SuyKiet.comSuy Kiệt
Vệ sinh và tiêu tiểu

Táo bón ở người nằm lâu: theo dõi đi ngoài, việc nhà làm được, lúc phải gọi y tế

Táo bón ở người nằm lâu: vì sao hay gặp, sổ theo dõi đi ngoài, nước, bữa ăn, tư thế và giờ giấc giúp đi ngoài dễ hơn, những việc không tự làm và lúc gọi y tế.

An elderly Vietnamese woman sitting up in a care bed with knees bent, a caregiver placing a warm cup of water on the side table, side angle, late afternoon glow

Táo bón rất hay gặp ở người nằm lâu vì ít vận động, ăn uống ít, uống ít nước và đi ngoài không đúng tư thế; gia đình giúp được bằng cách theo dõi số ngày đi ngoài, cho uống đủ nước theo dặn dò của nhân viên y tế, cho ngồi dậy đi ngoài vào giờ quen thuộc và xoa bụng nhẹ. Còn mọi việc như dùng thuốc nhuận tràng, thụt tháo, lấy phân bằng tay là việc nhân viên y tế quyết định và làm, gia đình không tự làm.

Táo bón nghe nhỏ nhưng ở người già yếu có thể làm đau bụng, bỏ ăn, bứt rứt, lẫn lộn hơn, có khi gây tắc nghẽn phải đi cấp cứu. Bài dưới đưa một mẫu sổ theo dõi, các việc làm được mỗi ngày, lỗi thường gặp và những dấu hiệu không được chờ thêm.

Chuyện ở nhà ông Sáu: bốn ngày không ai để ý

Ông Sáu nằm một chỗ sau đợt ốm dài. Ba người con thay nhau chăm, mỗi người vài hôm. Không ai ghi lại ông đi ngoài lần cuối khi nào, ai cũng nghĩ người trước đã lo. Đến ngày thứ tư, ông bứt rứt, kêu đầy bụng, không chịu ăn cháo, đêm cứ đòi dậy rồi lại không đi được. Người con đang trực gọi nhân viên y tế, lúc đó mới biết cả nhà không ai trả lời được câu hỏi đơn giản nhất: Lần cuối ông đi ngoài là hôm nào, phân thế nào?

Từ hôm đó, nhà ông treo một tờ sổ ở đầu giường, ai trực cũng ghi. Câu chuyện cho thấy với táo bón, thứ gia đình thiếu thường không phải là mẹo, mà là một cách theo dõi chung. Người nằm lâu không còn tự để ý hay tự nói ra như khi khoẻ; người lẫn lộn có khi không nhận ra mình đang khó chịu vì chuyện đó.

Vì sao người nằm lâu dễ táo bón? Ruột cần vận động của cơ thể để đẩy phân đi; nằm nhiều thì ruột chậm lại. Ăn ít, ăn ít chất xơ, uống ít nước làm phân khô cứng. Đi ngoài trong tư thế nằm ngửa với bô dẹt là tư thế khó nhất. Một số thuốc người bệnh đang dùng cũng có thể gây táo bón; chuyện đó cần hỏi nhân viên y tế chứ không tự ngưng thuốc.

Sổ theo dõi đi ngoài: mẫu một tuần treo đầu giường

Mỗi lần người bệnh đi ngoài, người trực ghi một dòng. Không đi thì ghi cũng được, để ngày sau biết đã bao lâu.

Ngày, giờCó đi ngoài khôngPhân thế nàoĂn uống hôm đóGhi chú
Thứ hai, 7 giờCóKhuôn, mềm vừaĂn hết 2 bát cháo, uống đềuNgồi bô cạnh giường
Thứ baKhông—Ăn nửa bát, uống ítKêu hơi đầy bụng
Thứ tưKhông—Ăn ít, uống được hơnĐã xoa bụng sáng tối
Thứ năm, 8 giờCóCục cứng, rặn lâuĂn nửa bátĐã báo nhân viên y tế
Thứ sáu

Cách mô tả phân dùng từ đời thường là đủ: cục cứng, khuôn mềm, sệt, lỏng nước, có máu, có màu đen. Không cần thuật ngữ. Nhân viên y tế thường sẽ hỏi bao nhiêu ngày chưa đi, đi có đau không, có rặn nhiều không, bụng có chướng không, người bệnh có nôn không. Sổ trả lời gần hết những câu đó.

Thói quen đi ngoài của mỗi người khác nhau; có người vốn hai ngày mới đi một lần. Điều đáng để ý là sự thay đổi so với thói quen cũ của chính người đó.

Những việc gia đình làm được mỗi ngày

Làm đều đặn quan trọng hơn làm nhiều. Trước khi đổi chế độ ăn uống, hỏi nhân viên y tế, vì người bệnh tim, thận hay nuốt khó có thể phải giới hạn nước hoặc chất xơ.

  1. Uống nước chia đều trong ngày theo lượng nhân viên y tế dặn, mỗi lần vài ngụm, nhắc vào giờ cố định. Người nuốt khó thì làm theo hướng dẫn độ sệt riêng.
  2. Thêm chất xơ dễ ăn nếu hợp: rau nấu mềm, bí đỏ, khoai lang nghiền, chuối chín, đu đủ chín, cháo có rau. Thêm từ từ, cùng với nước.
  3. Chọn giờ đi ngoài cố định, thường sau bữa sáng khoảng nửa giờ, lúc ruột hay hoạt động. Mời người bệnh ngồi dậy đi ngoài vào giờ đó mỗi ngày dù chưa buồn.
  4. Ngồi dậy nếu ngồi được: ghế bô cạnh giường tốt hơn bô dẹt. Kê chân lên một bục thấp cho gối cao hơn hông, người hơi nghiêng về trước, đó là tư thế dễ đi ngoài nhất.
  5. Nếu phải nằm: nâng đầu giường lên cao hết mức người bệnh chịu được, co gối, đặt bô dẹt, che kín và ra ngoài một chút nếu an toàn để người bệnh không bị ngượng.
  6. Xoa bụng nhẹ theo vòng tròn chiều kim đồng hồ quanh rốn bằng lòng bàn tay ấm, vài phút sáng và tối, nếu người bệnh không đau bụng và nhân viên y tế không dặn tránh.
  7. Vận động nhẹ: co duỗi chân, xoay người, ngồi dậy trong ngày theo mức nhân viên y tế cho phép. Mỗi lần thay tư thế cũng là một lần giúp ruột.

Đừng bao giờ hối thúc người bệnh khi họ đang cố đi ngoài, và không để họ rặn quá mạnh, quá lâu. Ngồi lâu mà không đi được thì nghỉ, lần sau thử lại.

Một ngày ăn uống mẫu cho người nằm lâu dễ táo bón

Đây chỉ là ví dụ để gia đình hình dung cách rải nước và chất xơ trong ngày, không phải thực đơn điều trị. Người có chế độ ăn riêng, nuốt khó, ăn qua ống hay hạn chế nước thì làm theo nhân viên y tế.

GiờĂnUốngViệc kèm theo
Thức dậy—Vài ngụm nước ấmCo duỗi chân nhẹ trên giường
SángCháo có bí đỏ hoặc rau nấu nhừNước theo cốc quenSau ăn nửa giờ mời ngồi bô
Giữa sángChuối chín hoặc đu đủ chín nghiềnVài ngụm nướcĐổi tư thế, ngồi dậy một lúc
TrưaCơm nát hoặc cháo, canh rauCanh tính vào lượng nướcXoa bụng nhẹ trước giấc trưa
ChiềuSữa chua hoặc khoai lang nghiềnVài ngụm nướcNgồi dậy, xoay người
TốiBữa nhẹ, mềmUống ít hơn trước giờ ngủGhi sổ ngày hôm đó

Thêm chất xơ mà không thêm nước có khi làm táo bón nặng hơn, nên hai thứ luôn đi cùng nhau. Mỗi lần chỉ thay đổi một thứ, theo dõi vài ngày rồi mới đổi tiếp, để biết thay đổi nào có ích.

Những việc không tự làm, và sai lầm hay gặp

Không tự mua thuốc nhuận tràng, thuốc đặt hay bơm thụt. Loại nào, có dùng hay không là quyết định của nhân viên y tế vì phụ thuộc bệnh nền và thuốc đang dùng. Dùng sai có thể gây mất nước, tiêu chảy kéo dài, rối loạn muối nước ở người già.

Không tự móc phân bằng tay. Việc lấy phân bằng tay là thủ thuật, chỉ nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp. Làm sai có thể gây chảy máu, tổn thương và các phản ứng nguy hiểm ở người yếu.

Không tự ý dùng mẹo dân gian nhét vào hậu môn. Các vật như que, củ, lá đều có thể làm trầy, nhiễm trùng niêm mạc.

Cắt bớt nước để đỡ phải thay tã. Đây là lỗi rất hay gặp. Uống ít làm phân khô cứng hơn và gây thêm nhiều vấn đề khác.

Chỉ để ý khi người bệnh than. Người yếu, người lẫn ít khi than. Phải nhìn vào sổ chứ không chờ lời than.

Nghĩ đi phân lỏng rỉ ra là hết táo bón. Ở người nằm lâu, phân lỏng rỉ liên tục đôi khi lại đi cùng một khối phân cứng ở bên trong. Gặp tình huống này phải báo nhân viên y tế chứ không cho ăn uống để cầm tiêu chảy.

Khi nào gọi nhân viên y tế, khi nào đi cấp cứu ngay

Gọi cấp cứu ngay nếu người bệnh đau bụng dữ dội, bụng chướng căng cứng, nôn nhiều lần nhất là nôn ra dịch có mùi phân, không đánh hơi được; đi ngoài ra máu nhiều hoặc phân đen; người bệnh lả đi, vã mồ hôi, tim đập nhanh, khó thở, lơ mơ khó đánh thức; hoặc ngất khi đang rặn.

Báo nhân viên y tế trong ngày khi người bệnh đã quá số ngày nhân viên y tế dặn mà chưa đi ngoài, hoặc lâu hơn hẳn so với thói quen cũ; đi ngoài phải rặn nhiều, đau; phân cứng có lẫn ít máu tươi; bụng hơi chướng, bỏ ăn; đột ngột lẫn lộn hay bứt rứt hơn; phân lỏng rỉ liên tục; hoặc có thay đổi rõ sau khi đổi một loại thuốc. Hãy mang theo sổ theo dõi, nói rõ ngày đi ngoài cuối, tính chất phân, ăn uống và những gì gia đình đã làm.

Nếu đã hỏi ý một lần mà tình trạng lặp lại, hỏi nhân viên y tế một kế hoạch chung: mỗi ngày làm gì, bao nhiêu ngày chưa đi thì gọi lại, khi nào cần đến khám. Có kế hoạch rồi thì người trực nào cũng làm giống nhau.

Giữ riêng tư khi đi ngoài và giữ sức cho người chăm

Đi ngoài là việc riêng tư nhất. Nhiều người bệnh nhịn đi vì ngại người khác ở trong phòng, ngại mùi, ngại bô kêu. Bạn có thể bật nhạc nhỏ hay quạt thông gió, để giấy vệ sinh và chuông gọi trong tầm tay, nói: Bố cứ thong thả, con đứng ngoài cửa, xong bố gọi con. Chỉ làm vậy nếu người bệnh ngồi vững, không có nguy cơ ngã.

Câu không nên nói: Sao lâu thế, bố cố lên cho xong đi. Câu nên nói: Không đi được cũng không sao, chiều mình thử lại. Khen nhẹ khi người bệnh uống hết cốc nước hay chịu ngồi dậy, những việc nhỏ đó là phần họ đang góp vào việc chăm chính mình.

Với người chăm, sổ theo dõi là thứ giúp bạn nhẹ đầu nhất: không phải nhớ, không phải đoán, đổi ca là người sau biết ngay. Treo sổ cạnh giường cùng một cây bút buộc dây. Nếu trong nhà mỗi người một ý về chuyện có dùng mẹo này mẹo kia, lấy lời dặn của nhân viên y tế làm điểm chốt để cả nhà làm theo một cách.

Câu hỏi thường gặp

Người nằm lâu bao nhiêu ngày không đi ngoài thì phải gọi y tế?

Không có một mốc đúng cho mọi người, vì thói quen mỗi người khác nhau. Hãy hỏi nhân viên y tế đang theo dõi một mốc cụ thể cho người bệnh của mình. Có đau bụng, chướng bụng, nôn thì gọi ngay, không chờ đủ số ngày.

Có nên tự mua thuốc nhuận tràng cho bố mẹ nằm lâu không?

Không nên tự mua. Việc dùng thuốc, loại nào và bao lâu là do nhân viên y tế quyết định dựa trên bệnh nền và các thuốc đang dùng. Gia đình làm phần theo dõi, nước uống, bữa ăn, tư thế và báo lại.

Xoa bụng chống táo bón làm thế nào cho đúng?

Dùng lòng bàn tay ấm, xoa vòng tròn chậm quanh rốn theo chiều kim đồng hồ, lực nhẹ vừa phải, vài phút mỗi lần. Không xoa khi người bệnh đang đau bụng, bụng chướng căng, hay mới phẫu thuật vùng bụng nếu chưa được nhân viên y tế cho phép.

Người già ăn chuối có hết táo bón không?

Chuối chín mềm là một món dễ ăn có chất xơ, có thể giúp một phần khi đi cùng uống đủ nước và vận động. Nhưng không có món ăn nào chữa được mọi trường hợp. Người nuốt khó hay có chế độ ăn riêng thì hỏi nhân viên y tế trước khi thêm.

Người bệnh rỉ phân lỏng liên tục có phải tiêu chảy không?

Không chắc. Ở người nằm lâu, phân lỏng rỉ ra liên tục đôi khi đi cùng một khối phân cứng bên trong. Gia đình không tự đoán và không tự cho uống thứ gì để cầm. Ghi lại và báo nhân viên y tế.

Nằm trên bô dẹt mãi không đi được thì làm sao?

Nâng đầu giường cao hơn, co gối, che kín và cho người bệnh chút riêng tư. Nếu ngồi được, chuyển sang ghế bô với bục kê chân. Không để rặn quá lâu; nghỉ rồi thử lại vào giờ khác. Lặp lại nhiều ngày thì báo nhân viên y tế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138