Thăm người nằm lâu nên ngắn, ít người một lúc, vào giờ người bệnh tỉnh nhất, và đều đặn hơn là dồn dập; mỗi lần thăm nên có một việc nhỏ làm cùng như xem ảnh, nghe một bài hát, đọc một trang chuyện, để người bệnh là người được tham gia chứ không chỉ là người được nhìn. Trẻ nhỏ đi thăm cần được chuẩn bị trước bằng vài câu giải thích đơn giản.
Bài này dành cho cả người chăm chính lẫn con cháu ở xa hay ghé qua. Phần dưới gồm cách lên lịch thăm, việc nên làm cùng người bệnh, chuẩn bị cho trẻ con, thăm qua điện thoại khi ở xa, những điều nên tránh, giữ vệ sinh khi thăm, và những thay đổi người thăm nhận ra cần báo ngay cho người chăm và nhân viên y tế.
Lên lịch thăm: đều hơn là đông
Người nằm lâu thường mệt vì khách đến dồn vào cuối tuần, đông, ồn, rồi cả tuần vắng. Người chăm chính nên giữ một lịch thăm chung để chia đều.
| Câu hỏi | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Giờ nào? | Lúc người bệnh tỉnh nhất, thường buổi sáng sau khi lau rửa hoặc sau giấc trưa | Giờ ăn, giờ thay tã, sát giờ ngủ, lúc chiều tối nếu người bệnh hay bồn chồn |
| Bao nhiêu người? | Một hai người cùng lúc, những người khác chờ ngoài | Cả nhà đứng chật quanh giường |
| Bao lâu? | Mười lăm đến ba mươi phút, dừng khi thấy mệt | Ngồi cả buổi chỉ vì đường xa |
| Bao lâu một lần? | Đều đặn, mỗi người một ngày cố định trong tuần | Dồn dập rồi biến mất cả tháng |
| Báo trước không? | Nhắn người chăm chính để họ chuẩn bị | Đến bất ngờ khi người bệnh đang được vệ sinh |
Một tờ lịch dán cạnh cửa phòng, ghi ai thăm ngày nào, giúp người chăm biết trước và giúp người bệnh có điều để mong. Người chăm chính có quyền nói "hôm nay bố mệt, mai con ghé nhé" mà không ai nên phật lòng.
Thăm thế nào cho người bệnh được tham gia
Khách đến chỉ đứng hỏi "ông khỏe không", rồi quay ra nói chuyện với nhau là cảnh rất quen. Mang theo một việc nhỏ làm cùng người bệnh sẽ khác hẳn:
- Xem ảnh: ảnh cũ của gia đình, ảnh đứa cháu mới sinh, ảnh quê. Để người bệnh kể, người thăm hỏi thêm.
- Nghe nhạc: một hai bài người bệnh thích, mở nhỏ, nghe cùng, có thể hát theo khẽ.
- Đọc cho nghe: một trang truyện, một bài thơ, lá thư của người ở xa.
- Xin ý kiến: hỏi cách nấu món kho, cách trồng cây ớt, chuyện ngày xưa của dòng họ. Người bệnh thấy mình còn là người lớn trong nhà.
- Làm đẹp nhẹ nhàng: chải tóc, thoa kem dưỡng tay, cắt móng nếu người chăm đồng ý và đã chỉ cách làm an toàn.
- Ngồi yên: với người rất mệt, cầm tay ngồi im mười phút cũng là một lần thăm trọn vẹn.
Trước khi về, chào rõ và hẹn lần sau: "Thứ Năm con lại sang, con mang ảnh thằng Bin cho bà xem." Một lời hẹn cụ thể cho người bệnh điều để chờ.
Chuẩn bị cho trẻ nhỏ đi thăm ông bà
Trẻ con mang lại nhiều niềm vui cho người nằm lâu, nhưng có thể sợ hoặc lúng túng khi thấy ông bà gầy, yếu, có dây ống. Chuẩn bị trước giúp cả hai bên.
- Kể trước bằng lời đơn giản. "Bà đang ốm nặng, bà nằm trên giường nhiều, bà gầy hơn, nói chậm hơn. Bà vẫn thương con lắm."
- Nói trước về những gì trẻ sẽ thấy. Giường có thanh chắn, có thể có ống, có mùi lạ. Dặn trẻ không chạm vào ống và máy.
- Cho trẻ một việc để làm. Mang tranh vẽ tặng bà, hát một bài, kể chuyện ở trường, đưa bà xem đồ chơi. Có việc làm, trẻ bớt lúng túng.
- Rửa tay trước khi vào và sau khi ra. Trẻ đang ho, sốt, sổ mũi thì để lần khác, gọi điện thay.
- Thăm ngắn, có người lớn đi cùng. Trẻ muốn ra thì cho ra, không ép ngồi lâu hay ép hôn ôm.
- Nói chuyện lại sau khi về. Hỏi trẻ thấy thế nào, có điều gì làm con sợ không, trả lời thật và nhẹ nhàng.
Không bắt trẻ phải tỏ ra vui hay ngoan. Trẻ khóc, sợ hay không muốn vào cũng là phản ứng bình thường; có thể gửi tranh vẽ hay lời nhắn ghi âm thay cho lần thăm trực tiếp.
Ở xa thì thăm qua điện thoại thế nào
Gọi ngắn và đều. Năm phút mỗi tối vào một giờ cố định tốt hơn một cuộc gọi dài mỗi tháng. Người bệnh sẽ quen và mong cuộc gọi đó.
Nhờ người chăm cầm máy đúng cách. Gọi video thì đặt máy ngang tầm mắt người bệnh, gần mặt, phòng đủ sáng, tắt tiếng ồn xung quanh. Người bệnh nghe kém thì người chăm nhắc lại từng câu.
Mỗi cuộc gọi một chuyện. Kể một chuyện cụ thể: cháu đi học về, vườn nhà nở hoa, con vừa nấu món bà dạy. Câu hỏi chung "bà khỏe không" thường chỉ được đáp một chữ.
Ghi âm lời nhắn. Khi giờ giấc lệch nhau, gửi một đoạn ghi âm ngắn cho người chăm mở cho người bệnh nghe lúc tỉnh. Có cụ nghe đi nghe lại nhiều lần.
Gọi cả cho người chăm. Hỏi người chăm chính hôm nay thế nào, cần gì, mệt ra sao. Người ở xa đỡ được người chăm cũng là đỡ cho người bệnh. Có thể nhận hẳn một phần việc làm được từ xa: đặt mua tã, khăn, theo dõi lịch tái khám, nhắc người chăm nghỉ.
Những điều người thăm nên tránh
Bàn chuyện bệnh tật ngay bên giường. Hỏi người chăm "còn được bao lâu" ngay cạnh người bệnh, kể chuyện người quen mất vì bệnh tương tự. Chuyện khó thì ra ngoài.
Đưa lời khuyên chữa bệnh. Mách thuốc, lá, món bổ, bảo đổi nơi chữa. Người chăm đã theo hướng dẫn của nhân viên y tế; lời mách chỉ làm họ thêm rối và áy náy.
Mang đồ ăn khó nuốt. Bánh khô, hoa quả cứng cho người nuốt khó có thể gây sặc. Hỏi người chăm trước, hoặc mang thứ khác như tã, khăn, một chậu cây nhỏ.
Thể hiện quá xúc động. Khóc lớn, nói "trời ơi sao gầy thế này" làm người bệnh hoảng và tủi. Nếu xúc động, ra ngoài một lúc rồi quay vào.
Chỉ trích người chăm trước mặt người bệnh. "Sao để mẹ nằm thế này" làm tổn thương cả hai. Góp ý thì nói riêng, nhẹ nhàng, và bắt đầu bằng việc cảm ơn.
Thăm khi người bệnh đã rất yếu
Có những giai đoạn người bệnh ngủ gần như cả ngày, mắt nhắm, nói vài chữ rồi mệt. Nhiều người thăm lúng túng, không biết nói gì, ngồi một lúc rồi về với cảm giác lần thăm "không được gì". Thật ra, lúc này sự có mặt quan trọng hơn câu chuyện. Người bệnh có thể vẫn nghe được giọng quen, cảm được bàn tay ấm, dù không mở mắt đáp lại.
Hãy vào nhẹ, chào bằng tên mình: "Bà ơi, cháu Tuấn đây, cháu ngồi với bà một lúc." Ngồi sát giường, cầm tay hoặc đặt tay lên vai nếu người bệnh vốn thích được chạm. Nói vài câu ngắn về điều tốt đẹp: cảm ơn bà đã nuôi các cháu, kể một kỷ niệm vui, báo một tin mừng trong nhà. Không cần chờ câu trả lời. Khoảng lặng giữa các câu không phải là ngượng ngập; đó là lúc người bệnh nghỉ.
Giữ phòng yên, ánh sáng dịu, mỗi lúc chỉ một hai người. Nếu nhiều con cháu ở xa muốn về, người chăm chính nên xếp lượt để ai cũng có lúc ngồi riêng. Hỏi người chăm hoặc nhân viên y tế nếu băn khoăn về việc chạm, cho uống nước hay đổi tư thế; người thăm không tự làm những việc đó.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Người thăm thưa thớt đôi khi nhận ra thay đổi rõ hơn người ở cạnh hằng ngày. Nếu thấy điều dưới đây, báo ngay cho người chăm chính, đừng giữ im lặng vì ngại.
| Người thăm thấy gì | Mức khẩn | Việc làm |
|---|---|---|
| Người bệnh thở rất khó, môi tím tái, đau ngực | Gọi cấp cứu ngay | Báo người chăm, gọi cấp cứu, ở bên người bệnh |
| Không gọi dậy được, co giật, méo miệng, yếu một bên người | Gọi cấp cứu ngay | Không cho ăn uống, ghi giờ phát hiện |
| Sặc khi uống nước người thăm đưa, ho mãi không dứt | Ngừng cho uống, báo nhân viên y tế | Để người bệnh ngồi cao, theo dõi hơi thở |
| Lẫn hơn hẳn so với lần thăm trước, kèm sốt hoặc bỏ ăn | Báo nhân viên y tế trong ngày | Kể rõ so với lần trước thế nào |
| Người bệnh nói muốn chết, muốn tự làm hại mình | Báo người thân và cơ sở y tế trong ngày | Ở bên, không bỏ đi, báo người chăm chính |
| Người chăm chính kiệt sức, khóc, nói không chịu nổi | Hỗ trợ ngay | Nhận thay ca, cả nhà họp lại chia việc |
Người thăm không nên tự cho người bệnh ăn uống hay đổi tư thế khi chưa hỏi người chăm, vì mỗi người có cách ăn, cách nằm đã được nhân viên y tế dặn riêng.
Lần thăm đỡ được người chăm
Lần thăm tốt nhất với người chăm chính là lần họ được đi ra ngoài. Hãy nói "Con ngồi với mẹ hai tiếng, chị đi ngủ hay đi chợ đi". Trước khi người chăm đi, hỏi rõ những việc cần làm trong lúc đó: giờ xoay, giờ cho uống nước, cách gọi nếu có chuyện. Mang theo một món ăn cho người chăm, không chỉ cho người bệnh.
Nếu bạn là người chăm chính và thấy mình kiệt sức đến mức có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày. Nhờ người đến thăm ngồi thay không phải là làm phiền; đó là cách để việc chăm còn đi tiếp được. Người chăm chính có thể chuẩn bị sẵn một trang ghi việc cần làm trong hai tiếng vắng nhà, để ai đến thay cũng yên tâm nhận và mình yên tâm đi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ nhỏ đi thăm ông bà ốm nặng không?
Thường là nên, nếu trẻ được chuẩn bị trước và có người lớn đi cùng. Kể trước cho trẻ biết ông bà trông thế nào, cho trẻ một việc như tặng tranh, hát. Trẻ đang ốm thì để lần khác. Nếu trẻ sợ, không ép, có thể gửi lời nhắn thay.
Thăm người nằm lâu nên mang quà gì?
Hỏi người chăm trước. Đồ ăn chỉ nên mang khi biết người bệnh ăn được loại đó. Quà hữu ích thường là tã, khăn mềm, kem dưỡng da, áo cài trước, ảnh gia đình in to, một chậu cây nhỏ, hoặc một bữa ăn cho người chăm.
Thăm bao lâu thì vừa?
Thường mười lăm đến ba mươi phút là vừa với người yếu. Để ý người bệnh ngáp, nhắm mắt, quay đi, thở mệt hơn thì chào về. Thăm ngắn mà đều thường làm người bệnh vui hơn một buổi dài làm họ kiệt sức.
Người bệnh không nhận ra người thăm thì có buồn không?
Người thăm có thể buồn, nhưng người bệnh vẫn cảm nhận được sự ấm áp. Tự giới thiệu nhẹ nhàng, không đố "nhớ con không". Ngồi cạnh, cầm tay, kể chuyện vui; cảm giác dễ chịu đó vẫn ở lại dù tên người có quên.
Có nên gọi video cho ông bà nằm liệt giường mỗi ngày không?
Nếu người bệnh vui khi được gọi và người chăm cầm máy được, gọi ngắn mỗi ngày vào giờ cố định là rất tốt. Nếu người bệnh mệt, thay bằng vài lần mỗi tuần hoặc gửi ghi âm. Hỏi người chăm giờ nào hợp nhất.
Thấy người chăm làm chưa đúng thì người thăm nên góp ý ra sao?
Nói riêng, không nói trước mặt người bệnh. Mở đầu bằng cảm ơn, rồi hỏi thay vì phán: "Bác sĩ có dặn cách kê gối thế nào không chị?" Nếu thật sự lo về an toàn, cả nhà nên cùng hỏi nhân viên y tế.