Với người nằm lâu, căn phòng gần như là cả thế giới, nên những gì họ nghe, nhìn, ngửi mỗi ngày ảnh hưởng nhiều tới tâm trạng và giấc ngủ: nghe vài bài hát quen ở mức nhỏ vào giờ cố định, đón nắng ban ngày, giữ đêm tối và yên, có một mùi thân thuộc và một góc nhìn ra ngoài là những việc gia đình làm được ngay mà không tốn kém.
Bài này không bàn chuyện kê giường hay chọn đệm, mà tập trung vào phần làm cho căn phòng bớt buồn: chọn nhạc thế nào, giờ nào nghe, ánh sáng ngày đêm, âm thanh nên giảm, mùi hương và đồ vật quen, cách thử từng thứ và quan sát phản ứng, những sai lầm hay gặp, và các dấu hiệu thay đổi giấc ngủ, tâm trạng cần báo nhân viên y tế.
Chọn nhạc cho người nằm lâu: năm bước
Không có loại nhạc "chữa bệnh" nào dùng chung cho mọi người. Nhạc có ích là nhạc gắn với ký ức và sở thích của chính người bệnh.
- Hỏi và nhớ lại. Hồi trẻ người bệnh hay hát bài gì, nghe giọng ca nào, dòng nhạc gì: dân ca, cải lương, chèo, nhạc trữ tình, nhạc thời đi học. Hỏi cả anh chị em và bạn cũ của người bệnh.
- Lập một danh sách ngắn mười đến hai mươi bài. Bài quen dễ gợi chuyện hơn bài hay mà lạ. Ghi chú bài nào hợp buổi sáng, bài nào ru ngủ.
- Thử từng bài, quan sát. Người bệnh mỉm cười, gõ tay, hát theo, kể chuyện là bài hợp. Nhăn mặt, quay đi, khóc nấc hoặc bồn chồn thì tắt nhẹ nhàng và ghi lại.
- Đặt giờ cố định. Ví dụ vài bài vui buổi sáng sau khi lau rửa, vài bài chậm trước giấc trưa và giấc tối. Nhạc thành mốc giờ trong ngày.
- Nghe cùng, đừng chỉ bật rồi đi. Ngồi lại ít nhất một bài, hỏi "bài này bố hay hát ở đâu?". Nhạc nghe cùng người thân là một cuộc trò chuyện.
Mở nhỏ vừa đủ nghe, loa đặt cách giường một khoảng chứ không sát tai. Tai nghe chỉ dùng khi người bệnh muốn và thấy dễ chịu; người lẫn có thể khó chịu khi bị bịt tai.
Ánh sáng ngày và đêm: giữ cho đồng hồ trong người còn chạy
Người nằm lâu ít thấy trời, ngày đêm dễ lẫn vào nhau: ngủ cả ngày, thức cả đêm. Ánh sáng là cách nhẹ nhàng nhất để giữ lại nhịp ngày đêm.
| Thời điểm | Nên làm | Lý do |
|---|---|---|
| Sáng | Kéo rèm, mở cửa sổ nếu không có gió lùa, cho người bệnh nhìn ra ngoài | Ánh sáng tự nhiên báo hiệu ngày mới, giúp tỉnh táo hơn |
| Giữa ngày | Kê giường hoặc ghế gần cửa sổ một lúc, tránh nắng chiếu thẳng vào mắt | Nhìn trời, cây, người qua lại giúp bớt buồn |
| Chiều tối | Bật đèn sớm trước khi trời tối hẳn, đèn đủ sáng, không có góc tối | Bóng tối làm người lẫn dễ hoảng, dễ thấy hình bóng lạ |
| Trước giờ ngủ | Giảm dần độ sáng, chuyển sang đèn vàng dịu | Báo hiệu sắp ngủ, giúp dễ vào giấc |
| Đêm | Tắt đèn lớn, để một đèn ngủ nhỏ thấp đủ thấy đường, rèm kéo kín | Đêm tối giữ giấc ngủ; đèn nhỏ giúp người chăm làm việc mà không bật sáng chói |
| Khi thay tã, xoay ban đêm | Dùng đèn nhỏ hướng xuống, nói khẽ | Không đánh thức hẳn người bệnh, dễ ngủ lại |
Nếu người bệnh ngủ ngày quá nhiều, hỏi nhân viên y tế xem có nên giữ họ thức một phần buổi chiều bằng ánh sáng, trò chuyện, nghe nhạc hay không. Gia đình không tự cho dùng thuốc ngủ.
Âm thanh: bớt ồn trước khi thêm nhạc
Tivi không phải là bạn. Tivi mở suốt ngày với tin tức, quảng cáo, phim cãi nhau tạo một tiếng ồn nền mà người yếu không lọc được. Chọn chương trình, xem cùng, rồi tắt.
Giảm tiếng ồn đột ngột. Cửa đóng sầm, nồi rơi, chuông điện thoại to, tiếng khoan nhà bên làm người nằm lâu giật mình. Đệm cao su ở khung cửa, hạ chuông điện thoại, báo trước khi có việc ồn.
Giữ tiếng sống của gia đình ở mức vừa. Người bệnh không cần một căn phòng im phăng phắc như bệnh viện. Nghe tiếng cháu cười, tiếng nấu cơm từ bếp vọng lên giúp họ thấy mình vẫn ở giữa nhà. Chỉ tránh tiếng cãi vã và tiếng quá to.
Âm thanh thiên nhiên. Tiếng mưa, tiếng chim, tiếng gió qua cửa sổ thật hoặc tiếng ghi lại, mở rất nhỏ, có người thấy dễ chịu, dễ ngủ. Thử và quan sát như với nhạc.
Ban đêm, im lặng là thuốc tốt. Nói khẽ, đi nhẹ, tắt nhạc khi người bệnh đã ngủ, không mở nhạc suốt đêm vì có thể làm giấc ngủ chập chờn.
Mùi, đồ vật và góc nhìn: căn phòng có dấu vết của người bệnh
Phòng bệnh dễ trở thành nơi chỉ có giường, tã, khăn và mùi sát khuẩn. Thêm vài thứ mang dấu ấn của người bệnh giúp họ thấy đây là phòng của mình:
- Mùi thân thuộc: mùi trà, mùi bưởi, mùi xà phòng họ quen dùng, mùi cơm mới nấu. Tránh mùi nồng như nước hoa xịt phòng, nhang khói kín phòng, tinh dầu đậm; người khó thở hoặc nuốt khó có thể khó chịu.
- Phòng thoáng, không mùi hôi: thay tã kịp, bỏ rác tã ra ngoài ngay, mở cửa thông gió khi không có gió lùa vào người bệnh. Không dùng mùi thơm để che mùi hôi.
- Ảnh gia đình: in to, treo hoặc đặt ở tầm nhìn khi nằm, không phải ở chỗ phải quay đầu mới thấy.
- Một đồ vật quen: chiếc gối thêu, cái quạt nan, chiếc đồng hồ treo tường có tiếng tích tắc, tấm chăn cũ.
- Một thứ đang sống: chậu cây nhỏ dễ chăm, bể cá nhỏ, lồng chim ngoài cửa sổ. Có cái để nhìn thay đổi theo ngày.
- Góc nhìn ra ngoài: nếu được, giường quay về phía cửa sổ hoặc cửa ra phòng khách để thấy người qua lại, không quay mặt vào tường.
Mỗi lần thêm một thứ, quan sát vài ngày. Đồ vật nào làm người bệnh hay nhìn, hay hỏi, hay kể thì giữ; thứ nào làm rối mắt, vướng việc chăm thì cất.
Thử một tuần và ghi lại phản ứng
Thay vì đổi nhiều thứ một lúc, mỗi lần thử một thay đổi và ghi phản ứng trong vài ngày. Bảng dưới là trang sổ mẫu của một nhà sau tuần đầu.
| Thay đổi đã thử | Người bệnh phản ứng thế nào | Giữ, sửa hay bỏ |
|---|---|---|
| Ba bài dân ca lúc tám giờ sáng | Gõ ngón tay theo nhịp, kể chuyện đi cấy ngày xưa | Giữ, thêm vài bài cùng dòng |
| Kê giường quay ra cửa sổ | Hay nhìn ra ngoài, hỏi chuyện cây ổi | Giữ, kéo rèm che bớt nắng chiều |
| Đèn ngủ nhỏ thay đèn trần ban đêm | Ngủ lại nhanh hơn sau khi thay tã | Giữ |
| Tivi tắt sau bữa trưa | Lúc đầu đòi bật, sau ngủ trưa sâu hơn | Giữ, bật lại một chương trình buổi chiều |
| Tinh dầu sả xông phòng | Ho, nhăn mặt | Bỏ, thay bằng mở cửa sổ thông gió |
Đọc lại sổ cuối tuần cùng người chăm khác. Những gì làm người bệnh dịu đi, ngủ ngon hơn, hay kể chuyện hơn thì đưa vào nhịp ngày cố định. Những gì không hợp thì bỏ mà không cần tiếc. Sau vài tuần, căn phòng sẽ dần mang đúng dáng người đang nằm trong đó, chứ không theo một khuôn mẫu chung nào.
Sai lầm hay gặp
Bật nhạc cả ngày cho người bệnh "đỡ buồn". Nhạc liên tục thành tiếng ồn, làm người yếu mệt và không còn để ý tới bài nào. Ít mà có chủ đích thì hơn.
Chọn nhạc theo sở thích người chăm. Người chăm thích nhạc trẻ, người bệnh thích chèo. Nhạc dành cho người bệnh, nên hỏi họ hoặc hỏi người hiểu họ.
Để đèn sáng trưng cả đêm cho tiện. Tiện cho người chăm nhưng người bệnh không ngủ sâu được, hôm sau mệt và lẫn hơn. Dùng đèn ngủ nhỏ và đèn pin nhỏ khi cần làm việc.
Đóng kín rèm cả ngày vì sợ gió. Phòng tối cả ngày làm ngày đêm đảo lộn. Tránh gió lùa thẳng vào người, còn ánh sáng thì nên cho vào.
Dọn sạch mọi đồ cá nhân để phòng cho gọn. Phòng gọn quá giống phòng bệnh viện. Giữ lại vài đồ quen, chỉ cất những thứ vướng lối đi hoặc dễ đổ vỡ.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Quan sát phản ứng của người bệnh với âm thanh, ánh sáng mỗi ngày giúp bạn nhận ra sớm những thay đổi bất thường:
- Báo nhân viên y tế sớm nếu người bệnh mất ngủ nhiều đêm liền, ngủ gần như cả ngày lẫn đêm, hoặc buồn bã, không còn phản ứng gì với nhạc, ảnh, giọng người thân trong nhiều ngày.
- Báo nhân viên y tế trong ngày nếu người bệnh bỗng thấy người hoặc vật không có trong phòng, sợ hãi, la hét ban đêm mới xuất hiện, lẫn hơn hẳn, kèm sốt hoặc bỏ ăn uống.
- Gọi cấp cứu ngay nếu không gọi dậy được, co giật, khó thở, đau ngực, méo miệng, yếu một bên người.
- Nói ngay với người thân và liên hệ cơ sở y tế trong ngày nếu người bệnh nói muốn chết, muốn tự làm hại mình.
Ghi vào sổ giờ ngủ, giờ thức, bài nhạc nào làm dịu, lúc nào hay bồn chồn. Những ghi chép này giúp nhân viên y tế hiểu nhịp sống của người bệnh nhanh hơn.
Một góc dễ chịu cho người chăm
Người chăm cũng sống phần lớn thời gian trong căn phòng ấy. Đặt cho mình một chiếc ghế có tựa lưng tốt, một đèn đọc nhỏ, một bình nước, một cuốn sổ. Những bài hát bạn mở cho người bệnh cũng có thể là lúc bạn ngồi xuống, thở chậm và nghỉ cùng. Ban đêm, nếu phải ngủ trong phòng, dùng nút tai mềm ở một bên và chuông gọi nhỏ để được ngủ trọn hơn. Mỗi ngày dành mười phút ra khỏi phòng, đứng ngoài hiên hay ban công nhìn trời, cũng giúp mắt và đầu bạn nghỉ khỏi một không gian đóng kín.
Nếu những đêm thức trắng kéo dài làm bạn kiệt sức, hãy chia ca với người khác. Nếu có lúc bạn nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Nên cho người già nằm lâu nghe nhạc gì?
Nhạc gắn với ký ức của chính người bệnh: bài họ hay hát hồi trẻ, dòng nhạc quê, giọng ca quen. Thử từng bài và quan sát nét mặt. Bài làm họ cười, hát theo, kể chuyện thì giữ; bài làm họ buồn, bồn chồn thì tắt.
Có nên mở nhạc suốt đêm cho người bệnh dễ ngủ không?
Thường không nên. Nhạc vài bài trước giờ ngủ có thể giúp vào giấc, nhưng mở suốt đêm dễ làm giấc ngủ chập chờn. Khi người bệnh đã ngủ, tắt nhạc, để đèn ngủ nhỏ và giữ phòng yên.
Người già ngủ ngày thức đêm thì làm sao?
Cho người bệnh nhìn ánh sáng ban ngày, giữ giờ ăn, giờ trò chuyện đều, hạn chế giấc ngủ ngày quá dài nếu nhân viên y tế đồng ý, giữ đêm tối và yên. Không tự cho dùng thuốc ngủ. Nếu tình trạng kéo dài, hãy báo nhân viên y tế.
Có nên dùng tinh dầu, nhang thơm trong phòng người bệnh không?
Nên thận trọng. Mùi nồng, khói kín phòng có thể làm người khó thở, ho, khó chịu. Phòng thoáng, sạch, không mùi hôi là chính. Nếu muốn có mùi dễ chịu, chọn mùi nhẹ và tự nhiên như trà, vỏ bưởi, và hỏi nhân viên y tế nếu người bệnh có vấn đề về thở.
Người bệnh khóc khi nghe một bài hát cũ thì có nên tắt không?
Không phải giọt nước mắt nào cũng là buồn khổ; có khi đó là xúc động khi nhớ lại. Ngồi cạnh, cầm tay, hỏi nhẹ "bài này làm mẹ nhớ ai à?". Nếu người bệnh tỏ ra đau buồn, bồn chồn thì tắt và chuyển sang chuyện khác.
Kê giường ở đâu để người bệnh bớt buồn?
Nếu được, kê để người bệnh nhìn ra cửa sổ hoặc cửa phòng khách, thấy được trời và người qua lại, nhưng tránh gió lùa và nắng chiếu thẳng vào mắt. Vẫn giữ đủ chỗ hai bên giường để người chăm xoay trở an toàn.