Vệ sinh cá nhân hằng ngày cho người nằm lâu gồm rửa mặt, lau mắt, tai, mũi mỗi sáng, chải tóc, cạo râu với nam, và cắt móng tay chân định kỳ sau khi ngâm mềm, cắt thẳng, không cắt sát. Những việc nhỏ này giúp người bệnh dễ chịu, giữ hình ảnh quen thuộc của chính họ, và cho bạn cơ hội phát hiện sớm những thay đổi trên da.
Có những việc gia đình không nên tự làm, như cắt móng chân bị quặp vào thịt, móng dày biến dạng ở người tiểu đường hay người có bàn chân tê, lấy ráy tai cứng. Bài dưới đi qua thứ tự làm một buổi sáng, cách cắt móng và cạo râu an toàn, những việc cần nhân viên y tế, lỗi hay gặp và cách giữ phẩm giá.
Một buổi sáng bình thường giữ cho người bệnh thấy mình vẫn là mình
Ông Tám xưa là thầy giáo, sáng nào cũng cạo râu, chải đầu, mặc áo sơ mi trước khi ra khỏi nhà. Từ ngày nằm một chỗ, con cháu lo cho ông ăn, thay tã, xoay trở rất đều, nhưng râu thì cả tuần mới cạo một lần, móng tay dài đen. Ông ít nói, hay quay mặt vào tường. Một hôm cô cháu gái cạo râu, chải đầu, cài cúc áo cho ông, đưa gương; ông nhìn lâu rồi cười. Từ hôm đó, cả nhà giữ đúng nếp sáng của ông, dù chỉ làm trên giường.
Với người nằm lâu, những việc như rửa mặt, chải tóc, cạo râu không chỉ là vệ sinh. Đó là nếp sống của cả một đời, là cách họ vẫn thấy mình là người lớn đàng hoàng. Giữ được nếp ấy thường giúp người bệnh bớt buồn bực, hợp tác hơn trong những việc chăm khác.
Gợi ý một nếp sáng: rửa mặt và lau mắt, chải tóc, cạo râu với nam hoặc thoa kem dưỡng da mặt quen dùng với nữ, thay áo sạch. Cắt móng tay mỗi tuần hoặc khi dài, móng chân thưa hơn vì mọc chậm. Mỗi việc chỉ mất vài phút, có thể làm cùng lúc với tắm lau người hoặc thay tã để người bệnh không phải chịu nhiều lượt.
Rửa mặt, mắt, tai, mũi mỗi sáng
Chuẩn bị chậu nước ấm sạch, khăn mặt riêng, bông gòn, khăn khô. Nâng đầu giường lên, quàng khăn dưới cằm.
- Mắt trước, vì là chỗ sạch nhất: dùng bông hoặc góc khăn nhúng nước ấm sạch, lau từ khoé trong ra khoé ngoài, mỗi mắt một miếng bông khác. Ghèn khô thì đắp bông ẩm vài giây cho mềm rồi lau.
- Mặt: lau trán, má, mũi, cằm, quanh miệng, thấm khô. Hỏi người bệnh có muốn dùng sữa rửa mặt quen dùng không, nhưng nhớ tráng sạch.
- Tai: chỉ lau vành tai và phía sau tai bằng khăn ẩm, thấm khô. Không đưa tăm bông sâu vào ống tai.
- Mũi: lau quanh lỗ mũi, gỉ mũi khô thì làm ẩm bằng khăn rồi lấy phần ở ngoài. Không ngoáy sâu.
- Cổ và sau gáy: lau, thấm khô kỹ các nếp cổ, nơi hay đọng mồ hôi và thức ăn rơi.
- Thoa kem dưỡng da mỏng nếu da khô, tránh vùng quanh mắt. Với người thở ô xy qua ống mũi, chăm vùng da dưới ống theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Người còn tự làm được thì đưa khăn để họ tự lau mặt, bạn chỉ lo mắt và sau tai. Làm được một phần, dù chậm, cũng là điều đáng giữ.
Cắt móng tay, móng chân: việc nào nhà làm, việc nào nhờ y tế
Móng người già thường cứng, dày, giòn, nhất là móng chân. Cắt sai có thể gây vết thương lâu lành ở người tuần hoàn kém.
| Tình trạng móng, da | Gia đình làm được | Nên để nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn |
|---|---|---|
| Móng tay dài bình thường | Cắt thẳng, giũa tròn hai góc | — |
| Móng chân dày nhưng không biến dạng | Ngâm mềm, cắt từng chút, giũa | Nếu cắt không nổi hay sợ trầy |
| Móng chân quặp, đâm vào thịt, sưng đỏ | Không tự cắt khoé | Nhờ nhân viên y tế xử lý |
| Người tiểu đường, bàn chân tê, tuần hoàn kém | Rửa, lau khô, nhìn chân mỗi ngày | Cắt móng theo hướng dẫn hoặc nhờ nhân viên y tế |
| Móng đổi màu, dày cộm, bong | Giữ khô sạch, không tự bôi thuốc | Hỏi nhân viên y tế |
| Da quanh móng có vết loét, mủ, đen | Không cắt, không chạm | Báo nhân viên y tế sớm |
Cách cắt móng an toàn ở nhà: cắt sau khi tắm hoặc ngâm tay chân trong nước ấm vài phút cho móng mềm; dùng kềm cắt móng sắc, sạch; cắt thẳng ngang, để chừa một chút, không cắt sâu vào khoé; giũa nhẹ góc sắc. Ánh sáng tốt, đeo kính nếu bạn cần. Lau sạch kềm sau mỗi lần dùng, mỗi người bệnh một bộ riêng.
Cạo râu không trầy da
Nhiều ông cụ rất quý việc cạo râu. Da người già mỏng, nhăn, dễ trầy, nên cần làm chậm.
- Ưu tiên dao cạo điện: ít trầy, dùng được khi da khô, an toàn với người đang có xu hướng chảy máu lâu theo lời nhân viên y tế.
- Nếu dùng dao cạo tay theo thói quen của người bệnh: đắp khăn ấm lên mặt vài phút, thoa bọt cạo hoặc xà phòng, dùng lưỡi mới.
- Một tay căng nhẹ da, tay kia cạo theo chiều râu mọc, nhát ngắn, không cạo ngược.
- Cạo vùng má, rồi cằm, cuối cùng vùng dưới cằm và cổ. Hỏi người bệnh chỗ nào hay bị xước.
- Rửa sạch bọt, thấm khô, thoa kem dưỡng hoặc nước sau cạo dịu, không cồn.
- Mời người bệnh tự cạo nếu tay còn cầm được, bạn giữ gương và đỡ khuỷu tay.
Nếu da mặt có vết thương, nốt lạ chảy máu, hay đang có ống, dây quanh mặt, hỏi nhân viên y tế trước. Bị chảy máu lâu không cầm sau một vết xước nhỏ cũng là điều phải báo.
Chăm bàn tay, bàn chân mỗi ngày
Tay chân người nằm lâu ít vận động nên da khô, móng giòn, kẽ ngón ẩm. Vài phút mỗi ngày giúp phát hiện sớm vết nứt, vết đỏ trước khi thành chuyện lớn.
- Ngâm hoặc lau bàn tay bằng nước ấm, lau kẽ ngón, thấm khô từng kẽ. Người hay nắm chặt tay thì mở nhẹ từng ngón để lau lòng bàn tay, đặt một cuộn khăn mềm trong lòng bàn tay nếu nhân viên y tế cho phép.
- Lau bàn chân, kẽ ngón chân, gót chân bằng khăn ẩm, thấm thật khô kẽ ngón. Không ngâm chân lâu với người tiểu đường hay người chân tê, nếu nhân viên y tế đã dặn.
- Thoa kem dưỡng mỏng lên mu bàn tay, mu bàn chân, gót chân, không thoa vào kẽ ngón chân.
- Nhìn gót chân, mắt cá chân, mép ngoài bàn chân: những vùng tì lên đệm dễ đỏ. Kê gối dưới bắp chân cho gót chân không chạm đệm nếu được hướng dẫn.
- Cho mặc tất mỏng, rộng cổ nếu chân lạnh; tránh tất bó chặt để lại vết hằn.
Ghi vào sổ khi thấy vết nứt, vết phồng, vùng đổi màu ở bàn chân. Một vết nhỏ ở chân người già có thể lâu lành, nên báo nhân viên y tế sớm thay vì chờ xem.
Lỗi hay gặp với vệ sinh cá nhân
Dùng tăm bông ngoáy tai. Đẩy ráy tai vào sâu hơn, có thể làm tổn thương ống tai. Ráy tai cứng gây nghe kém thì nhờ nhân viên y tế xem.
Cắt móng chân sát và khoét khoé. Đây là đường dẫn tới móng quặp và nhiễm trùng ngón chân. Cắt thẳng, chừa một chút.
Dùng chung kềm, dao cạo trong nhà. Dễ lây nhiễm. Mỗi người một bộ riêng.
Bỏ qua bàn chân vì nằm trong chăn. Kẽ ngón chân ẩm dễ nứt, nấm. Lau, thấm khô kẽ ngón mỗi ngày, nhìn gót chân, vùng dễ tì đè.
Tự quyết định thay đổi hình ảnh người bệnh. Cắt tóc ngắn, cạo hết râu, bỏ thói quen trang điểm nhẹ mà không hỏi ý họ. Người nằm lâu vẫn có quyền chọn mình trông thế nào.
Làm tất cả một lượt khi người bệnh đang mệt. Chia ra trong ngày và trong tuần: hôm nay móng tay, mai râu, ngày kia móng chân.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Gọi cấp cứu ngay nếu trong lúc lau mặt, chải tóc bạn thấy người bệnh đột ngột méo miệng, nói khó, mắt nhìn lệch, yếu hay tê một bên tay chân; lơ mơ khó đánh thức; khó thở, môi tím; hoặc chảy máu nhiều không cầm được dù đã ép chặt vài phút.
Báo nhân viên y tế trong ngày khi thấy mắt đỏ, sưng, nhiều ghèn vàng xanh; tai chảy dịch, có mùi, người bệnh kêu đau tai hay đột nhiên nghe kém; chảy máu cam lặp lại; ngón chân sưng đỏ, có mủ, đổi màu tím đen, hoặc vết thương nhỏ ở bàn chân không lành; da mặt có nốt mới chảy máu, loét; người bệnh tiểu đường bị trầy chân dù rất nhỏ. Việc chăm vết thương, cắt móng quặp, lấy ráy tai cứng là việc nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp.
Lỡ cắt phạm vào da khi cắt móng: ép nhẹ bằng gạc hay khăn sạch vài phút cho cầm máu, rửa bằng nước sạch, che lại, theo dõi mấy ngày sau. Vết đỏ lan, sưng, có mủ hay ở người tiểu đường thì báo nhân viên y tế, không tự bôi thứ gì lên.
Giữ phẩm giá, và vài mẹo cho người chăm
Hỏi ý người bệnh trong từng việc nhỏ: Bố muốn cạo râu sáng nay hay chiều? Bố có muốn để ria như xưa không? Với bà, mẹ: Mẹ muốn chải tóc kiểu nào, búi hay thả? Đưa gương sau khi làm xong nếu họ muốn. Gọi tên, xưng hô đúng như trong nhà vẫn gọi, không gọi người già bằng giọng dỗ trẻ con.
Với người chăm, gom đồ vệ sinh cá nhân vào một hộp có nắp: khăn, bông, kềm, giũa, dao cạo, lược, kem dưỡng. Ghi lên nắp hộp hoặc vào sổ ngày cắt móng gần nhất. Ngồi thay vì cúi khi cắt móng chân, kê bàn chân người bệnh lên một chiếc gối có lót khăn. Làm dưới ánh sáng tốt, gần cửa sổ, vừa sáng vừa giúp người bệnh được nhìn ra ngoài một chút.
Nếu nhiều người cùng chăm, chia rõ ai lo việc gì trong tuần, để móng không bị bỏ quên mà râu cũng không bị cạo hai lần một ngày. Một dòng trong sổ chung là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên cắt móng tay chân cho người già nằm lâu?
Móng tay thường mỗi tuần hoặc khi thấy dài, móng chân thưa hơn vì mọc chậm. Cắt sau khi tắm hay ngâm nước ấm cho mềm. Móng dày, biến dạng, quặp vào thịt hoặc người tiểu đường thì nhờ nhân viên y tế cắt hoặc hướng dẫn.
Móng chân người già dày cứng quá không cắt nổi thì làm sao?
Ngâm chân nước ấm lâu hơn, lau khô, cắt từng chút nhỏ và giũa dần. Không dùng lực mạnh hay dụng cụ sắc nhọn khoét. Nếu vẫn không cắt được hoặc móng biến dạng, đổi màu, nhờ nhân viên y tế xem.
Có nên dùng tăm bông lấy ráy tai cho người già không?
Không nên đưa tăm bông vào ống tai. Chỉ lau vành tai và sau tai bằng khăn ẩm. Ráy tai cứng làm nghe kém, tai đau hay chảy dịch thì báo nhân viên y tế để được xử lý đúng cách.
Nên dùng dao cạo tay hay dao cạo điện cho ông nằm lâu?
Dao cạo điện thường an toàn hơn, ít trầy, nhất là khi da mỏng. Nếu ông quen dao cạo tay, đắp khăn ấm, thoa bọt, dùng lưỡi mới, cạo theo chiều râu mọc. Hỏi nhân viên y tế nếu ông dễ chảy máu lâu.
Người bệnh không muốn cạo râu, cắt móng thì có ép không?
Không nên ép. Hỏi lý do, thử vào lúc khác, đổi người làm, hoặc chia nhỏ việc. Nếu móng dài gây cào xước da hay bẩn nhiều, nói rõ lý do và mời người bệnh chọn thời điểm. Thay đổi thái độ đột ngột thì báo nhân viên y tế.
Rửa mặt cho người nằm lâu có cần xà phòng không?
Thường chỉ cần nước ấm sạch và khăn mềm, đặc biệt quanh mắt. Nếu người bệnh quen dùng sữa rửa mặt, có thể dùng loại dịu và tráng sạch. Da mặt khô thì thoa kem dưỡng mỏng sau khi thấm khô.