Sau những tháng, những năm chăm người thân bệnh lâu, người chăm thường không chỉ buồn mà còn thấy trống rỗng, nhẹ nhõm rồi áy náy vì nhẹ nhõm, tự trách, mệt rã người; những cảm xúc này rất thường gặp và không có nghĩa bạn thương người thân ít đi. Đi qua nỗi buồn không có lịch cố định; điều giúp được là cho mình nghỉ, giữ vài nhịp sinh hoạt nhỏ, có người để kể, và nhận ra lúc nào cần tìm hỗ trợ.
Phần dưới nói về những cảm xúc hay gặp, việc nên làm và chưa cần làm trong những tháng đầu, dọn phòng và đồ dùng, nói chuyện với trẻ nhỏ trong nhà, người xung quanh giúp thế nào, và những dấu hiệu cần tìm tới nhân viên y tế ngay.
Bốn năm và một buổi sáng không có việc gì làm
Chị Thu chăm mẹ bốn năm. Mỗi ngày bắt đầu lúc năm giờ: thay tã, lau người, xay cháo, xoay trở, ghi sổ. Đêm nào chị cũng ngủ chập chờn, tai luôn để ý tiếng mẹ. Mẹ mất vào một đêm tháng mười. Tang lễ xong, họ hàng về hết. Buổi sáng đầu tiên chị thức dậy lúc năm giờ, đi xuống bếp, đứng giữa nhà và không biết phải làm gì.
Những tuần sau đó chị ngủ rất nhiều, rồi không ngủ được. Có lúc chị thấy nhẹ người, rồi lập tức thấy mình tệ vì đã nghĩ vậy. Chị tự hỏi đi hỏi lại: giá hôm ấy đưa mẹ đi khám sớm hơn, giá chị không cáu với mẹ lần đó. Người quen bảo chị phải mạnh mẽ lên, mẹ đi là được giải thoát, nhưng những câu ấy chỉ khiến chị thấy cô đơn hơn.
Chuyện của chị Thu không hiếm. Người chăm người bệnh lâu năm mất đi cùng lúc hai thứ: người thân, và cả một cách sống đã kéo dài nhiều năm. Nỗi buồn của họ có hình dạng riêng, và cần được nhìn nhận như vậy.
Những cảm xúc hay gặp ở người chăm
Nhẹ nhõm, rồi áy náy vì nhẹ nhõm. Nhẹ nhõm vì người thân không còn đau, vì mình thôi phải trực đêm. Đó không phải là thiếu tình thương; đó là cơ thể và tâm trí được thả lỏng sau thời gian dài căng thẳng.
Trống rỗng giờ giấc. Cả một lịch sinh hoạt xoay quanh người bệnh bỗng biến mất. Nhiều người vẫn thức giấc đúng giờ thay tã, vẫn nghe như có tiếng gọi.
Tự trách. Nghĩ lại từng quyết định: lẽ ra phải làm khác. Hầu hết người chăm đã làm hết sức trong hoàn cảnh và hiểu biết lúc đó.
Giận. Giận anh chị em ít giúp, giận bệnh tật, có khi giận cả người đã mất. Giận không làm bạn thành người xấu.
Mệt rã cơ thể. Nhiều người ốm ngay sau khi mọi việc qua đi, như thể cơ thể chờ tới lúc này mới được mệt.
Mất phương hướng. Không biết mình là ai khi không còn là "người chăm mẹ". Câu hỏi này cần thời gian, không cần trả lời ngay.
Những tháng đầu: việc nên làm và việc chưa cần làm
Không có lịch chuẩn cho nỗi buồn. Bảng dưới là gợi ý để bạn bớt áp lực phải "ổn lại" theo một mốc nào đó:
| Thời gian | Nên làm | Chưa cần làm |
|---|---|---|
| Tuần đầu | Ngủ, ăn bữa nhỏ, có người ở cùng, để người khác lo giấy tờ và tiếp khách | Dọn phòng, quyết chuyện nhà cửa, đồ đạc lớn |
| Tháng đầu | Đi khám sức khoẻ cho chính mình, giữ một hai nhịp sinh hoạt như đi bộ buổi sáng, gặp một người bạn | Quyết định lớn như bán nhà, chuyển chỗ ở, nghỉ việc |
| Tháng thứ hai, thứ ba | Dọn đồ từng chút có người cùng làm, quay lại công việc hoặc thói quen cũ từ từ | Ép mình phải vui, phải bận rộn để quên |
| Những dịp đặc biệt | Chuẩn bị trước cho ngày giỗ, ngày sinh nhật, ngày lễ: làm gì, với ai | Ở một mình cả ngày hôm đó nếu bạn biết mình sẽ buồn nhiều |
Có ngày bạn thấy ổn, rồi ngày sau lại chùng xuống. Nỗi buồn không đi theo đường thẳng. Đó là điều bình thường, không phải dấu hiệu bạn đang làm sai.
Dọn phòng và đồ dùng của người thân
Căn phòng người bệnh nằm lâu là nơi chứa nhiều nhất những ký ức về những năm chăm. Dọn nó là một việc của tình cảm, không chỉ của tay chân:
- Chọn ngày cả nhà sẵn sàng, không bắt buộc phải xong trước một mốc nào.
- Mời một hai người thân cùng làm, để vừa dọn vừa kể chuyện.
- Chia đồ làm ba nhóm: giữ lại, trao cho người khác, bỏ đi. Nhóm nào chưa quyết được thì để riêng một hộp, mở lại sau vài tháng.
- Giữ lại vài món nhỏ mang nhiều ý nghĩa: chiếc khăn, cặp kính, trang giấy ghi mong muốn, cuốn sổ theo dõi.
- Trao cho con cháu mỗi người một kỷ vật, hỏi họ muốn giữ gì.
- Đồ dùng chăm sóc còn mới có thể tặng gia đình khác đang chăm người bệnh.
- Sắp lại căn phòng theo cách mới, để nó không chỉ là căn phòng của những năm bệnh.
Có người dọn xong trong một tuần, có người cần một năm. Không có cách nào đúng hơn. Điều nên tránh là để người khác dọn hết khi bạn chưa sẵn sàng, rồi sau này tiếc.
Nói chuyện với trẻ nhỏ trong nhà
Trẻ cũng buồn, nhưng thể hiện khác người lớn: có lúc vẫn chơi đùa, có lúc hỏi đi hỏi lại, có lúc cáu bẳn. Vài câu nói mẫu và điều nên làm:
- Nói thật, lời đơn giản: "Bà mất rồi. Cơ thể bà đã ngừng hoạt động, bà không còn đau nữa, và bà không quay lại được." Tránh nói "bà đi xa" hay "bà ngủ", trẻ có thể sợ đi ngủ.
- Trả lời câu hỏi lặp lại một cách kiên nhẫn. Trẻ hỏi lại vì đang cố hiểu.
- Cho trẻ biết người lớn cũng buồn: "Mẹ đang buồn vì nhớ bà. Con buồn cũng được, con nhớ bà cũng được."
- Cho trẻ một cách để nhớ: vẽ tranh tặng bà, chọn một bức ảnh để bên giường, kể một chuyện vui về bà.
- Giữ nếp sinh hoạt của trẻ: giờ học, giờ ngủ, giờ chơi, để trẻ thấy cuộc sống vẫn vững.
- Để ý nếu trẻ thay đổi kéo dài như không ăn, không ngủ, sợ hãi, thu mình; hỏi nhân viên y tế hoặc thầy cô để được hướng dẫn.
Trẻ không cần người lớn có câu trả lời cho mọi thứ. Trẻ cần biết rằng mình được nói về người đã mất, và người lớn vẫn ở đây.
Người xung quanh giúp thế nào cho đúng
Nếu bạn là bạn bè, hàng xóm, anh chị em của người chăm, những việc sau thường giúp nhiều hơn lời khuyên:
- Nói tên người đã mất, hỏi chuyện về họ. Người chăm thường muốn được nhắc tới người thân, không muốn mọi người né.
- Thay câu "mạnh mẽ lên" bằng "Chị đã chăm bác chu đáo lắm."
- Mang một bữa ăn, đưa đi khám, trông giúp con nhỏ một buổi, thay vì hỏi "cần gì cứ bảo".
- Ghé thăm hoặc gọi hỏi sau một tháng, sau ba tháng, vào ngày giỗ; khi mọi người khác đã quay về nhịp sống của mình.
- Lắng nghe khi người chăm kể lại những ngày cuối, kể cả kể nhiều lần.
- Không phán xét chuyện người chăm khóc nhiều hay không khóc, vui lại sớm hay muộn.
- Nếu bạn là anh chị em đã ít giúp trong những năm chăm, một lời cảm ơn thật lòng và nhận phần việc sau tang lễ, như giấy tờ, dọn đồ, có giá trị hơn mọi lời giải thích vì sao mình vắng mặt.
Người chăm lâu năm thường đã xa dần bạn bè vì không có thời gian. Một lời mời đi bộ, uống nước, đơn giản, đều đặn, có khi là cầu nối giúp họ quay lại với cuộc sống.
Những điều người chăm hay làm khổ chính mình
Ép mình phải ổn sau tang lễ. Đi làm lại ngay, cười nói như không có gì, rồi gục ngã vài tuần sau. Cho mình được chậm lại, nói với nơi làm việc nếu cần thêm thời gian.
Bỏ quên sức khoẻ của mình. Những năm chăm, nhiều người hoãn khám bệnh cho chính mình. Đây là lúc đi khám: lưng, huyết áp, giấc ngủ, những thứ đã bị bỏ qua lâu.
Đọc lại sổ theo dõi để tìm lỗi. Lật từng trang tìm chỗ "lẽ ra" chỉ làm nỗi tự trách sâu thêm. Nếu muốn hiểu, hỏi bác sĩ đã chăm người bệnh một lần, rồi gấp sổ lại.
Ở một mình, từ chối mọi lời mời. Cần thời gian riêng là bình thường, nhưng cắt hẳn mọi liên lạc nhiều tuần là dấu hiệu cần để ý. Nhận ít nhất một lời mời mỗi tuần, dù ngắn.
Lao ngay vào chăm một người khác. Có người vừa tiễn mẹ đã nhận chăm bố chồng, chăm cháu, không cho mình khoảng nghỉ nào. Nếu được, chia việc với người khác trong nhà một thời gian.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn ngay
Buồn là bình thường. Nhưng hãy tìm tới nhân viên y tế, hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý, khi bạn hay người chăm trong nhà có những dấu hiệu sau:
- Mất ngủ hoặc ngủ li bì kéo dài nhiều tuần, không làm được những việc hằng ngày.
- Bỏ ăn, sụt cân nhanh, cơ thể đau mỏi kéo dài không rõ lý do.
- Không thấy ý nghĩa gì để tiếp tục, thấy mình vô dụng, tự trách không dứt.
- Dùng rượu bia hoặc thuốc ngủ nhiều hơn để quên.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân, hoặc muốn đi theo người đã mất.
- Đau ngực, khó thở, choáng ngất: những dấu hiệu cơ thể này cần đi khám, có khi phải cấp cứu, đừng nghĩ chỉ vì buồn.
Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân bạn tin, và tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý ngay, không chờ tới mai. Tìm hỗ trợ không có nghĩa bạn yếu đuối hay thương người thân ít đi; những năm chăm đã lấy đi rất nhiều sức của bạn, và bạn cần được chăm lại.
Câu hỏi thường gặp
Thấy nhẹ nhõm khi người thân mất có phải là bất hiếu không?
Không. Sau thời gian dài chăm người bệnh, nhẹ nhõm là phản ứng rất thường gặp: nhẹ vì người thân không còn đau, vì mình thôi căng thẳng. Cảm giác này đi cùng tình thương, không thay thế nó.
Nỗi buồn sau khi người thân mất kéo dài bao lâu là bình thường?
Không có mốc chung. Nỗi buồn lên xuống, có ngày ổn có ngày chùng xuống, nhất là vào dịp giỗ, lễ. Nếu nhiều tuần liền bạn không ăn ngủ được, không làm được việc hằng ngày, hãy tìm hỗ trợ chuyên môn.
Cứ nghĩ mãi lẽ ra mình phải làm khác thì làm sao?
Tự trách rất thường gặp ở người chăm. Hãy nhớ bạn đã quyết định với những gì mình biết lúc đó. Kể những suy nghĩ này với một người thân hoặc nhân viên y tế đã chăm người bệnh; nghe họ nói lại thường giúp nhẹ lòng.
Có nên dọn phòng người mất ngay cho đỡ buồn không?
Không cần vội. Dọn khi bạn và cả nhà sẵn sàng, từng chút một, có người cùng làm. Giữ lại vài kỷ vật nhỏ; những gì chưa quyết được thì để riêng một hộp, mở lại sau vài tháng.
Nói với cháu nhỏ thế nào khi ông bà mất?
Nói thật bằng lời đơn giản rằng ông bà đã mất, không còn đau và không quay lại được. Tránh nói ông bà đi xa hay đang ngủ. Cho cháu được hỏi, được buồn, và có cách nhớ như vẽ tranh, kể chuyện vui.
Bạn bè nên làm gì để giúp người vừa mất người thân sau thời gian dài chăm?
Làm việc cụ thể như mang bữa ăn, đưa đi khám, ghé thăm sau một vài tháng, nhắc tên người đã mất và lắng nghe. Tránh khuyên phải mạnh mẽ lên; hãy nói họ đã chăm người thân chu đáo.