Thay ga khi người bệnh vẫn nằm làm theo từng nửa giường: nghiêng người bệnh về một phía, cuộn nửa ga cũ vào giữa, trải nửa ga mới và cuộn sát cạnh, rồi nghiêng người bệnh qua hai cuộn sang phía kia, rút ga cũ ra và kéo ga mới cho phẳng. Hai người làm khoảng mười phút, người bệnh không phải rời giường.
Ga nhăn, ga ẩm hay vụn thức ăn dưới lưng là những thứ tưởng nhỏ mà dễ làm da đỏ rồi loét ở người nằm lâu. Bài dưới đi qua đồ cần chuẩn bị, vị trí đứng của hai người, các bước, cách làm khi chỉ có một người, lỗi hay gặp và những gì phải dừng lại để gọi nhân viên y tế.
Vì sao một tấm ga phẳng lại quan trọng với người nằm lâu
Chị Mai đã quen thay tã cho mẹ, nhưng thay ga thì chị ngại nhất, vì phải nhờ chồng bế mẹ sang ghế mà mẹ đau, kêu chóng mặt. Thế là ga hai tuần mới thay một lần. Đến khi điều dưỡng tới thăm, chỉ vào vệt đỏ hằn trên lưng mẹ đúng theo nếp nhăn ga, chị mới biết thay ga không cần bế ai cả, và ga phẳng cũng là một phần của việc chống loét.
Người nằm lâu có làn da chịu áp lực ở những điểm xương nhô như xương cùng, bả vai, gót chân, hông. Một nếp ga nhăn, một hạt cơm, một nếp tã nằm đúng chỗ đó cả buổi là thêm một điểm ép. Ga ẩm mồ hôi hay nước tiểu làm da mềm, dễ trợt. Ga dính vụn thức ăn gây ngứa, khó ngủ. Vì vậy, ga cần được kéo phẳng nhiều lần trong ngày, thay ngay khi ướt bẩn, và thay định kỳ dù trông còn sạch.
Thay ga khi người bệnh vẫn nằm cũng là dịp đổi tư thế và nhìn da lưng một lượt. Nếu làm đúng, người bệnh gần như không bị đau, không chóng mặt, và người chăm không phải bế nhấc.
Với người còn ngồi được ra ghế an toàn, thay ga lúc họ ngồi ghế vẫn là cách nhanh nhất. Bài này dành cho người không thể ngồi dậy, người mà mỗi lần bế nhấc là một lần đau và một lần có nguy cơ ngã cho cả người bệnh lẫn người chăm. Với họ, cách thay ga từng nửa giường là cách nhẹ nhàng và an toàn hơn cả.
Chuẩn bị trước khi bắt đầu
Gom đồ lên một chiếc ghế cạnh giường theo thứ tự sẽ dùng, đồ dùng trước để trên cùng.
- Ga bọc đệm hoặc ga phẳng sạch, đã gấp đôi theo chiều dọc để dễ cuộn.
- Tấm lót kéo: một tấm vải dày gấp đôi đặt ngang dưới lưng tới đùi, dùng để xoay và kéo người bệnh mà không chà da.
- Tấm lót thấm nếu người bệnh đang dùng, tã mới nếu đến giờ thay.
- Vỏ gối sạch, thêm một hai gối để kê khi nghiêng người.
- Găng tay nếu ga bẩn, túi hoặc giỏ đựng đồ bẩn, không để ga bẩn xuống sàn.
- Nâng giường lên ngang thắt lưng người chăm nếu chỉnh được, hạ đầu giường phẳng nếu người bệnh nằm phẳng được không khó thở.
- Khoá bánh xe giường, dựng thanh chắn phía không có người đứng.
Báo trước cho người bệnh: Mẹ ơi, con thay ga cho mẹ nhé, con nghiêng mẹ sang bên này một chút rồi sang bên kia, mẹ cứ thả lỏng. Hỏi xem họ có đau chỗ nào để tránh nghiêng về phía đó lâu.
Các bước khi có hai người
Người A đứng bên trái giường, người B đứng bên phải. Người A giữ và đỡ người bệnh, người B làm ga trước; sau đó đổi vai.
- Hạ thanh chắn phía người B. Người A nghiêng người bệnh về phía mình: co gối người bệnh, đặt tay vào vai và hông, kéo nhẹ về phía mình bằng tấm lót kéo. Người bệnh nằm nghiêng, mặt quay về phía A.
- Người A giữ vai và hông, kê gối sau lưng nếu cần. Người B tháo góc ga cũ phía mình, cuộn ga cũ và tấm lót cũ vào giữa giường, nhét sát dưới lưng người bệnh, mặt bẩn cuộn vào trong.
- Người B lau mặt đệm phía mình nếu ẩm, xem đệm có bẩn không.
- Người B trải ga mới: căn đường gấp giữa ga vào giữa đệm, bọc góc phía mình, nửa ga còn lại cuộn sát cạnh cuộn ga cũ. Trải tấm lót kéo mới, tấm lót thấm mới theo cùng cách.
- Hai người cùng nghiêng người bệnh trở lại, qua hai cuộn ga sang phía B. Báo người bệnh trước: Giờ mẹ lăn qua bên kia nhé, có một chỗ hơi gồ.
- Người B giữ người bệnh. Người A hạ thanh chắn phía mình, rút ga cũ và tấm lót cũ ra, cuộn mặt bẩn vào trong, bỏ ngay vào giỏ.
- Người A kéo ga mới ra, bọc góc, kéo căng từng phía cho tới khi không còn nếp, kéo phẳng tấm lót kéo và tấm lót thấm.
- Cho người bệnh nằm ngửa hoặc nghiêng theo lịch xoay trở, chỉnh gối, thay vỏ gối, đắp chăn, dựng thanh chắn.
Trong cả quá trình, đầu và cổ người bệnh luôn có gối đỡ. Thấy người bệnh nhăn mặt, thở gấp, kêu chóng mặt thì dừng lại ở tư thế nằm ngửa, nghỉ một lúc.
Khi chỉ có một người: làm chậm, dùng thanh chắn làm điểm tựa
Luôn dựng thanh chắn phía bên kia. Khi bạn nghiêng người bệnh về phía thanh chắn, thanh chắn giữ người bệnh thay cho người thứ hai. Không nghiêng người bệnh ra phía mép giường không có chắn.
Làm hai nửa từ hai phía giường. Đứng phía A làm nửa thứ nhất khi người bệnh nghiêng về phía B có thanh chắn; sau đó đi vòng sang phía B, dựng thanh chắn phía A lên, rồi mới nghiêng người bệnh về phía A.
Kê gối sau lưng khi người bệnh nghiêng. Gối giữ người bệnh không ngả ngửa trở lại trong lúc bạn đang cuộn ga.
Dùng tấm lót kéo, không kéo tay chân. Nắm tấm lót kéo ở ngang vai và ngang hông để xoay, lực chia đều, da không bị chà.
Không thay ga một mình khi người bệnh to nặng, rất đau hay khó thở. Chờ người thứ hai. Ga ướt có thể tạm lót thêm tấm thấm mới và khăn khô bên trên tới khi có người phụ.
Nhờ nhân viên y tế chỉ trực tiếp lần đầu. Đứng ở đâu, tay đặt chỗ nào, xoay bao nhiêu là những điều học bằng mắt nhanh hơn đọc. Một lần được chỉ tận tay giúp bạn tự tin làm một mình về sau.
Lỗi hay gặp và cách sửa
Đa số lỗi khi thay ga không gây hại ngay, nhưng lặp lại mỗi ngày thì để lại vết trên da người bệnh hoặc trên lưng người chăm.
| Lỗi | Vì sao có hại | Làm thế này thay |
|---|---|---|
| Kéo ga cũ ra khi người bệnh đang nằm đè lên | Ma sát làm trầy da mỏng | Nghiêng người bệnh, cuộn ga, rồi mới rút |
| Để nếp nhăn hay góc ga bung | Nếp nhăn tạo vệt ép trên da | Bọc chặt bốn góc, kéo căng từng phía |
| Giũ ga bẩn trong phòng | Phát tán bụi, vi khuẩn | Cuộn mặt bẩn vào trong, cho vào giỏ ngay |
| Lót quá nhiều lớp dưới lưng | Nhiều lớp làm nóng, nhăn, giảm tác dụng đệm | Chỉ ga, một tấm lót kéo, một tấm lót thấm |
| Nghiêng người bệnh ra mép không có thanh chắn | Nguy cơ ngã khỏi giường | Luôn nghiêng về phía có người hoặc thanh chắn |
| Cúi gập lưng để bọc góc ga | Đau thắt lưng người chăm | Nâng giường, gập gối, đi vòng quanh giường |
Giặt ga: ga dính phân, nước tiểu thì gạt sạch, giặt riêng, nước nóng nếu vải chịu được, phơi khô hẳn. Nên có ít nhất ba bộ ga để luôn có một bộ khô sẵn.
Khi nào dừng lại để gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay
Dừng thay ga, cho người bệnh nằm ngửa với đầu cao và gọi cấp cứu nếu người bệnh khó thở rõ khi nghiêng, môi tím, đau ngực, ngất hay lơ mơ không đáp lời, co giật, hoặc bị ngã khỏi giường và đau nhiều, không cử động được tay chân như trước. Khi ngã, đừng tự kéo người bệnh lên giường nếu họ kêu đau dữ dội ở hông hay cổ; giữ ấm, ở bên cạnh, gọi cấp cứu.
Báo nhân viên y tế trong ngày khi lúc thay ga bạn thấy vùng da đỏ không mất đi ở lưng, mông, gót; da phồng, trợt, rỉ dịch; ga có máu hoặc dịch lạ; ống thông, ống dẫn lưu hay băng gạc bị kéo lệch, tuột, ướt; hoặc người bệnh kêu đau nhiều mỗi lần nghiêng mà trước đây không đau. Những ống và băng ấy là phần nhân viên y tế lo; gia đình chỉ giữ cho không bị kéo, không tự xử lý.
Nếu người bệnh có ống, dây hay túi nối vào người, trước khi nghiêng hãy sắp chúng về phía người bệnh sẽ nghiêng tới để không bị kéo căng. Một người chuyên giữ ống trong lúc người kia xoay.
Câu nói mẫu và cách giữ sức
Người bệnh thường thấy bất an khi bị lăn qua lăn lại. Nói trước, nói chậm, nói từng bước: Con co chân bố lên nhé. Giờ con nghiêng bố về phía con, bố nắm tay vào thanh chắn. Xong nửa này rồi, bố giỏi lắm. Người còn cử động được tay thì mời họ nắm thanh chắn, tự kéo người về một bên; việc nhỏ đó giúp họ thấy mình đang tham gia chứ không chỉ chịu.
Gộp việc thay ga với lúc tắm lau hay thay tã để người bệnh chỉ phải xoay một lượt. Chọn giờ người bệnh tỉnh, không ngay sau bữa ăn. Với người chăm, giữ lưng thẳng, gập gối, đứng sát giường; đi vòng quanh giường thay vì với người qua. Làm chung hai người khi có thể, và đừng ngại nhờ thêm người: thay ga là việc rất dễ chia ca.
Sau mỗi lần thay ga, đứng lùi lại nhìn cả giường một lượt: ga phẳng chưa, gối đỡ đúng chỗ chưa, chuông gọi và cốc nước có trong tầm tay người bệnh không, thanh chắn đã dựng chưa. Mười giây ấy tránh được rất nhiều chuyện về sau, nhất là vào ban đêm khi người chăm đã mệt.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên thay ga cho người nằm liệt giường?
Thay ngay khi ướt hoặc bẩn. Ngoài ra nhiều gia đình thay định kỳ mỗi vài ngày, người ra nhiều mồ hôi thì thường hơn. Mỗi ngày nên kéo phẳng ga nhiều lần và phủi sạch vụn thức ăn sau bữa.
Tấm lót kéo là gì và có cần không?
Đó là một tấm vải dày gấp đôi đặt ngang giường từ vai tới đùi người bệnh. Người chăm nắm tấm vải để xoay, kéo người bệnh lên đầu giường mà không chà da. Gia đình tự dùng một tấm ga cũ gấp đôi cũng được.
Có nên trải nhiều lớp lót dưới người bệnh cho đỡ phải thay ga không?
Không nên. Nhiều lớp làm nóng, dễ nhăn và giảm tác dụng của đệm chống loét. Thường chỉ cần ga, một tấm lót kéo và một tấm lót thấm. Hỏi nhân viên y tế nếu người bệnh đang nằm đệm đặc biệt.
Người bệnh đau khi nghiêng thì thay ga thế nào?
Nghiêng về phía ít đau, chậm, kê gối đỡ, làm nhanh từng nửa. Có thể thay ga ngay sau khi người bệnh được giảm đau theo kế hoạch của nhân viên y tế. Đau tăng lên rõ khi nghiêng thì báo nhân viên y tế.
Ga cho người nằm lâu nên chọn loại vải gì?
Chọn vải mềm, thấm mồ hôi, ít co rút sau giặt, dễ giặt nóng. Ga bọc có chun giữ phẳng tốt hơn ga trải. Tránh vải bóng trơn quá vì người bệnh dễ trượt xuống, và vải thô ráp vì cọ da.
Một mình có thay ga cho người nằm liệt được không?
Được, nếu người bệnh không quá nặng và giường có thanh chắn hai bên. Luôn nghiêng người bệnh về phía thanh chắn đã dựng, kê gối sau lưng, làm từng nửa từ hai phía giường. Không chắc an toàn thì chờ người thứ hai.