SuyKiet.comSuy Kiệt
Ăn uống khi yếu, khi nuốt khó

Dấu hiệu nuốt khó ở người già yếu: nhận ra sớm qua bữa ăn, giọng nói và cơn ho

Ho trong bữa ăn, giọng ướt sau khi nuốt, ngậm cơm lâu, sốt nhẹ lặp lại: những dấu hiệu nuốt khó gia đình nhìn thấy được và cách ghi lại để báo nhân viên y tế.

A Vietnamese daughter sits beside her frail father at a family dining table, watching him sip from a spoon, side view, soft morning window light, warm muted tones

Nuốt khó ở người già yếu thường lộ ra qua ba chỗ: trong bữa ăn (ho, hắng giọng, ngậm thức ăn lâu, ăn chậm hẳn đi), ngay sau khi nuốt (giọng khàn ướt như có nước trong cổ) và ngoài bữa ăn (sụt cân, sốt nhẹ lặp lại, ho về đêm). Thấy một trong các dấu hiệu này lặp lại vài bữa, bạn nên ghi chép lại và báo nhân viên y tế để người bệnh được đánh giá việc nuốt.

Nhiều gia đình chỉ để ý khi người thân sặc mạnh một lần. Thật ra những lần sặc âm thầm, không ho thành tiếng, mới đáng ngại hơn, vì thức ăn và nước có thể lọt xuống đường thở mà không ai biết. Phần dưới giúp bạn biết nhìn vào đâu, ghi lại những gì, và việc nào cần gọi người có chuyên môn ngay thay vì chờ đến lần khám sau.

Vì sao người già suy kiệt hay nuốt khó

Nuốt là một chuỗi cử động rất nhanh: môi khép lại, lưỡi gom thức ăn thành viên rồi đẩy ra sau, nắp thanh quản đậy đường thở, thực quản mở ra đón thức ăn. Chỉ cần một khâu chậm lại là thức ăn hoặc nước có thể đi nhầm đường. Ở người già nằm lâu, cơ ở miệng, lưỡi và cổ yếu đi giống như cơ tay chân. Người từng bị tai biến, người hay quên nhiều, người lẫn lộn, người răng lung lay hoặc răng giả lỏng, người miệng khô vì uống ít nước đều dễ gặp chuyện này hơn.

Một điều hay bị bỏ qua: người bệnh yếu đi thì phản xạ ho cũng yếu theo. Người khoẻ bị sặc sẽ ho dữ dội để tống ra; người suy kiệt có khi chỉ hắng nhẹ hoặc không phản ứng gì. Vì vậy, không thấy ho chưa chắc là nuốt ổn. Việc của gia đình không phải tự kết luận người thân bị gì, mà là quan sát đủ kỹ để kể lại chính xác cho nhân viên y tế. Họ mới là người đánh giá và hướng dẫn cách ăn phù hợp.

Nuốt khó cũng không phải lúc nào cũng xấu đi đều đặn. Có ngày người bệnh tỉnh táo, ăn trơn tru; có ngày mệt, buồn ngủ, sốt nhẹ thì nuốt kém hẳn. Ghi lại theo ngày giúp nhìn ra quy luật đó.

Dấu hiệu trong bữa ăn: thấy gì thì làm gì

Bảng dưới gom những gì bạn nhìn và nghe được ngay tại mâm cơm. Cột cuối là việc làm tại chỗ, không phải cách chữa.

Bạn thấy gìThường đi kèm điều gìLàm gì ngay tại bữa đó
Ho hoặc hắng giọng ngay khi nuốt, nhất là khi uống nướcNước loãng chảy nhanh hơn khả năng đậy đường thởDừng lại, cho người bệnh ngồi thẳng, chờ hết ho rồi mới tiếp; ghi lại món đang ăn
Ngậm thức ăn trong miệng rất lâu, không nuốtLưỡi yếu, mệt, hoặc quên cách nuốtNhắc nhẹ “ông nuốt đi ạ”, không đút thêm thìa mới khi miệng còn đầy
Thức ăn đọng hai bên má sau bữaMá và lưỡi một bên yếuKiểm tra miệng sau bữa, lau sạch phần đọng lại
Nuốt hai ba lần cho một thìa nhỏThức ăn không trôi hết trong một lầnCho thìa nhỏ hơn, chờ lâu hơn giữa hai thìa
Thức ăn hoặc nước chảy ra khoé miệngMôi khép không kínĐỡ nhẹ cằm, lau miệng, ghi lại bên nào chảy
Mắt chảy nước, mặt đỏ, thở gấp sau khi nuốtCó thể đã có thứ lọt vào đường thởDừng bữa ăn, theo dõi hơi thở; nặng thì xem mục gọi cấp cứu

Một lần ho lẻ chưa nói lên điều gì. Điều cần ghi là ho lặp lại ở cùng loại món, hoặc ngày càng nhiều hơn so với tuần trước.

Dấu hiệu kín đáo ngoài bữa ăn

Giọng nói ướt, khò khè sau khi ăn uống. Bạn nghe như người bệnh vừa súc miệng xong mà chưa nhổ. Thử hỏi một câu ngắn sau mỗi vài thìa, ví dụ “bà thấy cháo có vừa không ạ?”, để nghe giọng trả lời.

Ăn mất nhiều thời gian hơn hẳn. Bữa cháo trước đây mười lăm phút nay kéo dài gần một tiếng, người bệnh mệt giữa chừng và bỏ dở. Thời gian bữa ăn là con số đơn giản nhất mà ai trong nhà cũng ghi được.

Né tránh món nào đó. Người bệnh không chịu uống nước lọc nhưng vẫn ăn cháo đặc, hoặc không ăn cơm nữa mà chỉ đòi món mềm. Đó thường là cách người bệnh tự tránh thứ khó nuốt, không hẳn là kén ăn.

Sốt nhẹ hoặc ho có đờm lặp đi lặp lại. Không cần đoán nguyên nhân, chỉ cần ghi ngày giờ và báo nhân viên y tế. Sặc âm thầm nhiều lần là điều họ sẽ muốn biết.

Sụt cân, quần áo rộng ra, môi khô. Người nuốt khó thường ăn ít và uống ít hơn mà gia đình không nhận ra, vì mỗi bữa trông vẫn có vẻ ăn được vài thìa.

Chảy nước dãi nhiều hơn, ho khi nằm xuống. Nước bọt cũng phải nuốt. Khi nuốt nước bọt khó, người bệnh hay ho lúc vừa nằm hoặc lúc nửa đêm.

Quan sát một bữa ăn để kể lại cho nhân viên y tế

Chọn một bữa người bệnh tỉnh táo nhất trong ngày. Bạn không thử gì cả, chỉ ngồi xem và ghi.

  1. Cho người bệnh ngồi thẳng như mọi bữa, bạn ngồi ngang tầm mắt, phía bên người bệnh nghe rõ hơn.
  2. Ghi giờ bắt đầu, món ăn và độ đặc (cháo đặc, cháo loãng, cơm nát, canh, nước lọc, sữa).
  3. Đếm sơ số lần ho hoặc hắng giọng, ghi đó là lúc ăn món nào.
  4. Sau vài thìa, hỏi một câu ngắn để nghe giọng trong hay ướt.
  5. Để ý người bệnh có mệt, lơ mơ hay ngủ gật giữa bữa không.
  6. Hết bữa, nhẹ nhàng nhìn vào miệng xem còn thức ăn đọng không.
  7. Ghi giờ kết thúc và lượng ăn được ước chừng: hết bát, nửa bát, vài thìa.
  8. Nếu được, quay một đoạn video ngắn lúc người bệnh nuốt (xin phép người bệnh trước) để nhân viên y tế xem.

Đừng tự làm phép thử kiểu cho uống một cốc nước đầy để “xem có sặc không”. Việc đánh giá nuốt là của nhân viên y tế, làm ở nhà dễ gây sặc thật. Nếu người thân đã có lịch khám định kỳ, mang theo ghi chép ba đến năm bữa để buổi khám đỡ mất thời gian.

Mẫu sổ ghi chép mang theo khi đi khám

Kẻ sẵn vào một cuốn vở, mỗi bữa một dòng. Ai trong nhà cho ăn thì người đó ghi.

Ngày, bữaMón và độ đặcThời gian ănHo, hắng giọngGiọng sau nuốtĂn được bao nhiêuGhi chú khác
Thứ hai, sángCháo thịt đặc, nước ấm35 phútHo 3 lần, đều khi uống nướcƯớt sau ngụm nướcNửa bátMệt, ngủ gật cuối bữa
Thứ hai, trưaCơm nát, canh bí40 phútHắng 1 lầnTrongGần hếtĐọng cơm má trái
Thứ ba, sángCháo, sữa50 phútHo 5 lầnƯớtVài thìaSốt nhẹ buổi chiều

Sổ như trên giúp nhân viên y tế thấy ngay quy luật: ở ví dụ này, ho tập trung vào lúc uống chất lỏng loãng và nặng dần qua các ngày. Gia đình không cần kết luận gì từ đó, chỉ cần đưa sổ cho đúng người xem.

Thêm vào cuối mỗi tuần một dòng tổng: cân nặng nếu cân được (cùng một chiếc cân, cùng giờ), quần áo có rộng ra không, số đêm người bệnh ho lúc nằm. Những thay đổi chậm như vậy khó nhận ra từng ngày nhưng rất rõ khi đặt cạnh nhau.

Sai lầm hay gặp khi mới thấy người thân nuốt khó

Phần lớn sai lầm đến từ thương người bệnh và muốn họ ăn được nhiều.

  • Đút nhanh cho kịp giờ, thìa sau nối thìa trước khi miệng còn thức ăn.
  • Cho uống nước để “trôi cơm” mỗi khi thấy nuốt khó, trong khi nước loãng lại là thứ dễ sặc nhất.
  • Cho ăn khi người bệnh nằm, hoặc nằm nghiêng nửa người cho đỡ mất công đỡ dậy.
  • Nghĩ không ho là ổn, bỏ qua giọng ướt và sốt nhẹ.
  • Tự đổi hết sang cháo loãng mà không hỏi ai, trong khi cháo loãng có khi khó nuốt hơn cháo sệt.
  • Giấu chuyện ho sặc khi đi khám vì sợ người thân bị chỉ định nuôi ăn qua ống.

Điểm chung của các sai lầm trên là coi bữa ăn như việc phải làm cho xong. Với người nuốt khó, một bữa ăn chậm, ít mà an toàn tốt hơn một bữa ăn nhanh, nhiều mà sặc liên tục. Nếu thấy lượng ăn giảm đi vì phải ăn chậm, cách bù là chia thêm bữa phụ, không phải đút nhanh hơn.

Người chăm cũng cần được nhắc: theo dõi từng thìa suốt nhiều bữa mỗi ngày rất mỏi mắt và căng thẳng. Hãy chia bữa với người khác trong nhà, mỗi người giữ cùng một cách ghi để sổ không bị đứt.

Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay

Những trường hợp dưới đây không chờ đến lần khám sau.

  • Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh sặc mà không ho ra được, không nói được, ôm cổ, tím môi, thở rít hoặc ngừng thở.
  • Gọi cấp cứu ngay khi sau bữa ăn người bệnh thở nhanh, khó thở tăng dần, lơ mơ khác thường.
  • Báo nhân viên y tế trong ngày khi có sốt kèm ho đờm sau những lần ăn hay sặc.
  • Báo nhân viên y tế trong ngày khi người bệnh đột nhiên không nuốt được, méo miệng, nói ngọng mới xuất hiện.
  • Hẹn khám sớm khi ho sặc lặp lại nhiều bữa, ăn kéo dài gấp đôi, sụt cân rõ hoặc người bệnh bỏ uống nước.
  • Hỏi lại nhân viên y tế trước khi tự đổi sang chế độ ăn khác hẳn.

Khi gọi, nói ngắn: tuổi, bệnh nền đã biết, đang ăn món gì thì xảy ra chuyện, người bệnh hiện thở thế nào, còn tỉnh không.

Trong lúc chờ, ngừng cho ăn uống hoàn toàn, giữ người bệnh ngồi thẳng hoặc nghiêng hẳn sang một bên nếu đang lơ mơ, lau sạch thức ăn còn trong miệng bằng gạc quấn ngón tay nếu làm được nhẹ nhàng. Không đổ thêm nước cho “trôi”, không móc sâu vào họng. Người trong nhà đã học sơ cứu dị vật đường thở thì làm đúng như đã được dạy, người chưa học thì làm theo hướng dẫn qua điện thoại của bên cấp cứu.

Câu hỏi thường gặp

Người già ho khi uống nước nhưng ăn cháo thì không ho, có cần đi khám không?

Có nên báo nhân viên y tế. Ho riêng khi uống chất lỏng loãng là kiểu dấu hiệu rất hay gặp ở người nuốt khó. Họ có thể hướng dẫn cách làm nước sánh lại hoặc cách uống an toàn hơn cho người thân.

Không thấy ho sặc thì có phải nuốt vẫn bình thường không?

Chưa chắc. Người suy kiệt có phản xạ ho yếu nên có thể sặc âm thầm. Giọng ướt sau khi nuốt, sốt nhẹ lặp lại, ho khi nằm xuống và sụt cân là những dấu hiệu nên ghi lại và kể cho nhân viên y tế.

Có nên tự cho người già uống thử một cốc nước để xem có sặc không?

Không nên. Phép thử nuốt cần người có chuyên môn làm và theo dõi, vì sặc thật có thể xảy ra ngay lúc thử. Ở nhà, bạn chỉ quan sát bữa ăn bình thường và ghi chép lại.

Ghi chép bao nhiêu bữa thì đủ để mang đi khám?

Ba đến năm bữa ở các giờ khác nhau thường đã đủ cho thấy quy luật. Nên có cả bữa người bệnh tỉnh táo và bữa người bệnh mệt, kèm thời gian ăn, món ăn, số lần ho và lượng ăn được.

Người thân sợ bị đặt ống ăn nên giấu chuyện sặc, gia đình nên làm gì?

Hãy trấn an rằng đi khám là để tìm cách ăn an toàn hơn, không phải để làm ngay việc gì. Quyết định cách nuôi ăn luôn được bàn giữa người bệnh, gia đình và bác sĩ, có cân nhắc mong muốn của người bệnh.

Răng giả lỏng có làm người già nuốt khó hơn không?

Có thể làm việc nhai và gom thức ăn kém đi, khiến người bệnh nuốt những miếng chưa nhai kỹ. Nên cho nha sĩ hoặc nhân viên y tế xem lại răng giả, và trong lúc chờ thì chọn món mềm hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138