểu chăm sóc giảm nhẹ là thêm một lớp chăm, không phải rút bớt đi, cả nhà bình tĩnh hơn, và người bệnh được hỏi ý mình nhiều hơn.
Chăm sóc giảm nhẹ nhắm vào những điều gì
Bớt những khó chịu của cơ thể. Đau, khó thở, buồn nôn, táo bón, mất ngủ, ngứa, khô miệng, mệt rũ. Việc chọn thuốc và cách dùng là của bác sĩ; phần của gia đình là để ý, ghi lại và báo đúng lúc, cùng những việc nhỏ như kê gối, lau miệng, giữ phòng thoáng.
Đỡ nỗi lo và nỗi buồn. Người bệnh nặng hay lo mình làm phiền con cháu, sợ đau, sợ ở một mình. Lắng nghe, trả lời thật và nhẹ, giữ thói quen quen thuộc là một phần của chăm sóc, không phải chuyện phụ.
Tôn trọng điều người bệnh coi trọng. Có người muốn tỉnh táo để trò chuyện, có người muốn ngủ yên, có người muốn được ở nhà. Kế hoạch chăm được xây quanh mong muốn đó, trong khả năng của y khoa và của gia đình.
Chăm cả người chăm. Gia đình được giải thích, được hướng dẫn cách làm ở nhà, được hỏi xem mình còn sức không. Một người chăm kiệt sức thì người bệnh cũng khó được chăm tốt.
Làm được ở nhiều nơi. Ở bệnh viện, ở cơ sở chăm sóc, ở nhà với sự hỗ trợ của nhân viên y tế. Nơi nào phù hợp là chuyện gia đình bàn với bác sĩ, không có câu trả lời chung cho mọi nhà.
Giảm nhẹ khác điều trị nhắm vào bệnh như thế nào
Hai hướng này không loại trừ nhau. Bảng dưới giúp gia đình nhìn rõ câu hỏi chính của từng hướng, để biết khi nói chuyện với bác sĩ mình đang bàn về điều gì.
| Câu hỏi | Điều trị nhắm vào bệnh | Chăm sóc giảm nhẹ |
|---|---|---|
| Mục tiêu chính | Làm bệnh chậm lại, ổn định hoặc khỏi | Người bệnh dễ chịu, sống những ngày còn lại theo ý mình nhiều nhất có thể |
| Thước đo gia đình hay nhìn | Kết quả xét nghiệm, chỉ số, phim chụp | Ngủ được không, đau ít hơn không, ăn có ngon miệng không, có yên lòng không |
| Ai tham gia | Bác sĩ chuyên khoa theo bệnh | Bác sĩ, điều dưỡng, gia đình, có khi cả người hỗ trợ tâm lý |
| Khi nào bắt đầu | Từ lúc phát hiện bệnh | Có thể bắt đầu sớm, song song với điều trị, không cần chờ những ngày cuối |
| Gia đình làm gì ở nhà | Đưa đi khám, nhắc thuốc theo đơn | Ghi lại khó chịu mỗi ngày, giữ tư thế dễ chịu, trò chuyện, báo thay đổi cho nhân viên y tế |
Có những giai đoạn bác sĩ và gia đình cùng thấy một điều trị nào đó mang lại nhiều mệt mỏi hơn lợi ích cho người bệnh. Khi đó việc giảm hay dừng điều trị ấy là quyết định của người bệnh, gia đình và bác sĩ cùng bàn, không phải điều gia đình tự làm ở nhà.
Lúc nào gia đình nên hỏi bác sĩ về chăm sóc giảm nhẹ
Không cần chờ bác sĩ nhắc. Nếu nhà bạn thấy vài điều dưới đây, đó là lúc nên chủ động hỏi trong buổi khám tới:
- Người bệnh vào viện nhiều lần trong vài tháng, lần nào về nhà cũng yếu hơn.
- Thời gian nằm trên giường nhiều hơn thời gian ngồi dậy, đi lại.
- Có một khó chịu kéo dài mà cả nhà không biết làm sao cho bớt: đau, khó thở về đêm, mất ngủ, buồn nôn.
- Người bệnh nói thẳng hoặc bóng gió rằng đã mệt vì đi viện, muốn được ở nhà.
- Gia đình bắt đầu bất đồng về chuyện nên chữa tới đâu, mỗi người một ý.
- Người chăm chính kiệt sức, không ngủ được, không biết hỏi ai.
Câu mở đầu đơn giản với bác sĩ: "Nhà con muốn hỏi thêm về cách chăm cho mẹ đỡ khó chịu. Ngoài điều trị đang dùng, gia đình nên làm gì, và bác sĩ nghĩ mẹ đang ở giai đoạn nào?" Ghi lại câu trả lời, nhờ bác sĩ nói chậm lại nếu có chữ chưa hiểu.
Những việc nhà làm được ngay từ tuần này
Phần lớn chăm sóc giảm nhẹ diễn ra trong những việc rất nhỏ ở nhà. Bạn bắt đầu được từ hôm nay, không cần dụng cụ gì đặc biệt:
- Mở một cuốn sổ khó chịu. Mỗi ngày ghi ba dòng: hôm nay khó chịu nhất là gì, lúc nào, cái gì làm đỡ. Người bệnh nói được thì hỏi họ, không nói được thì ghi điều bạn nhìn thấy.
- Hỏi người bệnh một câu mỗi ngày: "Hôm nay mẹ thấy chỗ nào khó chịu nhất?" Câu hỏi cụ thể dễ trả lời hơn câu "mẹ có khoẻ không".
- Giữ ba thói quen người bệnh thích: nghe một chương trình quen, được chải tóc buổi sáng, được nhìn ra cửa sổ. Thói quen giữ cho một ngày có hình dạng.
- Sắp phòng cho dễ chịu: bớt tiếng ồn, ánh sáng dịu, nhiệt độ vừa phải, gối kê theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Gom thuốc đang dùng vào một chỗ với tờ đơn mới nhất, không tự thêm bớt; mang theo mỗi lần đi khám.
- Ghi tên và cách liên lạc của bác sĩ hoặc điều dưỡng đang theo dõi, dán ở nơi ai trong nhà cũng thấy.
Mang cuốn sổ tới buổi khám. Một trang ghi chép thật của bảy ngày giúp bác sĩ điều chỉnh tốt hơn nhiều so với câu "dạo này mẹ yếu lắm".
Những hiểu lầm làm gia đình chậm một bước
Nghĩ giảm nhẹ là bỏ cuộc. Vì sợ chữ này, nhiều nhà né không hỏi, để người bệnh chịu khó chịu kéo dài. Chăm sóc giảm nhẹ là thêm sự quan tâm, không rút bớt.
Giấu người bệnh mọi thứ. Người bệnh thường cảm nhận được mình đang yếu đi. Giấu hoàn toàn khiến họ không được nói điều mình muốn. Nói thật không có nghĩa là nói hết một lần; có thể hỏi người bệnh muốn biết tới đâu.
Tự giảm hay ngừng thuốc vì thấy mệt. Nếu thấy thuốc làm người bệnh mệt hơn, ghi lại và hỏi bác sĩ. Không tự đổi ở nhà, kể cả khi người quen mách.
Chờ tới những ngày cuối mới hỏi. Lúc đó người bệnh có khi đã không còn nói được mong muốn của mình. Hỏi sớm thì còn thời gian chuẩn bị.
Nghĩ rằng ở nhà thì không làm được gì. Phần lớn sự dễ chịu đến từ những việc nhà làm: tư thế, giấc ngủ, miệng ẩm, phòng yên, một người ngồi cạnh. Nhân viên y tế hướng dẫn, gia đình làm mỗi ngày.
Một ngày chăm theo hướng giảm nhẹ trông như thế nào
Không có lịch chung cho mọi người bệnh. Ví dụ dưới đây của nhà chị Hạnh sau khi được điều dưỡng hướng dẫn, để bạn hình dung nhịp một ngày và tự điều chỉnh theo nhà mình.
| Thời điểm | Việc làm | Để ý điều gì |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Hỏi mẹ ngủ thế nào, lau mặt, chải tóc, kê gối nửa ngồi nếu mẹ muốn | Đêm qua có thức giấc vì khó thở hay đau không, ghi vào sổ |
| Giữa buổi sáng | Mời vài thìa cháo hoặc sữa mẹ thích, không ép; cho mẹ nhìn ra cửa sổ | Ăn được bao nhiêu, có ho hay nghẹn khi nuốt không |
| Trưa | Thay tư thế theo lịch nhân viên y tế đã dặn, lau miệng, cho nghỉ trong phòng yên | Chỗ da tì đè có đỏ không, mẹ có nhăn mặt khi xoay không |
| Chiều | Con cháu ghé ngồi chơi ngắn, mở bài hát cũ, đọc cho mẹ nghe | Mẹ vui hay mệt khi có người, để lần sau điều chỉnh số người và thời gian |
| Tối | Dọn phòng cho tối dịu, để đèn ngủ nhỏ, người trực nằm gần | Khó chịu nào hay đến về đêm, cách đã thử và có đỡ không |
Nhịp một ngày này không có gì phức tạp. Điểm khác là mọi việc đều xoay quanh câu hỏi mẹ thấy dễ chịu chưa, và mọi điều khác thường đều được ghi lại để báo nhân viên y tế đúng lúc.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Chăm sóc giảm nhẹ không thay thế cấp cứu khi có thay đổi đột ngột. Gọi ngay nhân viên y tế đang theo dõi, hoặc gọi cấp cứu nếu không liên lạc được, khi thấy:
- Khó thở tăng nhanh, thở rít, môi tím tái, người bệnh hoảng hốt vì thiếu hơi.
- Đau dữ dội mới xuất hiện, hoặc đau tăng mà cách làm đã được hướng dẫn không còn đỡ.
- Lơ mơ, gọi không tỉnh, co giật, hoặc yếu liệt một bên người đột ngột.
- Nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc ra máu, chảy máu không cầm được.
- Sốt cao kèm rét run, hoặc ngã, chấn thương.
Nếu gia đình và bác sĩ đã thống nhất kế hoạch chăm ở nhà cho những tình huống này, làm theo kế hoạch đó và gọi người đã được ghi trong kế hoạch. Còn về phía bạn: một người chăm cần ít nhất một buổi nghỉ thật sự mỗi tuần, có người khác trực thay. Nếu bạn thấy mình kiệt quệ hay có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Chăm sóc giảm nhẹ có phải là chỉ dành cho người sắp mất không?
Không hẳn. Chăm sóc giảm nhẹ có thể bắt đầu sớm, khi bệnh còn đang điều trị, để người bệnh bớt khó chịu và gia đình được hướng dẫn. Càng về những giai đoạn sau, phần giảm nhẹ càng lớn dần.
Nhận chăm sóc giảm nhẹ thì có phải dừng hết thuốc đang dùng không?
Không tự dừng thuốc nào. Bác sĩ sẽ xem lại từng thuốc, giữ thuốc giúp ích và có thể bớt thuốc gây mệt mà không còn lợi nhiều. Mọi thay đổi do bác sĩ quyết định và giải thích cho gia đình.
Có nên nói với người bệnh rằng mình đang được chăm sóc giảm nhẹ không?
Nên hỏi người bệnh muốn biết tới đâu. Nhiều người bệnh đã cảm nhận được và nhẹ lòng khi được nói chuyện thật. Có thể dùng lời nhẹ như cả nhà và bác sĩ đang tập trung giúp mẹ đỡ khó chịu.
Ở nhà thì có được chăm sóc giảm nhẹ không?
Được, nếu có nhân viên y tế theo dõi và hướng dẫn, và gia đình đủ người, đủ sức để chăm. Hỏi bác sĩ đang điều trị về khả năng khám, theo dõi tại nhà ở nơi bạn sống và cách liên lạc khi có thay đổi.
Gia đình nên chuẩn bị gì trước khi hỏi bác sĩ về chăm sóc giảm nhẹ?
Mang theo sổ ghi khó chịu của người bệnh trong một tuần, danh sách thuốc đang dùng, và những điều người bệnh đã nói về mong muốn của mình. Cử một người ghi chép để cả nhà cùng đọc lại sau.
Người chăm thấy có lỗi khi nghĩ tới chăm sóc giảm nhẹ thì làm sao?
Cảm giác này rất thường gặp. Muốn người thân bớt khổ không phải là bỏ rơi họ. Hãy nói cảm giác ấy với nhân viên y tế hoặc một người thân tin cậy; được nghe giải thích thường giúp lòng nhẹ đi nhiều.